Поль Эжен Пеллио: Француз суретшісі және шығыстанушысы

Кіріспе

Француз синологы және шығыстанушысы (1878–1945)

Пол Эжен Пельйо (28 мамыр 1878 – 26 қазан 1945) – Орталық Азияны зерттеуімен және Дунхуан қолжазбалары сияқты маңызды қытай мәтіндерін жинауымен әйгілі француз синологы және шығыстанушысы.

Ерте өмір және мансап

Пол Пельйо 1878 жылғы 28 мамырда Францияның Париж қаласында дүниеге келді. Алғашқыда ол шетелдік дипломат болып мансап құруды жоспарлаған. Осы мақсатта ол Ла-Сорбоннада орта мектеп оқушысы ретінде ағылшын тілін оқыды, содан кейін Эколь дес Лангез Ориенталс Вивантесте (Тірі шығыс тілдері мектебі) мандарин қытай тілін үйренді. Пельйо дарынды студент болды және мектептің үш жылдық мандарин курсын бар болғаны екі жылда тәмамдады. Оның шапшаң прогресі мен жетістіктері Франция колледжінің қытай тілі кафедрасының меңгерушісі Эдуар Шаваннның назарын аударды. Шаванн Пельйоны Колледждің санскрит кафедрасының профессоры Сильвен Левимен таныстырды. Пельйо екеуінің жетекшілігімен білім алды, олар оны дипломатиялық емес, ғылыми мансапты таңдауға ынталандырды. 1900 жылдың басында Пельйо Ханой қаласына көшіп, Эколь Франсуазе д'Экстрем-Ориентте (EFEO, «Алыс Шығыс француз мектебі») ғылыми зерттеуші болып жұмыс істеді. Сол жылдың ақпан айында Пельйо Пекинге (қазіргі Бейжің) мектеп кітапханасы үшін қытай кітаптарын іздеуге және сатып алуға жіберілді. 1900 жылдың шілде және тамыз айларында Пельйо Боксерлер көтерілісі кезінде шетелдік елшіліктерін қоршауға тап болды. Бір сәтте, атыс тоқтағанда, Пельйо көтерілісшілердің штаб-пәтеріне батыл шабуыл жасады, онда ол өзінің батылдығымен және мандарин тіліндегі еркін сөйлеуімен қоршаудағыларды таң қалдырып, жаңа жемістер әкелді. Ол қоршау кезіндегі өрескел мінез-құлқы үшін, сондай-ақ шайқаста жаудың туын қолға түсіргені үшін Ханойға оралғаннан кейін «Легион д’Онер» орденімен марапатталды. 1901 жылы, бар болғаны 23 жасында Пельйо EFEO-да қытай тілінің профессоры болды. Пельйо 1904 жылға дейін Ханойда тұрды, содан кейін ол Францияға оралды. Ол 1905 жылы Алжирде өткен Халықаралық шығыстанушылар конференциясында EFEO-ны ұсынуға дайындалды. Францияда Пельйо Қытай Түркістанына (қазіргі Шыңжаң) үкіметтің қолдауымен археологиялық экспедицияны басқаруға таңдалды. Топ 1906 жылдың маусым айында жолға шығып, бірнеше жыл далада болды (төмендегіге қараңыз). Экспедиция Дунхуанға жеткен кезде Пельйо моңғол, араб, парсы, түркі тілдерін, тибет және санскрит тілдерін үйренген, бұл Могао үңгірлеріндегі Дунхуан қолжазбаларындағы қытай емес көптеген заттарды зерттеуде өте құнды болып шықты.

Paul Pelliot was born on 28 May 1878 in Paris, France, and initially intended to pursue a career as a foreign diplomat. Accordingly, he studied English as a secondary school student at La Sorbonne, then studied Mandarin Chinese at the École des Langues Orientales Vivantes (School of Living Oriental Languages). Pelliot was a gifted student, and completed the school's three year Mandarin course in only two years. His rapid progress and accomplishments attracted the attention of the Sinologist Édouard Chavannes, the chair of Chinese at the Collège de France, who befriended Pelliot and began mentoring him. Chavannes also introduced Pelliot to the Collège's Sanskrit chair, Sylvain Lévi. Pelliot began studying under the two men, who encouraged him to pursue a scholarly career instead of a diplomatic one. In early 1900, Pelliot moved to Hanoi to take up a position as a research scholar at the École Française d'Extrême Orient (EFEO, "French School of the Far East"). In February of that year, Pelliot was sent to Peking (modern Beijing) to locate and buy Chinese books for the school's library. Between July and August 1900, Pelliot was caught up in the siege of the foreign legations during the Boxer Rebellion. At one point, during a ceasefire, Pelliot made a daring one man foray to the rebels' headquarters, where he used his boldness and fluency in Mandarin to impress the besiegers into giving him fresh fruit for those inside the legation. For his conduct during the siege, as well as for capturing an enemy flag during the fighting, he was awarded the Légion d'Honneur upon his return to Hanoi. In 1901, when only 23 years old, Pelliot was made a professor of Chinese at the EFEO. Pelliot stayed in Hanoi until 1904, when he returned to France in preparation for representing the EFEO at the 1905 International Conference of Orientalists in Algiers. While in France, Pelliot was chosen to direct a government sponsored archaeological mission to Chinese Turkestan (modern Xinjiang). The group departed in June 1906 and spent several years in the field (see below). By the time the expedition reached Dunhuang, Pelliot had learned Mongolian, Arabic, Persian, the Turkic languages, Tibetan, and Sanskrit, among others, which proved invaluable while examining the many non Chinese items among the Dunhuang manuscripts inside the Mogao caves.

Орталық Азия экспедициясы

Пельйо экспедициясы 1906 жылдың 17 маусымында Парижден аттанды. Оның үш адамдық құрамында әскери дәрігер доктор Луи Вайян және фотограф Шарль Нуэтт болды. Самарқандағы пойызбен француздар Ресей империясының полковнигі, барон Густав Маннергейммен кездесті. Пельйо, этнографиялық коллекционер кейпіндегі әскери шенеунікке экспедициясымен бірге саяхаттауға рұқсат берді. Маннергейм, іс жүзінде, Царь Николай II-ге Цинь әулетінің реформалары мен жаңаруы туралы мәліметтер жинау үшін құпия тапсырма орындады. Царь Ресейдің Батыс Қытайға шабуылдау мүмкіндігін бағалап отырды. Пельйо Маннергеймнің қатысуын толығымен қолдады, тіпті өзін Ресей Бас штабына хабарлаушы ретінде ұсынды. Француздар оған Транскаспий теміржолында еркін жол жүруді, он мың франк көлемінде жеке және құпия төлемді, сондай-ақ казак эскортын талап етті. Бұл талаптар қабылданды, төлем мөлшері екі есеге артты. Экспедиция Мәскеу мен Ташкент арқылы Қытай Түркістанына теміржолмен, Андижанға дейін жетті, содан кейін Ошқа дейін ат пен арбамен сапарлады. Одан әрі, Оңтүстік Қырғызстанның Алай таулары арқылы Талдық және Іркештам асуларынан өтіп Қытайға бағытталды. Гүлча қаласының жанында экспедиция Алайдың әйгілі мұсылман ханымы, Курманжан Даткамен кездесіп, онымен бірге суретке түсті. Маннергейм мен Пельйо арасында келіспеушілік туды, Іркештам асуынан шыққаннан кейін екі күннен соң жолдары айырылды. Француз тобы тамыздың соңында Қашқарға келді, Ресейдің бас консулының (Николай Петровскийдің ізбасары) жанында орналасты. Пельйо жергілікті қытай шенеуніктерін өзінің еркін қытай тілімен (ол білген 13 тілдің бірі) таң қалдырды. Оның күш-жігері көп ұзамай нәтежесін берді, экспедиция бұрын қол жеткізуге болмайтын деп саналған заттарды (мысалы, киіз үй) алуға мүмкіндік алды. Қашқардан кейінгі алғашқы аялдамасы Түмшүк болды. Одан Кучаға барып, жоғалған Куче тілінде жазылған құжаттарды тапты. Бұл құжаттарды Пельйоның бұрынғы ұстазы Сильвен Леви кейіннен аударды. Кучадан кейін Пельйо Үрімшіге барды, онда Боксер көтерілісінің басшысының інісі, Герцог Ланмен кездесті. Пекин жандармериясының бас қолбасшысының орынбасары болған Герцог Лан, қоршауға қатысып, Үрімшіде мәңгілік жер аударылды. Үрімшіде Пельйо Герцог Ланнан Жібек жолындағы Дунхуан оазисінде қолжазбалар табылғаны туралы естіді. Екі жақтың кездесуі ағысы ауыр болды. Пельйо Боксер көтерілісі кезінде Герцог Лан мен оның әскерлері шетелдіктерді қоршағанда Пекиндегі француз елшілігінде болған. Олар ескі күндерді еске алып, шампан ішті. Герцог Лан Пельйоға Дунхуан қолжазбасының үлгісін де сыйлады. Оның ежелгілігі мен археологиялық құндылығын мойындаған Пельйо дереу Дунхуанға аттанды, бірақ ол жерге венгрлік-британдық саяхатшы Аурель Штайн келгеннен кейін бірнеше ай өткен соң жетті. Дунхуанда Пельйо ортағасырлық қолжазбалардың көптеген үлгілерін сақтаған Аббат Вангтың құпия бөлмесіне кіруге мүмкіндік алды. Штайн бұл қолжазбаларды алғаш 1907 жылы көріп, көптеген даналарын сатып алған. Алайда, Штайн қытай тілін білмегендіктен, қай құжаттарды сатып алып, Британияға алып кету керегін таңдау мүмкіндігі болмады. Пельйо, керісінше, классикалық қытай және көптеген Орталық Азия тілдерін жақсы білді, 1908 жылдың сәуірінде үш апта бойы қолжазбаларды үлкен жылдамдықпен зерттеді. Пельйо өзінің ең құнды деп санаған қолжазбаларды таңдады, ал монастырды жаңартуға қызығушылық танытқан Ван оларды Пельйоға 500 таэльге (2014 жылғы шамамен 11 000 АҚШ долларына тең) сатуға келісті.

Pelliot's expedition left Paris on 17 June 1906. His three man team included Dr. Louis Vaillant, an Army medical officer, and Charles Nouette, a photographer. Aboard the train in Samarkand, the Frenchmen met Baron Gustaf Mannerheim, a colonel in the Russian Imperial Army and the last Tsarist agent in the Great Game. Pelliot had agreed to allow the army officer, disguised as an ethnographic collector, to travel with his expedition. Mannerheim was actually carrying out a secret mission for Tsar Nicholas II to collect intelligence on the reform and modernization of the Qing Dynasty. The Tsar was assessing the possibility of a Russian invasion of Western China. Pelliot fully endorsed Mannerheim's participation, and even offered himself as an informant to the Russian General Staff. In return, the Frenchman demanded free passage on the Trans Caspian Railway, a personal and confidential payment of ten thousand francs and a Cossack escort. These were granted, and the payment even doubled. The expedition traveled to Chinese Turkestan by rail through Moscow and Tashkent to Andijan, where they mounted horses and carts to Osh. From here, they travelled across the Alai Mountains of southern Kyrgyzstan over the Taldyk Pass and Irkeshtam Pass to China. Near the town of Gulcha, the expedition met Kurmanjan Datka, the famed Muslim Queen of Alai and posed for a photograph with her. Mannerheim and Pelliot did not get along, and parted ways two days after leaving Irkeshtam Pass. The French team arrived in Kashgar at the end of August, staying with the Russian consul general (the successor to Nikolai Petrovsky). Pelliot amazed the local Chinese officials with his fluent Chinese (only one of the 13 languages he spoke). His efforts were to pay off shortly, when his team began obtaining supplies (like a yurt) previously considered unobtainable. His first stop after leaving Kashgar was Tumxuk. From there, he proceeded to Kucha, where he found documents in the lost language of Kuchean. These documents were later translated by Sylvain Lévi, Pelliot's former teacher. After Kucha, Pelliot went to Ürümqi, where they encountered Duke Lan, whose brother had been a leader of the Boxer Rebellion. Duke Lan, who was the deputy chief of the Peking gendarmerie and participated in the siege, was in permanent exile in Ürümqi. In Ürümqi, Pelliot heard about a find of manuscripts at the Silk Road oasis of Dunhuang from Duke Lan. The two had a bittersweet reunion. Pelliot had been in the French legation in Peking while Duke Lan and his soldiers were besieging the foreigners during the Boxer Rebellion. They reminisced about old times and drank champagne. Duke Lan also presented Pelliot with a sample Dunhuang manuscript. Recognizing its antiquity and archaeological value, Pelliot quickly set off for Dunhuang, but arrived there months after the Hungarian British explorer Aurel Stein had already visited the site. At Dunhuang, Pelliot managed to gain access to Abbot Wang's secret chamber, which contained a massive hoard of medieval manuscripts. Stein had first seen the manuscripts in 1907 and had purchased a large number of them. However, Stein had no knowledge of the Chinese language, and had no way to be selective in which documents he purchased and took back to Britain. Pelliot, on the other hand, had an extensive command of Classical Chinese and numerous other Central Asian languages, and spent three weeks during April 1908 examining manuscripts at breakneck speed. Pelliot selected what he felt were the most valuable of the manuscripts, and Wang, who was interested in continuing the refurbishment of his monastery, agreed to sell them to Pelliot for a price of 500 taels (roughly equivalent to US$11,000 in 2014).

Қайтару және кейінгі жылдар

Пельйо 1909 жылғы 24 қазанда Парижге оралды, бірақ оған қарсы және Эдуард Шаваннаға қарсы қатыгез жалақорлық науқаны ұйымдастырылды. Дунхуанда бола тұрып, Пельйо тапқан ең құнды құжаттар туралы егжей-тегжейлі есеп жазып, оны Еуропаға жіберді, ол келген кезде жарияланды. Пельйо есептерінде көптеген қолжазбалардың біографиялық және мәтіндік мәліметтері, сондай-ақ нақты даталары қамтылған. Ол оларды әрқайсысын бірнеше минут ғана қарап тексерген, кейіннен есеп жазып жатқанда егжей-тегжейін жадынан еске түсірген. Бұл зияткерлік қабілеті соншалық таңғажайып болды, Пельйомен таныс емес адамдар оның барлық қолжазбаларын жасаушылық деп санайды және есептерін анықтамалық кітаптарға толы кітапханадан жазды деді. Пельйо мемлекеттік қаржыны ысырап еткені үшін және жалған қолжазбалармен келгені үшін көпшілік алдында айыпталды. Науқан 1910 жылғы желтоқсанда Фернан Фарженелдің (1918 жылы қайтыс болған) «La Revue Indigène» журналындағы «Кольж Либре де Сциенс Социаль» (Колледжтің еркін ғылымдар мектебі) мақаласымен жекеленіп шықты. 1911 жылғы 3 шілдеде өткен банкетте Пельйо Фарженелді ұрып-соқты, содан кейін сот ісі басталды. Бұл айыптаулар 1912 жылы жарық көрген венгр-британдық саяхатшысы Аурель Стейннің «Шөл Катайдың қираған орындары» атты кітабына дейін дәлелденбеді. Стейн кітабында Пельйоның есептерін қолдап, сапарынан кейін Дунхуанда қолжазбаларды қалдырғанын нақтылады, бұл Пельйоны ақтады және оның қарсыластарын үнсіз қылды. 1911 жылы Пельйоның кең және бірегей ғылымын мойындау үшін «Коллеж де Франс» оны профессор етіп тағайындады және оған арнайы кафедра құрды: Орталық Азия тілдері, тарихы және археология кафедрасы. Пельйо қайтыс болғаннан кейін бұл кафедра ешқашан толтырылмады, ол оны басқарған жалғыз адам болып қалды. 1920 жылы Пельйо Анри Кордьемен бірге «T'oung Pao» журналының бас редакторы болып кірісті, ол 1942 жылға дейін осы қызметте болды. 1924 жылы Кордье қайтыс болғаннан кейін Пельйо 1932 жылы голландтық синолог Дж. Дж. Л. Дюйвендак қосылғанға дейін «T'oung Pao» журналын жеке редакциялады. Пельйо Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пекиндегі француз әскери атташесі болып қызмет етті. Ол 1945 жылы рактан қайтыс болды. Оның өлімінен кейін «Олсыз синология жесір қалды» делінді. Париждегі Гюме мұражайында оның құрметіне аталған галерея бар.

Pelliot returned to Paris on 24 October 1909 to a vicious smear campaign mounted against himself and Édouard Chavannes. While at Dunhuang, Pelliot had written a detailed account of some of the most valuable documents he had found and mailed it back to Europe, where it was published upon its arrival. In the report, Pelliot included extensive biographical and textual data and precise dates from many of the manuscripts, which he had examined for only a few minutes each and then later recalled their details from memory while writing his report. That intellectual feat was so astonishing that many who were unfamiliar with Pelliot and his prodigious memory believed he had faked all the manuscripts and written his report from a library full of reference books. Pelliot was publicly accused of wasting public money and returning with forged manuscripts. The campaign came to a head with a December 1910 article in La Revue Indigène by Fernand Farjenel (d. 1918) of the Collège libre des sciences sociales. At a banquet on 3 July 1911, Pelliot struck Farjenel, and a court case followed. The charges were not proven false until the Hungarian British explorer Aurel Stein's book, Ruins of Desert Cathay, appeared in 1912. In his book, Stein supported Pelliot's accounts and made it clear that he had left manuscripts behind in Dunhuang after his visit, which vindicated Pelliot and silenced his critics. In 1911, as recognition of Pelliot's broad and unique scholarship, the Collège de France made him a professor and created a special chair for him: the Chair of the Languages, History, and Archaeology of Central Asia. The chair was never filled after Pelliot's death, leaving him the only person to have ever held it. In 1920, Pelliot joined Henri Cordier as co editor of the preeminent sinological journal T'oung Pao, serving until 1942. After Cordier's death in 1924, Pelliot edited T'oung Pao alone until he was joined by Dutch sinologist J. J. L. Duyvendak in 1932. Pelliot served as French military attaché in Peking during World War I. He died of cancer in 1945. Upon his death, it was said "Without him, sinology is left like an orphan". The Guimet Museum in Paris has a gallery named after him.