Кіріспе

Шайкаши (серб. Čajkaši, Чайкистен) – 16-19 ғасырларда Осман империясынан Дунай және Сава өзендерін, әсіресе Белград портын қорғаған өзен флотилиясының әскерлері. Ол кезеңде өзендер Венгрия Корольдігі мен Габсбург монархиясының Осман империясымен табиғи шекарасын құрады, және бұл әскерлер Әскери Шекараның бір бөлігі болды. Әскер құрамына ерекше әскери статусы бар этникалық сербтер кірді. Олардың аты шаика (шайка, tschaiken) деп аталатын шағын ағаш қайықтан шыққан, ол галераның бір түрі.

Жеке қарулану

Шашкалар семсер, найза, қарапайым және механикалық жебелермен қаруланды. Кейде олар дулыға мен қалқан киетін. Олардың найзалары әдеттегіден ұзын болғандықтан, алыстан қолдануға ыңғайлы болды. Олар 16 ғасырдың соңына дейін жебелерді пайдаланды, одан кейін аркебус жетілдірілді. Кейін, оқ-дәрі кеңінен қолданыла бастағанда, шашкалар семсер, ұзын найзалар мен мылтықтармен қаруланды.

Киім-кешек

Олардың киімдері қара көк түсті болды.

XVI ғасыр

Павле Бакич Фердинандтың, Австрияның эрцгерцогы және Венгрия, Хорватия королінің қызметіндегі Шаикаши әскеріне қолбасшылық етті. Шаикаши Мохач шайқасына (1526) қатысты. Шайқастан кейін Шаикашиге еңбекақысы толық төленбеген еді. Фердинанд сотты Шаикашиге төленбеген жалақының кем дегенде бір бөлігін төлемегені үшін сөккен. Бакич қайтадан Фердинандқа жүгінді, оған Шаикашиге төлем жасамау оның жеріндегі сербтердің, сондай-ақ Заполья мен Осман империясындағы сербтердің наразылығына себеп болатынын ескертті. Ол сондай-ақ Фердинандқа австриялық штаб пен офицерлердің сербтерді қуғындағаны туралы хабарлады.

17 ғасыр

Сербия және неміс тілдеріндегі құрметті архимандрит Жован Ражичтің (Йоханн Райкс, 1726–1801) барлық жазбаларынан ежелгі Шаикаш корпусының штабы жоғарғы Дунай бойындағы Комарно қаласында (Коморн, венгрше: Комором) орналасқандығы және құрамының венгр және поляк патшасы Ладислав III (1424–1444) және одан кейінгі билеушілерге, Леопольд I (1640–1705) билігіне өткенге дейін олардың бағынысында болғандығы анықталды. Ескі Шаикаш корпусы 1526 жылы құрылып, 1746 жылы таратылды. Шаикаштардың басым көпшілігі – Балқанға түріктердің шабуылының тікелей салдарынан солтүстік және батысқа көшіп келген сербтер еді. 1500 жылдар бойы Осман империясының жаулап алуы жалғасқандықтан, мыңдаған адамдар Дунайдан солтүстікке қарай, сербтер тастап кеткен жерлерге қашып, түріктерден алысқа тырысты. Бұған қоса, мыңдаған босқындар, көбінесе православие дінін ұстанғандар, солтүстік ортағасырлық Сербияның көбінесе құлсарылған жерлеріне кірді, онда алғашқы тұрғындардың азы ғана қатыгез соғыстардан аман қалды. Осы сербтер 1500 жылдардың басында әскери шекарашылардың және өзен флоты, Шаикаш құрылымдарының ядросын құрады. 1690 жылы ірі серб көші-қоны болды. Аустрияның қолдауымен көтеріліс сәтсіз аяқталып, Осман империясының жазалауына қарсы қорғанышсыз қалғаннан кейін, Косоводан 30 000-ға жуық отбасы Сава және Дунай өзендерінің арғы жағына, туысқандарының арасына пана сұрады.

18 ғасыр

Бұл жаңадан келген сербтер бұрынғы Шашкашы корпусының мүшелерімен бірге Төменгі Дунайда жаңа Шашкашы батальонын құрды. Олар Габсбург және Осман империялары арасындағы шекараны қорғады. Австрия әскери шекарасының басқа полктері сияқты, шашкалар да әскери қызмет үшін сыйлық ретінде Австрия тажы оларға берген бос шекаралық жерлерге қоныстанды. Шашкашы батальонының Төменгі Дунайдағы алғашқы ауылдары: Титель, Лок, Мошорин (Мошорин), Вилово (Вилова), Гардиновци (Гардиновац) және Жабальж (Хаблия, бұрынғы Йозефдорф). 1769 жылдың 7 маусымында тағы алты ауылға рұқсат берілді: Чюруг, Господинци, Шаикаш (Сент-Иван), Жоғарғы Ковиль, Төменгі Ковиль және Кач (Каац). 1800 және 1801 жылдары тағы екі ауыл – Дюрджево мен Надаль – де қоныстанды. 1809 жылдың 1 қаңтарында батальонда алты рота (дивизия) болды. Бұл батальон, Әскери шекараның басқа полктерінің үлгісімен, Австрия әскери азаматтық басқаруының бекітілген ережесіне сәйкес ұйымдастырылды. Батальон шекарашыларының міндеттері мен оларға қолдау көрсету басқа барлық шекарашыларға ұқсас болды. Шашкашы батальонының тарихын 1842-1847 жылдары оның офицерлерінің бірі, капитан Йован Трумич жазды. Осы қолжазбаның жалғыз сақталған данасы қазір Сербияның Нови-Сад қаласындағы "Матица серпска" ғылыми қоғамында сақтаулы. Трумичтің түпнұсқа қолжазбасы және шашкалар туралы басқа да құжаттарды 2004 жылы шашкашы батальонын зерттеумен айналысатын серб ғалымы Славко Гаврилович жариялады. Капитан Трумичтің зерттеуіне 1844 жылдан бастап құнды статистика енгізілген. Сол кезде Шашкашы батальонының жерінде 30 315 адам тұрған: 28 656 серб, 758 неміс, 528 венгр, 196 валах және 177 басқа ұлт өкілдері. Батальонның құзыретінде 28 275 православие христиан (униялық емес, көбінесе сербтер), 1627 рим католигі (хорваттарды қоса алғанда), 329 протестант евангелисті (лютерандар), 63 униат және 21 протестант реформаторы (кальвинистер) болды. Славко Гаврилович 2004 жылы жариялаған қосымша құжаттардың ішінде 1762-1873 жылдар аралығында Шашка батальонында қызмет еткен офицерлердің тізімі де бар. Олардың арасында капитан Трумич те бар. Тізімде барлығы 246 серб офицерінің есімі көрсетілген. Бұл тізім бүгінде серб офицерлерінің көп саны және олардың әскери қызметі туралы мәліметтерімен қызығушылық тудырады, себебі ол Шашкашы батальонының және Әскери шекараның офицерлері туралы ақпарат береді. Тізім хронологиялық тәртіппен құрастырылған. Күндер мен орындар тек Әскери шекарадағы қызметке ғана емес, сонымен қатар Габсбург тажының басқа алыс соғыстарындағы орналасуларға да сәйкес келеді. Тізім көрсеткендей, офицерлер сол соғыстарға ауыстырылған. 1699 жылдан кейін әскери шекарашылардың қызметі Габсбург империясын Осман империясынан қорғаумен ғана шектелмеді. Ереже бойынша, олар қайда шақырылса, сол жерде қызмет етуге міндетті болды. Венадағы жоғары басшылық Әскери шекараны Австрия армиясы үшін өзін-өзі қамтамасыз ететін жауынгерлердің мол қоры ретінде қарастырды, және олардың Австрия тажының ірі соғыстарына қатысуы оны растайды.

19 ғасыр

1763 жылы Габсбургтердің билеушісі Мария Терезаның императорлық жарлығымен Австрияның Дунай флотының арнайы бөлімшесі – Төменгі Дунайдың Шаикаш батальоны құрылды. Ол 1872 жылы тағы бір Габсбург императоры Франц Иосифтің тұсында таратылды. Батальонның серб офицерлерінің 89-ы қатардан офицерлік шенге көтерілді. Алпыс офицер әскери шекараның басқа полктерінен келді, олар полк штаб-пәтерлері – Брод, Градиска, Огулин, Отоцак, Петроварадин, Слюнь, Титель және Вараздин қалалары немесе әскери шекараның Банат, Бания, Лика және Славония аймақтарымен аталған. Кейбіреулері курсанттар немесе Венадағы әскери шекара мектебінен жаңа келгендер еді. Трумич тізімінде офицерлердің батальонға қабылданған жылы, шені мен бұрынғы лауазымы көрсетілген. Сондай-ақ, әр офицердің жоғарылаулары, батальоннан ауысқан жылы, шені мен жаңа лауазымы көрсетілген. Әскери шекара полктерінен көптеген әскери шекарашылар (серб тілінде граничарлар деп аталды) Австрия армиясына шақырылып, түрлі еуропалық соғыстарға қатысты, мысалы, Австрия мұрагерлік соғысы (1741–1748); Жеті жылдық соғыс (1756–1763); Бавария мұрагерлік соғысы (1778–1779); революциядан кейінгі Францияға қарсы соғыстар (1792–1800); Наполеон соғыстары (1805–1815); Австрия-Италия соғыстары (1848–1849, 1859, 1866) және 1848 жылғы революция мен мажарларға қарсы соғыстар (1848–1849). Тізімге Солтүстік Италиядағы, Мантуя мен Солферинодағы жерлер кіреді, олар Наполеон соғыстары мен Австрия-Италия соғыстарында танымал болды. Тізімге сәйкес, лейтенант Михаил Станисавлевич 1784 жылы Мантуяға ауыстырылды, ал капитан Маркус Райчевич 1859 жылы Солферино шайқасында қаза тапты. Шаикаш батальонынан адъютант Георгий Бешанович 1788 жылы Босниялық сербтердің ерікті корпусына ауысты. 1793 жылы лейтенант Глигорие Попович және лейтенант Тимоти Живкович граф Гюлайдың ерікті корпусына ауысты. Лейтенант Арсений Сечужак 1813 жылы 3-ші серб ерікті батальонына ауысты. 1788–1791 жылдардағы Австрия-Түрік соғысы кезінде австриялықтар серб еріктілерін «Эрікті корпус» (Free Corps) деп аталатын арнайы әскери күшке біріктірді, оны әдетте серб тегіндес австриялық офицерлер басқарды. Отыз бес офицер әскери шекараның басқа полктеріне ауыстырылды. Елу бірі батальонда қызмет етіп жүргенде қайтыс болды, бірақ олардың өлімі қызметтік міндет орындау кезінде болғаны нақтыланбаған. Жетпіс жеті офицер батальоннан зейнеткерлікке шықты. Қызмет мерзімі бірнеше айдан 30 жылға дейін, тіпті одан да көпке созылды. Бірнеше серб майор, полковник және батальон командирі болды. 1763 жылы Шаикаш батальоны құрылған жылы Теодор Станисавлевич майор және Петроварадин шекаралық жаяу әскер полкінің батальон командирі болды. 1773 жылы ол Шаикаш батальонының полковнигі болды. Ол 1783 жылы қайтыс болды. Полковник Арон Станисавлевич 1813 жылы батальонмен 35 жыл қызмет еткеннен кейін бригадир генерал және генерал-майор болып тағайындалды және Банатқа ауыстырылды. Сол жылы подполковник Иоганн Непомук Маджич батальон командирі болды. 1816 жылы капитан Тимоти Живкович батальонға оралды және полковник және батальон командирі болды. 1835 жылы полковник Франц Янкович генерал-майор және Венадағы Жоғарғы Кеме қатынасы басқармасының командирі болып тағайындалды. 1849 жылы майор Иоганн Бунчич Огулин шекаралық полкінің батальон командирі және Сайкас батальонына қосылған кезде Австрия серб армиясының корпусының адъютанты болды. Келесі жылы полковник ретінде Петроварадин шекаралық жаяу әскер полкіне ауыстырылды.

Шашкашы батальоны

Шекаралық шаяқшы батальоны (Krajiški šajkaški bataljon), неміс тілінде Czaikisten Bataillon деп аталады, 1763–1873 жылдар аралығында әрекет етті. 1739 жылғы Белград шартынан кейін Габсбург-Осман шекарасы Дунай және Сава өзендері бойында белгіленді. Комарно, Эстергом, Гьёр және басқа да жерлердегі шаяқшы жасақтары 1763 жылы Габсбург соғыс кеңесінің шешімімен Дунай мен Тиса арасындағы Бачкада шаяқшы батальоны құрылғанға дейін таратылды. Батальонға қатысқан серб отарлаушы қауымдастығына (шаяқшылар) Шаяқша аймағы берілді, ол бастапқыда алты ауылды қамтыды, кейін сегізге дейін көбейді. Батальон штабы Тителде орналасқан. 1769 жылы батальонда төрт жасақ болды, олардың құрамында шамамен 1116 адам болды, бірақ ол үнемі кеңейтіліп келді.

Шаханың көші-қоны

Шайкаши серб отбасылары Матиас Корвин билігі тұсында Эстергомға қоныстанды, осы қауымнан төменгі қалада Srpska varoš деп аталған елді мекен пайда болды. Серб Шайкашилерінің бір тобы Словакияға қоныс аударды, онда олар қызметтерін жалғастырды және словак тілінде чайкари деп белгілі болды.

Мұра

Венгрияның соғыс тарихында ең анық көрінетін және ең осал тұс – патшаның шайкашылары. Олар Корольдік армияның жеңістеріндегі ең маңызды күштер мен қатысушылар болды. Венгрияға кез келген қауіп туғанда, шайкашылар аумақтық қорғаныстың басты тірегі және Корольдік армияға ең сенімді көмеккер болды. Көптеген жерлерде орналасқан шайкашы бөлімдерінің ең ірілері Комаромда болды, себебі бұл Венгриядағы ең маңызды императорлық бекінісі еді; олар Мария Терезия билікке келгенге дейін осы жерде орналасқан, содан кейін Оңтүстік Бачкаға көшірілді. Шейкача бас киімі 18 ғасырдағы Банаттағы шайкашылардан шыққан.

Түсініктемелер

Неміс тілінде тағы бір термин – "Нассадистен" қолданылды.