Тіл біліміндегі аргументтердің грамматикалық байланысы
Morphosyntactic alignment
Тіл біліміндегі морфосинтаксистік үйлесім – етістіктердің аргументтері (негізгі, екіншілік) арасындағы қатынас. Тілдердегі айырмашылықтар, белгілері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аргументтер арасындағы грамматикалық қатынас
Grammatical relationship between arguments
Тіл білімінде морфосинтаксистік үйлесім – аргументтер арасындағы грамматикалық қатынас, атап айтқанда, "ит мысықты қуып кетті" сияқты өтетін етістіктердің екі аргументі (ағылшын тілінде – бастауыш және толықтауыш) және "мысық қашып кетті" сияқты өтетін емес етістіктердің бір аргументі. Ағылшын тілінде бастауыш бар, ол өтетін етістіктердің белсендірек аргументін және өтетін емес етістіктердің аргументін біріктіреді, толықтауышты жеке қалдырады; басқа тілдерде әртүрлі стратегиялар болуы мүмкін, немесе сирек жағдайларда, мүлдем ешқандай айырмашылық болмауы да мүмкін. Айырмашылықтар морфологиялық (жалпы және сөздердің үйлесуі арқылы), синтаксистік (сөздердің реті арқылы) немесе екеуінің де комбинациясы арқылы жасалуы мүмкін.
In linguistics, morphosyntactic alignment is the grammatical relationship between arguments—specifically, between the two arguments (in English, subject and object) of transitive verbs like the dog chased the cat, and the single argument of intransitive verbs like the cat ran away. English has a subject, which merges the more active argument of transitive verbs with the argument of intransitive verbs, leaving the object distinct; other languages may have different strategies, or, rarely, make no distinction at all. Distinctions may be made morphologically (through case and agreement), syntactically (through word order), or both.
Белгілеу орны
Локус термині морфосинтаксикалық маркердің синтаксистік қатынастарды көрсететін белгісі орналасқан жерді білдіреді. Бұл маркерлер сөз тіркесінің бас сөзінде, тәуелді сөзде, екеуінде де немесе ешқайсысында да орналасуы мүмкін.
The term locus refers to a location where the morphosyntactic marker reflecting the syntactic relations is situated. The markers may be located on the head of a phrase, a dependent, and both or none of them.
Түзеткіштің түрлері
Номинативтік-аккузативтік (немесе аккузативтік) сәйкестендіру транзитивті етістіктің A аргументімен бірдей транзитивті емес етістіктің S аргументін қарастырады, ал O аргументі ерекшеленеді (S = A; O бөлек) (номинативтік-аккузативтік тілді қараңыз). Морфологиялық жағдайы бар тілде S және A жағдайы жоқ немесе номинативтік жағдаймен белгіленуі мүмкін, ал O айыптаулық жағдаймен белгіленеді (немесе кейде дативтік немесе құралдық жағдайлар үшін де қолданылатын көлбеу жағдай), мысалы, латын тіліндегі номинативтік *us* және айыптаулық *um*: *Julius venit* "Юлий келді"; *Julius Brutum vidit* "Юлий Брутты көрді". Номинативтік-аккузативтік сәйкестендіруі бар тілдер A аргументін төмендету және O аргументін S-ке көтеру арқылы транзитивті етістіктерді детранзитивтендіре алады (осылайша номинативтік жағдайды белгілеу); бұл пассивтік сөздер деп аталады. Әлемдегі көптеген тілдерде аккузативтік сәйкестендіру бар. Сирек кездесетін түрі – белгіленген номинативтік. Мұндай тілдерде етістіктің жолдауы номинативтік жағдаймен белгіленеді, ал толықтырма белгісіз, сондай-ақ сөздердің бастапқы формалары мен алдыңғы сөздердің толықтырмалары да. Мұндай сәйкестендірулер негізінен Солтүстік-Шығыс Африкада, әсіресе кушит тілдерінде, және Оңтүстік-Батыс АҚШ пен Мексиканың іргелес аймақтарында, юман тілдерінде кездеседі. Эргативтік-абсолютивтік (немесе эргативтік) сәйкестендіру транзитивті емес аргументті транзитивті O аргументімен бірдей қарастырады (S = O; A бөлек) (эргативтік-абсолютивтік тілді қараңыз). Кейбір құрылымдардың әмбебап түрде аккузативтік сәйкестендіруді қалауы, ал басқалары икемдірек болуы мүмкін. Жалпы, мінез-құлық құрылымдары (бақылау, көтеру, қатыстыру) номинативтік-аккузативтік сәйкестендіруді жақтайды, ал кодтау құрылымдары (әсіресе жағдай құрылымдары) ешқандай сәйкестендіруді көрсетпейді. Бұл идея "терең" және "беткі" (немесе "синтаксистік" және "морфологиялық") эргативтілік туралы алғашқы түсініктердің негізін құрайды (мысалы, Comrie 1978; Dixon 1994): көптеген тілдерде тек беткі эргативтілік бар (эргативтік сәйкестендірулер кодтау құрылымдарында ғана, мысалы, жағдай немесе келісімде), бірақ олардың мінез-құлық құрылымдарында немесе кем дегенде олардың барлығында емес. Терең эргативтілік (мінез-құлық құрылымдарында эргативтік сәйкестендіруі бар) тілдері сирек кездеседі.
Nominative–accusative (or accusative) alignment treats the S argument of an intransitive verb like the A argument of transitive verbs, with the O argument distinct (S = A; O separate) (see nominative–accusative language). In a language with morphological case marking, an S and an A may both be unmarked or marked with the nominative case while the O is marked with an accusative case (or sometimes an oblique case used for dative or instrumental case roles also), as occurs with nominative us and accusative um in Latin: Julius venit "Julius came"; Julius Brutum vidit "Julius saw Brutus". Languages with nominative–accusative alignment can detransitivize transitive verbs by demoting the A argument and promoting the O to be an S (thus taking nominative case marking); it is called the passive voice. Most of the world's languages have accusative alignment. An uncommon subtype is called marked nominative. In such languages, the subject of a verb is marked for nominative case, but the object is unmarked, as are citation forms and objects of prepositions. Such alignments are clearly documented only in northeastern Africa, particularly in the Cushitic languages, and the southwestern United States and adjacent parts of Mexico, in the Yuman languages. Ergative–absolutive (or ergative) alignment treats an intransitive argument like a transitive O argument (S = O; A separate) (see ergative–absolutive language). is that some constructions universally favor accusative alignment while others are more flexible. In general, behavioral constructions (control, raising, relativization) are claimed to favor nominative–accusative alignment while coding constructions (especially case constructions) do not show any alignment preferences. This idea underlies early notions of ‘deep’ vs. ‘surface’ (or ‘syntactic’ vs. ‘morphological’) ergativity (e. g. Comrie 1978; Dixon 1994): many languages have surface ergativity only (ergative alignments only in their coding constructions, like case or agreement) but not in their behavioral constructions or at least not in all of them. Languages with deep ergativity (with ergative alignment in behavioral constructions) appear to be less common.