Кіріспе

Етістіктің тәуелді және тәуелсіз сөздеріне қатысты үлгі Лингвистикалық типологияда эргатив-абсолютивтік байланыс – морфосинтаксистік байланыстың бір түрі, онда интранзитивті етістіктің жалғыз аргументі ("тәуелсіз сөз") транзитивті етістіктің толықтауышы сияқты, ал транзитивті етістіктің әрекет етушісі ("тәуелсіз сөз") сияқты емес. Мысалдарға баск тілі, грузин тілі, майя тілдері, тибет тілі және кейбір үнді-еуропа тілдері (пашту, күрд тілдері және көптеген үнді-арий тілдері, мысалы, хинди-урду) жатады. Бұл семит тілдерінің қазіргі арамей тілдеріне (неоарамей тілдері деп те аталады) тән. Эргативті тілдер 2 топқа бөлінеді: морфологиялық тұрғыдан эргативті, бірақ синтаксистік тұрғыдан аккузативті тілдер (мысалы, баск, пашту және урду) және морфологиялық және синтаксистік тұрғыдан эргативтілік көрсететін тілдер. Морфологиялық және синтаксистік эргативтің бірдей тілде кездесуі тіркелген жоқ. Бірінші топқа жататын тілдер екінші топтан көп. Дирбал синтаксистік эргативтіліктің жалғыз өкілі деп есептеледі, бірақ ол кейбір есімдіктермен аккузативтік байланысты көрсетеді. Эргатив-абсолютивтік байланыс ағылшын және көптеген үнді-еуропа тілдерінде кездесетін номинатив-аккузативтік байланысқа қарама-қарсы, онда интранзитивті етістіктің жалғыз аргументі ("Ол" "Ол жүреді" сөйлемінде) грамматикалық жағынан транзитивті етістіктің әрекет етушісіне ("Ол" "Ол оны табады" сөйлемінде) ұқсас, бірақ транзитивті етістіктің толықтауышынан ("оны" "Ол оны ұнатады" сөйлемінде) өзгеше. Егер эргатив-абсолютивтік байланыс грамматикалық жақпен белгіленетін болса, онда интранзитивті етістіктің жалғыз аргументі мен транзитивті етістіктің толықтауышына абсолютив жақ қолданылады, ал транзитивті етістіктің әрекет етушісіне эргатив жақ қолданылады. Номинатив-аккузативтік тілдерде интранзитивті етістіктің жалғыз аргументі мен транзитивті етістіктің әрекет етушісіне номинатив жақ, ал транзитивті етістіктің тікелей толықтауышына аккузатив жақ қолданылады. Көптеген тілдерде эргатив-абсолютивтік байланыс грамматиканың кейбір бөліктерінде ғана (мысалы, есімдердің жақтарында) кездеседі, ал қалған бөліктерінде номинатив-аккузативтік байланыс болады (мысалы, есімдіктердің жақтарында немесе тұлғалық келісімде). Бұл құрама эргативтілік деп аталады.

Эргативтілікті іске асыру

Эрготивтік ерекшелік морфологиялық және синтаксистік құрылымдарда кездеседі.

Африка

Тедага, Оңтүстік Ливия және Солтүстік Чадта таралған Нило-Сахара тілі. Мажанг тілі, Эфиопияның Нило-Сахара тілдерінің бірі. Пэри тілі, алайда соңғы зерттеулер номинативтік-аккузативтік жүйеге ие екенін көрсетеді.

Жедел емес тілдер

Хинди (индо-арий) тілінде ергативті сәйкестендіру тек етістіктің транзитивті етістіктер үшін (сонымен қатар интранзитивті етістіктер үшін, бірақ олар ерікті болған кезде ғана) перфективтік формасында болған кезде ғана кездеседі. Пашту тілінде ергативтік тек өткен шақта қолданылады. Грузин тілінде ергативтік тек перфективтік формасында болады. Филиппин тілдері (мысалы, тагалог) кейде ергативті деп есептеледі (Шахтер 1976, 1977; Кройгер 1993); алайда, олардың өзіндік ерекше морфосинтаксикалық сәйкестендіруі де бар деп саналады. Симетриялық дауысқа қараңыз. Неоарамей тілдерінде, әдетте 4 топқа бөлінетін, тек Солтүстік-Шығыс (NENA) және Турао топтары ғана бөлінген ергативтілікті көрсетеді, ол тек перфективтік формасында қалыптасады, ал имперфективтік формасында номинативтік-аккузативтік болып табылады. Кейбір диалекттерде тек уақытсыз субъектілер ғана ергативтік деп белгіленеді. Ассириялық неоарамей тілінде, атап айтқанда, перфективтік өткен сөздік түбірінің ергативтік типтегі құрылысы бар, онда бұрыннан жасалған әрекеттер белсенді құрылым емес, пассивті құрылым арқылы, грамматикалық субъект ретінде берілген объекті арқылы сөзбен білдіріледі, мысалы, бахта ктил ("әйел одан өлтірілді"). Агентивті тіркесі бар инфлекцияның ергативтік түрі аналогиялық түрде интранзитивті етістіктерге де таратылды, мысалы, qim le ("ол көтерілді"). Арамей тілі тарихи тұрғыдан номинативтік-аккузативтік тіл болып келген.

Ым тілдері

Ым тілдері (мысалы, Непал ым тілі) әдетте, етістіктердегі әрекетке қатысушыларды біріктіру ерекшелігі бойынша ергативті деп есептелуі керек. Зерттелген ым тілдерінде жіктеуіш қол пішіндері етістіктерге енгізіледі, енгізілген кезде интранзитивті етістіктердің жолдасын, ал транзитивті етістіктердің толықтырғышын көрсетеді. (Егер Уильям Стоку (1991) ұсынған «семантикалық фонология» моделін қолдансақ, бұл ергативті-абсолютивті үлгі лексикалық деңгейде де жұмыс істейді: сондықтан Непал ым тіліндегі ШАЙ белгісі ДІҢГЕУ етістігінің қозғалысын және қол әрпі пішінін च /ca/ (непал тіліндегі ШАЙ сөзінің бірінші әрпін білдіреді – चिया /chiya:/) толықтырғыш ретінде енгізеді.)