Кіріспе

Ляоцзай жии, кейде Ляоцзай деп қысқартылады, ағылшын тілінде «Қытай студиясынан таңғажайып әңгімелер», «Қытай студиясынан керемет оқиғалар», «Жайлы студиядан таңғажайып әңгімелер» немесе тікелей «Бос уақыт студиясынан таңғажайып әңгімелер» деп белгілі. Бұл Цин әулетінің жазушысы Пу Сонглингтің классикалық қытай әңгімелер жинағы, ол 500-ге жуық әңгімелерден немесе «таңғажайып оқиғалардан» тұрады, бұл оқиғалар жигуай және чуаньци стильдерінде жазылған. Кейбір сыншылардың пікірінше, бұл әңгімелер қоғамдағы мәселелерді сылтаусыз сынауға арналған. 1600 жылдардың соңынан басталып, 1700 жылдардың басында аяқталған соңғы соңғы жылдары жазылған бұл жинақ автордың достары арасында көшіріліп, қайта-қайта көшірілген қолжазбалар түрінде тарады, бірақ 1766 жылға дейін басылып шыққан жоқ. Содан бері көптеген сыншылар жоғары бағалаған әңгімелер кино және теледидар сияқты басқа да медиа форматтарына бейімделді.

Жариялану тарихы

Пу 1670-ші жылдардың басы мен 1700-ші жылдардың басында 40 жыл бойы шамамен бес жүзге жуық қысқа және ұзақ әңгімені жинады. Өз заманының дәстүрі бойынша, Пу өзінің еңбегін Ляочжай (聊齋) деген лақап атымен атады, ол ағылшын тілінде "Әңгімелесу студиясы" немесе "Бос уақыт студиясы" деп аударылады. Ғалым Чжан Пэйхен (章培恒) түпнұсқа Ляочжайдың сегіз томнан тұратындығын, алғашқысы шамамен 1681 жылы, соңғысы 1707 және 1714 жылдар аралығында аяқталғанын жазды. Жиынтық алғаш рет қолмен көшірілген түрде таратылды, бірақ автордың 1715 жылы қайтыс болғаннан кейін ғана жарияланды. 1693 жылы Шандоң провинциясының қаржы комиссары Ю Чэнлун Пуға Ляочжай қолжазбасына алмасу үшін мың таэль ұсынған, бірақ Пу оның ұсынысын қабылдамады. Соңғы қолжазба Пу отбасы тарапынан автордың қайтыс болғаннан кейін "күтіп сақталды", оның көшірмелерін жасау үшін көптеген адамдар, тіпті жергілікті судья да өтініш білдірді. Ляочжайдың ең ерте басылған нұсқасы 1766 жылы Ханчжоуда Чжао Цигао (趙起杲) баспасында жарық көрді. Чжао өзінің басылымы досы көшірген "түпнұсқа қолжазбаға" негізделгенін мәлімдеді, бірақ онда түпнұсқа қолжазбадағы барлық әңгімелер қамтылмады; басылымға жазылған алғы сөздерінде ол: "Жай және қысқа жазбаларды, жалпысы 48-ін, өшірдім, олар жаман және қарапайым еді" деп жазды. Сонымен қатар, Чжао "нақтырақ мәселелерге қысқаша сілтемелер жасайтын" әңгімелерді цензуралады. Дегенмен, Чжао басылымы жақсы қабылданып, 1767 жылы ғалым Ли Шисян (李時憲) тарапынан қайта жарияланды. 1871 жылдан кейін Пу Сонглингтің жетінші ұрпағы Пу Цзирен (普价人) бастапқы жиырма томдық қолжазбаны сегіз томға қайта жинады. Олар екі қорапқа салынды, олардың біреуі "әлі де түсініксіз жағдайларда" жоғалып кетті. 1950 жылы Пу отбасы 237 әңгімеден тұратын төрт томды Ляонин провинциялық кітапханасына тапсырды.

Тақырыптар

Қытай және Батыс қорқынышты әдебиеттерінен өзгеше, Ляоцзайдың "қорқынышты әңгімелері" қорқыту мақсатында емес, керісінше, мистикалық және күнделікті өмір арасындағы шекараны жою үшін жазылған, физикалық және психологиялық егжей-тегжейлі сипаттау арқылы осы екі әлем арасындағы өтуді табиғи етуге тырысады. "Романтизмге толы туындылар" саналатын бұл әңгімелер цин (情) философиялық түсінігін, яғни адам немесе мистикалық болсын, әлемнің құштарлық пен эмоционалды байланысын зерттейді.

Әдеби маңызы

Ляоцзай жии – Қытайдың ең танымал «ұлы керемет әңгімелер» жинағы, бұл үш ірі Мин әулетінің хуа (話) жинақтарынан кейінгі туынды: Цю Юдің Цзяньдэн Синьхуа (剪燈新話), Ли Чанцидің Цзяньдэн Юхуа (剪燈餘話) және Шао Цзинчжаньның Мидэн Иньхуа (覓燈因話); бұл үшеуі Шығыс Азияға зор әсер етті. Ляоцзай туралы алғашқы пікірлер оны «чжигуай жанрының жоғары, бірақ ерекше үлгісі» деп бағалады. Кейінгі сыншылар мен жазушылар бұл көзқараспен келіспей, әңгімелердегі аллегориялық мәнге назар аударды. Мысалы, Чжао Цигаоның хатшысы Ю Цзи, Чжаоның Ляоцзай басылымына жазған алғы сөзінде былай деді: «Оның сирек құбылыстар немесе таңғажайып әңгімелер жинағынан көп ерекшеленбейтінін айту – өте беткей пікір және автордың ниетіне қайшы келеді». Пудің немересі Пу Лидэ (蒲立德) бұл туындыны «өздігінен шығармашылықтың маңызды көрінісі» деп қарастырды. XIX ғасырдағы сыншылар Ляоцзайдың «әдеби стилі мен повестеу техникасына» ден қойды. Цин әулетінің сыншысы Дэнь Минлунь (但明倫) 1842 жылы Ляоцзайға жазған желіаралық түсіндірмесінің алғы сөзінде: «Ляоцзай арқылы мен әдеби тәсілдерді де түсіндім» деп жазды. Сол кезде Ляоцзай батыс жазушыларының да назарына ілікті, мысалы, Сэмюэл Уэллс Уильямс оны «таза тілмен және жоғары стильмен жазылған мінсіз туынды» деп атады, ал оның «көркем жазу стилі» Уильям Фредерик Майерс және Карл Гютцлафф сияқты жазушылардың мақтауына ие болды. XX ғасырдан бері оның әдеби мәртебесі одан да жоғарылады. Гуо Моруо Ляоцзай туралы: «Перілер мен әулиелер туралы жазылғандары барлық нәрседен жоғары; жемқорлық пен тирандыққа жасалған сатира жүрекке терең сіңіп жатыр» деді. Кейо университетінің Юкэн Фудзита 1954 жылы: «Ежелгі қытай әдебиетінен тараған көптеген әдеби туындылардың ішінде [яғни Бовучжи, Сушэнь Цзи, Шишуо Синью, Лиэй Цзюань, Ши И Цзи және т.б.], ол [Ляоцзай] ең көрнекті әңгімелер жинағы ретінде танылды» деп жазды. Хиромаса Имай Ляоцзайды «пері әдебиетінің шыңы» деп сипаттайды. «Қытай студиясынан алынған керемет әңгімелер» Хорхе Луис Борхестің сүйікті кітаптарының бірі ретінде тізілген.