Кіріспе

Жаратылыс кітабына қатысты Мидраш түсіндірмелері

Жаратылыс Рабба (Ивритше: בְּרֵאשִׁית רַבָּה, B'reshith Rabba) – яһуди дінінің классикалық кезеңіне жататын діни мәтін, шамамен 300-500 жылдары аралығында жазылған, кейіннен қосымшалар енгізілген. Бұл Мидраш – Жаратылыс кітабының (Ивритте Б'решит) ежелгі раввиндердің уағыздық түсіндірмелерінің жинағы. Бұл Тораның бірінші кітабына арналған түсіндірме Мидраш, дәстүр бойынша үшінші ғасырда Рим Сирия Палестинасында өркендеген Хошая (немесе Ошая) аморасына тиесілі. Мидраш – Жаратылыс кітабына арналған аггадистік түсініктеме, сол дәуірдегі Мидраш экзегезімен үйлеседі. Киелі мәтін үздіксіз түрде, тек соңына қарай ғана үзілістермен, өлең-жолдар бойынша, көбінесе сөздерімен түсіндіріледі. Тек шежірелік өлеңдер мен түсіндіруге материал бермейтін өлеңдер (мысалы, Жаратылыс 24:35-48 жолдардағы (HE) Ыбырайымның қызметшісі туралы қайталанған әңгіме) ғана қалдырылған.

Қарапайымдылық

Жаратылыс Раббасы сөздер мен сөйлемдердің көптеген қарапайым түсіндірмелерін қамтиды, көбінесе арамей тілінде, жастарды тәрбиелеуге қолайлы. Онда сондай-ақ, синагогтар мен мектептердегі көпшілік лекцияларда танымал болған түрлі аггадикалық түсіндірмелер де бар. Мидраш редакторы әртүрлі ұзақ немесе қысқа түсіндірмелерді және аггадикалық интерпретацияларды, кейде авторды атамай, кейде автордың сөздерін келтіре отырып, бір-бірімен байланыстырып жинақтаған. Редактор ағымдағы түсініктемеге ұзақ аггадикалық зерттеулерді немесе қарастырылып отырған аятқа немесе оның бір түсіндірмесіне қатысты әңгімелерді қосады – бұл Талмудта және басқа мидраштарда жиі кездесетін әдіс. Жаратылыс кітабының әлем мен адамның жаратылуы туралы алғашқы тараулары осы түсіндіру тәсілі үшін ерекше бай материал ұсынды. Мәтіннің бір-екі аятына түсініктемелер арналған толық бөлімдер бар. Сенбейтіндердің пікірлерін жоққа шығару мақсатымен қазіргі заманғы философиялық ойларға көптеген сілтемелер жасалады. Сонымен қатар, заманауи жағдайлар мен тарихи оқиғаларға да сілтемелер кездеседі. Мидрашқа Киелі кітаптағы тұлғалар мен жағдайларды сол заманғы тарихи контексте қарастыру тән. Жаратылыс кітабындағы оқиғалар құқықтық мәселелерге түсініктеме беруге көп мүмкіндік бермесе де, Жаратылыс Раббасы Мишна мен басқа да көздерден алынған бірнеше қысқа құқықтық (немесе халахикалық) сөйлемдер мен цитаталарды қамтиды. Бұл мидраш – терең ойларға, әдемі тілмен жазылған сөйлемдерге, теңдеулерге және, әсіресе, грек тіліндегі шетелдік сөздерге толы.

Нысан

Бұл кең көлемді және маңызды мидраш, Жаратылыс кітабына толық түсініктеме беретін және мидраш экзегезінің барлық аспектілерін көрсететін, бөлімдерге бөлінген. Әр бөлімнің алдында кіріспелер тұрады. Осы арқылы ол Мекильта, Сифра және Сифра сияқты Тораның басқа кітаптарына арналған танайлық мидраштардан ерекшеленеді. Жаратылыс Раббаның әр тарауы түсіндірілетін үзіндінің алғашқы аятымен басталады және көбінесе, басқа Киелі кітап үзінділерінен алынған аяттармен басталатын бір немесе бірнеше кіріспе сөздермен ұсынылады – әдетте, Жазбалардан немесе Кеттувимдерден. Осы аяттардың әртүрлі түсіндірмелері арқылы, бөлімнің тақырыбы болып табылатын Жаратылыс кітабының нақты аятын түсіндіруге көшкен кезде. Жаратылыс Раббада осындай 230-ға жуық үзінді кездеседі. Олардың шамамен 70-і осы үзіндінің бастауы болған немесе Жаратылыс Рабба бөлімінің кіріспесі ретінде пайдаланылған раббинің есімімен айтылады.

Кіріспе үзінділер

Бұл үзінділердің көпшілігі авторсыз, және олардың бір бөлігін, мүмкін, «Жаратылыс Рабба» авторы жазған деуге болады. Олар мәтіннің аятымен басталады, ол көбінесе ешқандай кіріспе сөздері жоқ проемнің басында тұрады. Кіріспе бөлімдердің құрылымы әртүрлі. Кейбіреулерінде тек кіріспе мәтін ғана келтіріледі, оның «Жаратылыс кітабының» аятына қатысты қолданылуы анық немесе кейінірек қарастырылады. Жеке алғы сөздерде мәтіннің толық немесе соңғы бөлігіне сілтеме жасайтын түсіндірмелер бар. Құрама кіріспелер әртүрлі аггадистердің бірдей Киелі кітап аятының әртүрлі түсіндірмелерінен тұрады, олар әртүрлі тәсілдермен біріктірілген, бірақ әрқашан соңғы түсіндірме – кіріспедегі соңғы сілтеме – «Жаратылыс кітабының» аятын түсіндіруге бағытталған, кіріспелер көбінесе осы аятпен аяқталады. Мұндай кіріспелер көбінесе өте ұзын болады, және әртүрлі түсіндірмелерге қатысты материал қолда бар еді. Бұл үзінділердегі бастапқы жұмыс негізінен бірнеше сөйлемдер мен түсіндірмелерді біріктіру және топтастырудан тұрды, осылайша соңғы бөлік бөлімнің түсіндірмесіне тікелей кіріспе болады. «Жаратылыс Раббаның» бөлімдері осы кіріспелермен басталады, бірақ ресми аяқталуы жоқ, алайда кейбіреулері келесі бөлімде түсіндірілетін Киелі кітап аятына көшуді көрсетеді.

Бөлу қағидаты

Қолжазбаларда да, басылымдарда да бөлімдер тізбектеп нөмірленген. Шүлхан Арух кітабындағы көптеген сілтемелер Жаратылыс кітабы Раббасының бөлім нөмірімен көрсетілген үзіндіге қатысты. Қолжазбалар мен басылымдардағы бөлімдердің жалпы саны 97-ден 101-ге дейін ауыспайды. Көптеген қолжазбалар мен басылымдар 96 тараудың санында келіседі. Жаратылыс кітабы Раббасының бөлімдеріндегі бөлу принципі, осы мидраш құрастырылған кезде бекітілген Киелі кітап мәтінінің өзіне негізделген, Жаратылыс кітабының еврей мәтініндегі ашық және жабық абзацтарға (פתוחות және סתומות) сәйкес. Жаратылыс кітабындағыдай, мидрашта дерлік барлық бөлімдер жеке-жеке келтірілген, тек шежірелік бөлімдер ғана ерекшеленеді. Бірақ Палестинаның үш жылдық циклындағы Тора бөлімдеріне ("седарим") қатысты белгілі бір дәлелдер бар, және мұқият зерттеу ескі тізілімдерде бұрын белгілі болған седаримдерден өзгеше седаримдердің орналасуын анықтауға мүмкіндік беруі мүмкін. Дегенмен, мидраштың басындағы кейбір бөлімдерде бірнеше немесе бір ғана аят түсіндіріледі. Жаратылыс Раббасының бөлімдерінде дәстүрлі бір жылдық циклдың Тора бөлімдері ескерілмейді және ең жақсы қолжазбаларда немесе мидраштың алғашқы басылымында (editio princeps) көрсетілмейді; сондықтан бөлімдерді осы мидраштың кейінгі басылымдарында кездесетін седаримдердің қарапайым бөліністері деп қарастыруға болмайды.

Материал

Жаратылыс кітабының сыртқы пішініне қатысты кез келген сұрақтан гөрі, оның қазіргі мазмұнының қаншалықты бастапқы материалды қамтығаны және қаншалықты кейіннен қосылғанын анықтау әлдеқайда қиын. Бұл бөлімдер бірнеше библейлік аяттарды түсіндіруге арналған негіз болды. Бірақ аггадикалық түсіндірудің өте еркін құрылымымен әр аятқа немесе аяттың бір бөлігіне көптеген ұзақ созды түсініктемелерді тіркеу оңай болды; немесе мәтінді түсіндірумен байланысты ұзақ немесе қысқа аггадикалық үзінділер, әңгімелер және т.б. қосу мүмкін болды. Бұл үдеріс Талмуд және мидраш әдебиетінің басқа да еңбектеріндегідей, «Жаратылыс Раббасында» да өте табиғи түрде жүрді. Осы еңбектердің басталуы мен аяқталуы арасында – егер олар аяқталған болса – көптеген қосымшалар мен жинақтар жасалған ұзақ кезең өтті. Рабби Хошаяның «Жаратылыс Раббасының» авторы екендігі туралы дәстүрді, ол Танай дәуіріндегідей, ағынмен түсіндіру түрінде жұмысты бастады деп түсіндіруге болады, «Жаратылыс» кітабындағы аяттардың реті бойынша түсіндірмелерді ұйымдастырып, Тораның басқа кітаптарына қатысты Танай мидраштарына қажетті толықтыруды жасады. «Мекилтаның» Рабби Исмаилге, ал «Иерусалим Талмудының» Рабби Йохананға жатқызылуы да осыған ұқсас тәртіпке негізделген. Бәлкім, «Жаратылыс» кітабына берілген түсініктемелер бастапқыда жоғарыда аталған мәтіннің бөлімдеріне сәйкес бөлімдерге бөлінген, және оларда ең қарапайым кіріспелердің бастамасы болған, өйткені мұндай кіріспелердің алғашқы іздері Танай мидрашында да кездеседі. Бірақ көптеген көркемдік кіріспелермен бөлімдерді безендіру – бұл «Песиқта» және «Танхума Мидраштары» үлгісіндегі аяқталған уағыздар формасымен ағынмен түсіндіру формасының бірігуіне нұсқайды – қазіргі «Жаратылыс Раббасының» өңделуінің нәтижесі болды, ол кезде Аморайлар дәуірінің аггадикалық түсіндірулерінің жинақтары мен дәстүрлерінен алынған материал мидрашқа енгізіліп, «Жаратылыс Раббасына» қазіргі түрі берілді, егер қазіргі көлемінде болмаса. Бәлкім, редактор «Жаратылыс» кітабының әртүрлі бөліктері үшін әртүрлі жинақтарды қолданды. Қазіргі «Жаратылыс Раббасы» Тораның бірінші бөлігі мен қалған он бір бөлігінің ұзындығы арасындағы ерекше айырмашылықты көрсетеді. Тораның «Берешит» бөлімі 29 бөлімнен тұрады, бұл бүкіл еңбек көлемінің төрттен бірінен астам. Мүмкін, қазіргі «Жаратылыс Раббасы» екі тең емес көлемдегі мидраштың бірігуі болып табылады, және бірінші Тора бөлімінің 29 бөлімі – олардың бірнешеуі тек бір немесе бірнеше аятты ғана түсіндіреді – «Жаратылыс Раббасының» қалған немесе толық емес материалы болып табылады, ол басқа Тора бөліктеріне арналған мидрашқа қарағанда әлдеқайда үлкен және толыққанды көлемде құрастырылған.

Атаудың шығу тегі

Бұл еңбек "Жаратылыс Рабба" деген атауын Жаратылыс кітабының басындағы үлкен мидраштан алған болуы мүмкін, немесе бұл атау бастапқыда осы мидрашты рабби Хошаяға тиесілі, қысқарақ және көнерек мидраштан ажырату үшін қолданылған болуы да мүмкін. Мидраш атауының түсіндірмесі алғашқы сөздерде ізделіп, "Рабби Хошая рабба басталды" деген сөздердегі "рабба" сөзі амораның атына жататындықтан, ал "Жаратылыс Рабба" еңбегінің аты "Берешит дерабби Хошая рабба" дегеннің қысқартылған түрі деген пікір негізсіз. Себебі, ең жақсы қолжазбаларда және өте көне цитатада мидраш басындағы бірінші сөзбен "Рабби Хошая" деген атау "рабба" деген қосымшасыз келген. Автордың аты жоғалғанда, бірақ оның белгісі мидраш атауында сақталған болса, бұл ерекше жағдай болар еді.

Күні

«Жаратылыс Рабба» кітабының нақты редакцияланған уақытын анықтау қиын. Бұл еңбек Иерусалим Талмудынан (4-5 ғасырлар) көп ұзамай жасалған болуы мүмкін. Бірақ тіпті сонда да мәтін толығымен аяқталмаған болуы мүмкін, себебі әрқашан ұзын немесе қысқа үзінділер қосылуы мүмкін, бөлімнің кіріспе бөлімдерінің саны артуы мүмкін, ал бар болғандары қосымша материалмен кеңейтілуі мүмкін. Осылайша, Тораның «Ваишлах» бөлімінен бастап, кейінгі аггаданың іздерін көрсететін және «Танхума» уағыздарымен байланысы бар кең ауқымды үзінділер табылды. Бұл үзінділер ертерек қосылған болуы керек, өйткені олар ескі қолжазбаларда толығымен жоқ, ал қазіргі басылымдарда кездесетін көптеген басқа қосымшалар мен түсіндірмелер жоқ. «Жаратылыс Рабба» кітабының соңғы тарауларында кемшіліктер сақталған сияқты. «Ваигаш» Тора бөлімінің бөлімдеріндегі түсіндірмелер енді әрбір тармақ бойынша жүргізілмейді; осы Тора бөлімінің соңғы бөлімі, сондай-ақ «Ваехи» Тора бөлімінің бірінші бөлімі, мүмкін, «Танхума» уағыздарынан алынған. «Жаратылыс» кітабының 48-ші тарауына түсіндірме барлық қолжазбаларда (бір ерекшеліктен басқа) жоқ, ал 1-14 тармақтарда жоқ. Осы Тора бөлігінің қалған бөлігі, Яковтың батасына қатысты түсіндірме («Жаратылыс» 49 (HE)) жоғарыда аталған ерекшеліктермен барлық қолжазбаларда кездеседі. «Жаратылыс Рабба» кітабының ең жақсы қолжазбасы Британ мұражайының Codex Add. 27,169 данасында сақталған. Ол Ж. Теодордың сындық басылымын дайындау үшін пайдаланылды.

Баспа басылымдары

Мидраш Рабба: Текбас. Аударған: Х. Фридман және Морис Саймон, 1–2 томдары. Лондон: Soncino Press, 1983. Якоб Нойснер. Жаратылысқа қарсы тұру: Иудаизм Текбас кітабын қалай түсіндіреді: Текбас Рабба антологиясы. Колумбия, Оңтүстік Каролина университеті баспасы, 1991. Artscroll Kleinman Edition Midrash Rabbah Текбас 1–4 томдары, ағылшын/иврит, ағылшынша түсіндірмелермен http://www.artscroll.com/Books/mrbr2.html