Кіріспе

Әдет-ғұрыптар (/'m/ɔr/eɪ/z/, кейде /'m/ɔr/iː/; жекеше түрінің көпше түрі, "әдеп, әдет, қолданыс немесе мінез-құлық" дегенді білдіреді) – белгілі бір қоғам немесе мәдениетте кеңінен сақталатын әлеуметтік нормалар. Мores адамгершілік шеңберінде қандай нәрселер моральдық тұрғыдан дұрыс, ал қандайлары дұрыс емес екенін анықтайды. Folkway – бұл өзара іс-қимыл арқылы қалыптасатын нәрсе және осы процесс өзара іс-қимылды күнделіктілік, қайталау, әдет және тұрақтылық арқылы ұйымдастырады. Уильям Грэм Самнер (1840–1910), АҚШ-тың алғашқы әлеуметтанушысы, қазіргі әлеуметтануға "mores" (1898) және "folkways" (1906) терминдерін енгізді. Mores қатаң, себебі ол белгілі бір қоғамда дұрыс пен бұрыстың аражігін анықтайды, ал адамдар олардың әдепсіздігі үшін жазалануы мүмкін, мұндай жағдайлар әлемдегі көптеген қоғамдарда кең таралған, кейде мақұлдаусыздыққа немесе оқшаулауға әкеледі. Mores-қа жататын дәстүрлі әдет-ғұрыптар мен конвенцияларға жалған сөйлеу, алдау, зиян келтіру, алкогольді ішу, есірткі қолдану, некеге қатысты сенімдер, қаңқу, жала жабу, қызғаныш, ата-ананы арсыздыққа салу немесе құрметтемеу, жаназаға қатысудан бас тарту, саяси тұрғыдан дұрыс емес әзілдер, спорттағы алаяқтық, вандализм, қоқыс тастау, плагиат, пара беру, сыбайлас жемқорлық, беделді сақтау, үлкендерді құрметтеу, діни талаптар мен сенімділік жауапкершілік кіреді. Folkways – бұл ойлау, әрекет ету және әлеуметтік топтарда мінез-құлық етудің әдістері, олар көпшілік тарапынан мақұлданып, қоғамды реттеуге көмектеседі. Folkways еліктеу, ауызша тарату немесе байқау арқылы таралады және мәдениеттің материалдық, рухани және сөздік аспектілерін қамтиды. Folkways қоғамдық өмірдің мәселелерін шешуге көмектеседі, оларды қабылдау мен қолдану арқылы біз қауіпсіздік пен тәртіпті сезінеміз. Folkways мысалдары: қабылданатын киім, әдеп, әлеуметтік этикет, дене тілі, дене күйі, жеке өмірге қатысты шешімдер, жұмыс уақыты және аптасына бес күн жұмыс істеу, қоғамдық орындарда ішімдік ішудің қабылданатындығы – белгілі бір жұмыс уақытында ішімдік ішуден немесе бас тартудан, қоғамдық орындардағы, мектептегі, университеттегі, бизнес пен діни мекемелердегі іс-әрекеттер мен мінез-құлық, салтанатты жағдайлар, рәсімдер, дәстүрлі қызметтер және жеке кеңістікті сақтау.

Терминология

Ағылшын тіліндегі "morality" сөзі, "moral" есімдік сияқты, латын тіліндегі "mōrēs" түбірінен шыққан. Дегенмен, әдет-ғұрыптар, жиі қабылданатындай, міндетті түрде моральдық мағынаны білдірмейді. Керісінше, моральды олардың мазмұнына байланысты маңызды деп саналатын әдет-ғұрыптардың бір бөлігі ретінде қарастыруға болады және көбінесе қандай да бір моральдық кодекске немесе тіпті дәстүрлі заңға формалдастырылады. Этимологиялық туындыларға More danico, More judaico, More veneto, Coitus more ferarum және O tempora, o mores! фразалары жатады. Латын тіліндегі әдет-ғұрыптарға балама грек терминдері – этос (ἔθος, ἦθος, 'мінез-құлық') немесе номос (νόμος, 'заң'). Әдет-ғұрыптардың моральға қатынасы сияқты, этика термині этостың негізінде жатыр, ал номос астрономиядағыдай "onomy" жұрнағын береді.

Антропология

Бұл терминдердің мағынасы белгілі бір қоғамда дұрыс мінез-құлықтың барлық әдет-ғұрыптарын, діни және діни емес нәрселерді қамтиды – әдет-ғұрыптың, әдептің немесе сыпайылықтың қарапайым дәстүрлі аспектілерінен бастап, жұмсақ әлеуметтік қысыммен сақталатын "әдеттерге" дейін, бірақ одан әрі барып, моральдық кодекстер мен әділеттілік туралы түсініктерді де қамтиды, тіпті қатаң тыйымдарға дейін – сол қоғамда ойға келмейтін мінез-құлық, көбінесе инцест пен кісі өлтіру, сондай-ақ сол қоғамға тән қорлықтар, мысалы, құдайға қарсы сөздер. Мұндай діни немесе қасиетті әдет-ғұрыптар әртүрлі болуы мүмкін. Мысалдарға жаназа рәсімдері, неке рәсімдері, яһудилердегі сүндеттеу және шашты жабу, христиандардың он буырығы, Жаңа өсиет және қасиетті рәсімдер, мысалы, крещение, протестанттық еңбек этикасы, Шаһада, намаз, зекет, ораза және қажылық, сондай-ақ исламдағы қарапайымдық және діни диета жатады. Мәдени универсалиялар әр қоғамның әдет-ғұрыптарының бөлігі болғандықтан ("бос универсалиялар" деп те аталады), бірақ белгілі бір қоғамға тән әдет-ғұрып нормалары этникалық немесе ұлттың мәдени сәйкестігін анықтайтын маңызды аспекті болып табылады. Екі мәдени жиынның арасындағы айырмашылықтарды түсіну – мәдениаралық құзыреттілік мәселесі. Әртүрлі ұлттардың әдет-ғұрыптарындағы айырмашылықтар этникалық стереотиптердің, ал өзінің әдет-ғұрыптары туралы ойлар тудырғанда – автостереотиптердің түбінде жатыр. Белгілі бір қоғамдағы әдет-ғұрып нормаларына жергілікті жер құқығы, ар-намыс, ата-анаға құрмет, әдет-ғұрып құқығы және әдет-ғұрып халықаралық құқығы, олар өздерінің әдет-ғұрып нормаларын жазбаға түсірмеген елдерге әсер ететін нәрселер кіруі мүмкін. Жергілікті халықтың жер құқығы – жерді иеленудің дәстүрлі жүйесі, ол әдет-ғұрыптар мен нормаларға сәйкес келеді. Бұл колонияларда жиі кездеседі. Мысалы, кейбір қоғамдарда ар-намыс мәдениеті бар, онда отбасы ар-намыстың негізгі көзі саналады және отбасы мүшелерінің мінез-құлқы олардың отбасының ар-намысын көрсетеді. Мысалы, кейбір авторлар Римде құрметті ұстанымға ие болу, біреумен тең болу, ең жақын адамдарға (отбасы мен достарға) ғана мүмкін болды дейді. Бұл қоғамдық мойындау үшін бәсекелесуге байланысты болуы мүмкін, сондықтан жеке және қоғамдық ар-намыс үшін риторика, спорт, соғыс, байлық және ізгілік қолданылды. Осыны көрсету үшін, көзге түсу үшін, танылу үшін және дәлелдеу үшін "Римдік өзінің ар-намысының бұрынғы дәлелдерін көрсету арқылы осындай "жарыста" жеңіске жете алатын" еді және "Немесе сыншы өзінің адалдығын жаңа сынақта көрсету арқылы жоққа шығарылуы мүмкін" еді. Ар-намыс мәдениеті тек қоғамда ерлер үшін ортақ кодекс, ұстануға болатын стандарт, басшылықтар мен ережелер болғанда ғана қалыптасады, олар бұл ережелерді бұзуды қаламайды және қалай табысты қарым-қатынас жасау және қатысу керектігін біледі, бұл теңдердің "жабық" қауымдастығында болады. Ата-анаға құрмет – отбасыға қатысты этика, Фун Юйлан айтқандай, "дәстүрлі [қытай] қоғамның идеологиялық негізі", ал Конфуцийге сәйкес, ата-анасына немесе қамқоршысына жасалған қарызды қайтару керек, бірақ бұл ата-бабаларға деген міндетті орындау үшін дәстүрлі мағынада да маңызды, сондай-ақ қазіргі ғалымдар бұл жоғары тұрғандарға, құрметке лайық адамдарға да құрмет көрсетуді білдіреді.