Кіріспе
Қытай Халық Республикасында Дэн Сяопин 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғыннан кейін ресми түрде зейнетке шықты, оның орнын Шанхайдың бұрынғы ҚКП хатшысы Цзян Цзэминь басты. Сол кезеңде 1989 жылғы наразылықтарды жаншу Қытайдың әлемдік беделіне зор нұқсан келтірді және санкцияларға әкеп соқты. Бірақ жағдай ақырында тұрақталды. Денгтің саяси жүйеде тежеулер мен тепе-теңдіктерді орнату туралы идеясы Цзянның партия, мемлекет және әскери билікті шоғырландыруымен жойылды. 1990 жылдар экономикалық өсімнің жақсы деңгейін көрсетті, алайда мемлекеттік кәсіпорындардың жабылуы, жемқорлық пен жұмыссыздық деңгейінің өсуі, сондай-ақ экологиялық мәселелер Қытайды мазалады. Осы жылдары елде тұтынушылдық, қылмыс және Фалуньгун сияқты жаңа рухани-діни қозғалыстар кеңіне тарады. 1990 жылдарда «Бір ел – екі жүйе» қағидасы бойынша Гонконг пен Макао Қытайдың басқаруына бейбіт түрде қайтарылды. Сондай-ақ, Қытай шетелдегі дағдарыстарға тап болғанда ұлтшылдықтың жаңа толқынына куә болды.
In the People's Republic of China, Deng Xiaoping formally retired after the 1989 Tiananmen Square protests and massacre, to be succeeded by former Shanghai CCP secretary Jiang Zemin. During that period, the crackdown of the protests in 1989 led to great woes in China's reputation globally, and sanctions resulted. The situation, however, would eventually stabilize. Deng's idea of checks and balances in the political system also saw its demise with Jiang consolidating power in the party, state and military. The 1990s saw healthy economic development, but the closing of state owned enterprises and increasing levels of corruption and unemployment, along with environmental challenges continued to plague China, as the country saw the rise to consumerism, crime, and new age spiritual religious movements such as Falun Gong. The 1990s also saw the peaceful handover of Hong Kong and Macau to Chinese control under the formula of One Country, Two Systems. China also saw a new surge of nationalism when facing crises abroad.
Экономикалық тұрақтылық пен өсімді қалпына келтіру
1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қанаудан бұрынғы жылдардағы инфляциялық тенденциялар 1990 жылдардың басында Цзян Цзэминь мен жаңа буын басшылығының экономикалық ағындарды басып тастау әрекеттерінің нәтижесінде төмендеді. Саяси институттар Дэннің жылдары қалыптасқан институттық процедуралар мен шаруа-революционерлерден білімді, кәсіби технократтарға ауысудың арқасында тұрақталды. Университет бітірушілердің көп бөлігі ғылымға бағытталған білім алған, ал көптегендер Қытайдан тыс өмір сүруді қалаған. Қалғандары мемлекеттік зерттеу институттары мен кәсіпорындарында жұмыс істеуге ұмтылған. Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтардан кейін Қытай халықаралық жазатайымдыққа ұшырады және келесі үш жыл ауыр өтті. Каталдықпен билікке келгендер еркін кәсіпкерлікті шектеуге кірісті. Олар маоистік насихатты және идеологиялық науқандарды қайта жандандыруға тырысты, бірақ көпшілік оған салқын қарайтын. Шындығында, соңғы он жылдықтағы өзгерістер Мао дәуіріне оралуды мүмкін етпеді. Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) басшылығы 1989-1990 жылдары Шығыс Еуропадағы коммунизмнің құлауынан, әсіресе Румыния басшысы Николае Чаушескудің құлауынан ұялған, өйткені оның фанатикалық режимі ешқашан құламайды деп сенген. Өзіне-өзіне шегініп алғанына қарамастан, Қытай үкіметі шетелдік бизнес пен инвестицияларды құптауын жалғастырды. Әлсіздігі мен танымалдығына қарамастан, ҚКП-ның күшті оппозициясы болған жоқ, өйткені шетелдегі диссиденттік топтардың көпшілігі бөлінген, ұрысқан және харизматикалық көшбасшысы болмаған. 1990 жылдың сәуірінде Қытай премьер-министрі Ли Пэн Мәскеуге сапар шекті, онда ондаған совет наразылары оны "қасапшы" деп айыптады. Ли Лениннің мазарына гүл шоғын қойып, коммунизмге адалдығын көрсетті. Оның реформалық идеялары экономикалық мәселелерден аспады және ол гласность пен перестройканың Қытайға да қатысты деген ойды толығымен жоққа шығарды. 1991 жылдың тамызындағы Мәскеудегі төңкеріс әрекетінің сәтсіз аяқталуы да қытай басшыларын мазалады, бірақ ҚХР Шығыс Еуропа мен Кеңес Одағында болып жатқан барлық оқиғалар осы елдердің ішкі ісі екенін және оларды сынауға олардың құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Қытай барлық жаңадан тәуелсіздік алған бұрынғы совет республикаларын дипломатиялық тұрғыдан мойындады. Алайда, ҚКП-ның ішкі талқылаулары мен құжаттарында советтер Михаил Горбачевты КОКП-ның бас хатшысы етіп тағайындап, елге капитализмнің оралуына жол бергені үшін үлкен қателік жасады деп айтылды. Қытай басшылығы төңкеріс әрекеті совет армиясын марксистік-лениндік идеялармен үйлестіре алмауынан сәтсіз аяқталғанын мәлімдеді. Нәтижесінде ҚХА-да саяси білім беру және марксистік-лениндік насихат күшейтілді. Темірқасық, Тяньаньмэнь алаңынан кейінгі АҚШ-пен қарым-қатынас нашарлап, 1972 жылы президент Ричард Никсонның Қытайға сапарынан бері ең нашар деңгейге жетті. АҚШ Конгресі, әсіресе, мүмкіндігінше көп экономикалық санкциялар мен бизнес, сауда және мәдени алмасуды тоқтатуға тырысты, бірақ президент Джордж Буш (1970 жылдары Қытаймен байланыс офицері болған) Қытай-АҚШ қарым-қатынастарына оң көзқараспен қарауын жалғастырды және қазіргі жағдай тек жолдағы уақытша кедергі деп санады. Алайда ол 1991 жылдың сәуірінде эмигранттағы Далай-ламамен кездесіп, Пекинге наразылық білдірді. Қытайдың АҚШ-тың ниетіне күмәндануы күшейді және Вашингтон социалистік жүйені әлсірету үшін жүйелі науқанға кіріскенін көптеген айыптаулар тағылды, әсіресе Конгресс Қытайды түрмедегі еңбекпен жасалған тауарларды экспорттау және Таяу Шығыстағы бүлікшіл режимдерге қару сатуда айыптағаннан кейін (1987 жылы Пекин Иранға "Жібек құрт" кемеге қарсы зымырандарын сатқаны белгілі болды). Қытай-АҚШ әскери байланыстары 1989 жылы күрт үзілді және Қытайға АҚШ әскери техникасының барлық технологиясы мен сатылуы тоқтатылды. 1990-91 жылдардағы Персия шығанағы дағдарысы кезінде Қытай Ирактың Кувейтке басып кіруін айыптады, бірақ БҰҰ-ның араласуын да сынға алды, бұл араб мемлекеттерімен қатаң түрде шешілуі керек жергілікті мәселе екенін атап өтті.
Денгтің оңтүстікке сапары
1992 жылдың көктемінде Дэн Сяопин күртен көпшілік алдына шығып, оңтүстік Қытайды аралап, реформаларына сенімді қайта орнату және елдің маоизмге қайта оралуын тоқтату үшін саяхатқа шықты (саяхат барысында ол ҚКП-ны «үздіріссіз солшылдыққа» бейімділігі үшін сынады). Бұл сапар Дэннің соңғы маңызды қоғамдық өнемі ғана емес, сонымен қатар жаңа басшылықтың бағытын сынау ретінде де қарастырылды. Дэннің нарыққа бағдарланған экономиканы дамытуға жасаған қайта жаңаруы жыл соңында Қытай Коммунистік партиясының 14-ші Ұлттық съезінде ресми мақұлданды, ал бірқатар жас, реформашыл көшбасшылар жоғары лауазымдарға көтеріле бастады. Съезде Шанхайдың бұрынғы Коммунистік партия хатшысы Цзян Цзэминьнің Қытай Коммунистік партиясының жаңа Бас хатшысы және «ҚКП басшылығының ядросы» ретіндегі лауазымы да бекітілді, бұл Цзянның «үшінші буын» көшбасшысы болуына жол ашты. Дэн мен оның қолдаушылары Қытайдың тұрмыс деңгейін көтеру үшін одан әрі реформалар қажет екенін айтты. Сапардан кейін Коммунистік партияның саяси бюросы Дэннің экономикалық ашықтық саясатын жария түрде қолдады. Саяси реформадан толығымен бас тартпаса да, Қытай экономикасын ашуға үлкен мән беріп келеді. 1993 жылға қарай Батыспен қарым-қатынастар жақсарды, себебі Дэн ҚКП басшылығына Қытайдың АҚШ-қа қарсы тұруға немесе геосаяси ойыншы болуға жеткілікті технологиялық немесе қаржылық ресурстары жоқ екенін, капитализм мен демократия қазіргі уақытта күшейіп бара жатқанын және пассивті сыртқы саясатты жүргізуден басқа таңдау жоқ екенін еске салды. Жақын арада үлкен наразылықтар күтілмесе де, экономикалық қайшылықтардан туындаған әлеуметтік тұрақсыздық үшінші және төртінші буын көшбасшылары үшін күрделі мәселеге айналды. Бірақ саяси тұрғыдан алғанда, Дэннің партия, үкімет және әскери басқаруды бөлу жөніндегі тәжірибесі қазіргі саяси жүйеде сәтсіз стратегия болып шықты. Қайта құру кезеңінде Цзян Цзэминь ҚКП Бас хатшысы, ҚХР Президенті және Орталық әскери комиссия төрағасы лауазымдарын иеленді, саяси тұрақтылықты қамтамасыз етіп, билікті қайтадан орталықтандырды.
Денгтің мұрасы
Дэн Сяопин – Мао Цзэдунмен және Хан мен Мин династияларын құрғандармен қатар Қытайды басқарған санаулы шаруа революционерлерінің бірі болды. Денгтің саясаты экономиканы шетелдік инвестицияларға және социалистік құрылымда нарықтық тағайындауға ашты. Ол еркін кәсіпкерлік пен капиталистік идеялардың өсіп, бір партиялық саяси жүйеде бір-бірін толықтыруына мүмкіндік беретін батыл және беспрецедентті жүйені іске қосты. Оның қайтысынан кейін Цзян басшылығымен Қытайдың материктік бөлігі жылдық ЖІӨ-нің орташа 8%-дық өсуін қамтамасыз етті, жан басына шаққандағы экономикалық өсудің әлемдегі ең жоғары көрсеткіштерінің бірін жеткізді және әлемдегі ең жылдам дамитын ірі экономикаға айналды. Сондай-ақ, айтылғандай, «социалистік» шаралар мен бағалар/валюта бақылауының арқасында Тяньаньмэнь демонстрацияларына дейінгі жылдардағы инфляция басылды. Денг жылдарындағы процедуралардың институционализациясы және шаруа революционерлерінен білімді, кәсіби технократтарға ауысудың нәтижесінде саяси институттар тұрақталды. 1990 жылдардың басында Қытай тез дамып, гүлденген елге айналғандықтан әлеуметтік мәселелер де жеңілдеген сияқты. Мысалы, журналист Джим Роуэрдің айтуынша, «1979-1994 жылдардағы Денгшіл реформалар адам баласының әл-ауқатын ең үлкен жақсартуға алып келді». Денгтің реформалары жүздеген миллион адамды кедейліктен шығарды. Дегенмен, реформалар бірқатар мәселелерді, әсіресе әлеуметтік және саяси салаларда шешпеді. Оның нарықтық реформаларының нәтижесінде 1990 жылдардың ортасында көптеген мемлекеттік кәсіпорындардың (орталық үкіметке тиесілі, жергілікті деңгейдегі мемлекеттік меншіктегі TVE-лерден өзгеше) пайдасыз екендігі және оларды экономиканы тұрақты түрде құлдыратудан сақтап қалу үшін жабу қажеттігі анық болды. Қалалық даму қарқыны арта түскенде қаладағы жұмыссыздық маңызды проблемаға айналды, ал қаладағы тұрғын үй тапшылығы Шанхай және Гуанчжоу сияқты ірі қалалардағы аз қамтылған аудандардың өсуіне әкеп соқты. Бұдан бөлек, 1990 жылдардың ортасына қарай Денг реформаларының көптеген пайдалары, әсіресе ауыл шаруашылығында, өзінің нәтижесіне жетті; ауылдық табыстар тоқтап, Денгтің ізбасарлары ауылдық жерлерде экономикалық өсімді жандандырудың жаңа жолдарын іздеуге мәжбүр болды, әйтпесе үлкен әлеуметтік құлдырау қаупі туындады. Соңында, Денгтің экономикалық дамуға басымдық беру саясаты, Коммунистік партияның билігін сақтап, оның заңдылығы туралы сұрақтар тудырды. Қытайдың ішінде де, сыртында да көптеген сарапшылар бір партиялық жүйенің Қытайдың өркендеп дамитын және гүлденген қоғамына қалай ұзақ уақыт бойы бақылауды сақтай алатынына күмән келтіреді. Сондай-ақ, Қытайдағы шетелдік кәсіпорындардың саны және үкіметтің жеке кәсіпорындарды өз стандарттарына сәйкес тиімді бақылауға қабілетті болуына дейін қанша уақыт кететіні туралы да сұрақтар көтерілді. Дэн Сяопин 1997 жылдың 19 ақпанында қайтыс болды. Оның орнын басушы Цзян Цзэминь революционер және Ұзақ жорықтың ардагері үшін ресми сөз сөйлеп, «Қытай халқы жолдас Дэн Сяопинге құрметпен қарады, оған алғыс айтты, оны жоқтап, оның естелігін қадір тұтады, өйткені ол өмірін Қытай халқына арнады, Қытай ұлтының тәуелсіздігі мен азаттығы үшін өлмейтін ерліктер жасады» деді. Оның идеологиясы, Дэн Сяопин теориясы, Ұлттық халықтық конгрестің келесі отырысында ұлттық Конституцияда ресми «бағыттаушы идеология» ретінде бекітілді.
Гонконг пен Макаоның қайтаруы
1997 жылдың 1 шілдесінде Гонконг 99 жылдық мерзімге Ұлыбританияға жалға берілгеннен кейін Қытайдың басқаруына қайтарылды. Бұл келісімде Дэн Сяопиннің "Бір ел, екі жүйе" теориясы қолданылды. Гонконг сыртқы саясат және қорғаныс салаларынан басқа барлық ішкі мәселелерде тәуелсіздігін сақтап, келесі елу жылға ешқандай маңызды өзгерістер енгізбеуге міндеттелді. Макао 1999 жылдың 20 желтоқсанында Португалиямен жасалған ұқсас келісім бойынша Қытайдың басқаруына қайтарылды. Екі бұрынғы колонияда жеке-жеке құқықтық жүйелер сақталды. Екі колонияның қайтарылуы бесiз бұрынғысы болмаған саяси жүйенің құрылуына әкелді, сондай-ақ осыған байланысты құқықтық мәселелер, әсіресе Гонконгтың Негізгі Заңына қатысты мәселелер, үнемі пікірталас тудырды. Қытайдың бұрынғы колониялардың саяси институттарына қаншалықты ықпал ететіні туралы көптеген сұрақтар туындады, бұл мәселе ішкі және халықаралық деңгейде қызу талқылауларға себеп болды. Гонконгтың бас атқарушысы Тун Чхе Хваның өкілеттігі және Гонконгтағы демократия деңгейіне қатысты пікірталастар болды, себебі колонияның келесі елу жылға материктен экономикалық тәуелсіздігін сақтауы тиіс. Гонконг сонымен қатар Шанхаймен аймақтық сауда орталығының мәртебесін сақтап қалу үшін күресіп жатыр.
Үшінші буын басшылары
Денгтің денсаулығы 1997 жылы қайтыс болғанға дейін нашарлап, күйзелді. Осы кезеңде бас хатшы Цзян Цзэминь және оның буынының басқа өкілдері үкіметтік жұмыстарды күнделікті басқаруды біртіндеп өздеріне алды. Бұл «үшінші буын» басшылығы Цзянның «түйінді» рөлімен бірлесіп басқарды. Цзян бастапқыда бас хатшы лауазымына лайықсыз кандидат ретінде қарастырылып, билік ауысуының ғана кейіпкері деп есептелді. Бірақ шындығында, Цзянның кезеңі 1998 жылға қарай толыққанды, орталықтандырылған басшылыққа қайта оралумен аяқталды. Бұл Цзяо Ши сияқты бәсекелес партияның жоғары лауазымды өкілін ығыстырып, ҚКП бас хатшысы, президент және Орталық әскери комиссия төрағасы лауазымдарын берік ұстауы арқылы мүмкін болды. Осылайша, ол Қытайдың үш салалы – партиялық, мемлекеттік және әскери – құрылымының ең басты басшысы атанды. Сол кездегі бас хатшы және премьер-министр Цзян Цзэминь мен Ли Пэннің қолдауымен үкімет қатаң макроэкономикалық реттеу шараларын қабылдады. ҚХР көлікті, энергетиканы, ауыл шаруашылығын және басқа да салалардағы төмен технологиялық, дубликатталған жобалар мен секторларды жоюға кірісті, осылайша нарықтағы күрт құбылулардың алдын алды. Дамып келе жатқан елдің экономикалық негізі болып табылатын ауыл шаруашылығын күшейтуге және орташа қатаң монетарлық саясатты жалғастыруға басымдық берілді. 1997 жылдың қыркүйегінде Цзян ҚКП-ның 15-ші съезінде қайтадан бас хатшы болып сайланды. 1998 жылдың наурызында Цзян 9-шы Ұлттық халық съезінде президенттік лауазымға қайта сайланды. Конституциялық талап бойынша премьер Ли Пэн осы лауазымнан бас тартуға міндетті болды. Ол Ұлттық халық съезінің төрағасы болып сайланды. Президент Цзян Цзэминь вице-премьер Чжу Ронгжині Ли Пэннің орнына Мемлекеттік кеңестің премьері етіп ұсынды, ал 1998 жылдың 17 наурызында Тоғызыншы Ұлттық халық съезінің (ҰХС) бірінші сессиясында бұл ұсыныс бекітілді. Чжу 1997 жылдың қыркүйегінде ҚКП-ның 15-ші Орталық комитетінің Саяси бюросының тұрақты комитетіне қайта сайланды. Чжу Ли Пэнге қарағанда қатал және харизматикалық көшбасшы деп есептелді, Ли Пэннің беделі көбінесе төмен болған.
Фалуньгун
Цзян Цзэминь басшылығымен Қытай экономикасын одан әрі ашуға мүмкіндік берілсе, либералды және материалистік орта жаңа дәуірдегі әлеуметтік және діни ойлаудың әртүрлі мектептерінің пайда болуына жағдай жасады. Фалуньгун (法轮功) – 1992 жылы Ли Хунчжи құрған, «Заң доңғалағының практикасы» деп қазақ тілінде аталатын цигун практикасы. Бұл практика буддизм мен даосизмге ұқсас нанымдарды ұстанады. Ол бірнеше жыл бойы ҚКП бақылауымен дамыды. 1999 жылы академиктер мен партияның ішкі топтары цигун практикасын сынағаннан кейін, Фалуньгун жақтастары жергілікті партия және үкімет басшыларына арыз жазып, немесе топтық шағымдар білдіріп, медиадағы оларға қатысты «әділетсіз» сынды тоқтатуды талап етті. Сәуір айында Тяньцзинь қаласында «цигунмен айналысатын жасөспірімдерді» айыптайтын газет мақаласы жарияланды, оның бір бөлігі Фалуньгунға бағытталған болатын. Бұл оқиғалар тізбегін бастады, нәтижесінде 10 мыңнан астам жақтас Бейжіңдегі Чжуннаньхай алаңының алдында наразылық акциясын ұйымдастырып, ұсталған жақтастарды босатуды талап етті. Премьер-министр Чжу Ронгжи бірнеше Фалуньгун өкілімен кездесіп, олардың кейбір талаптарын қабылдады, бірақ барлығын емес. Кейбір саяси сарапшылар Цзянның бұл жағдайды өзінің ҚКП басшылығын нығайту үшін пайдаланғанын болжайды, ал ҚКП жақтастары Фалуньгунның таралуы саяси тұрақсыздыққа әкеледі деп санайды. 1999 жылдың 10 маусымында үкімет «610 кеңсесін» құрды – бұл Фалуньгунды қоса алғанда, «қате діндерді» жоюға жауапты конституциялық емес ұйым. Қытайдың мемлекеттік баспасөз Фалуньгунды жамандап, оны қоғам үшін зиянды элемент деп көрсетті. 22 шілдеде ҚХР Азаматтық істер министрлігі Фалунь Дафа зерттеу қоғамын «заңсыз қызметтерге қатысқан, ырым-жырымдарды насихаттаған, жалған ақпарат таратып, адамдарды алдаған, тәртіпсіздік тудырған және әлеуметтік тұрақтылыққа қауіп келтірген» заңсыз ұйым деп жариялады. Сол күні мемлекеттік телеарнадағы «Синьвэнь Лянбо» бағдарламасының уақыты жарты сағаттан үш сағатқа дейін ұзартылды. Көптеген провинциялық және қалалық телеарналар Фалуньгунды «жаман секта» деп атады. Бағдарламалардың көп бөлігі бір аптаға дейін өзгертілді. 23 шілдеде «Халық газеті» қозғалысқа қарсы толық беттік редакциялық мақала жариялады. 1999 жылдың 22 шілдесінде Фалуньгунның негізін қалаушы Ли Хунчжи халықаралық үкіметтерге, ұйымдарға және адамдарға қолдау көрсету туралы үндеу жасады, Фалуньгунның ешқандай нақты құрылымы жоқ екенін, саяси мақсаттары жоқ екенін және ешқашан үкіметке қарсы қызметтерге қатыспағанын мәлімдеді. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар 1999 жылдан бері мыңдаған жақтас азапталғанын, ұрып-соғылғанын, психиатриялық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын, мәжбүрлеп жұмыс лагерлеріне жіберілгенін және ондаған мың адам түрмеге қамалғанын хабарлады. Фалуньгун жақтастары, соның ішінде Қытайға наразылық білдіру үшін келген батыстық жақтастар, қуғын-сүргінді тоқтатуды және практиканы заңдастыруды талап етуді жалғастыруда. Қытайдағы жақтастар Фалуньгунға қарсы мемлекеттік баспасөздің үгіт-насихат науқанына қарсылық көрсетуде, бірақ Фалуньгун дереккөздеріне сәйкес, олар қысымға, тұтқындауға, азаптауға және одан да жаман жағдайларға тап болып жатыр.
Экономикалық даму
Саяси тұрақтылықты сақтай отырып, премьер-министр Чжу Ронгжи 1990-шы жылдардың соңындағы қиын жылдары жағдайды дұрыс жолға қойып, Қытайдың орташа өсуін 2000 жылға дейінгі екі онжылдықта жылына 9,7%-ға дейін сақтады. Қытайдың Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Азия экономикаларын (оның ішінде Гонконг пен Тайваньды) қиратқан Азия қаржы дағдарысынан тиімді өтуі де ерекше атап өтуге лайық. Экономиканың сақталуының бір бөлігі мемлекеттің экономиканы толық бақылауына байланысты болды. Азиядағы қаржы дағдарысы мен 1998 жылғы Янцзы өзенінің су тасқынына қарамастан, Қытайдың жалпы ішкі өнімі 2002 жылдың алғашқы тоғыз айында 7,9%-ға өсіп, әлемдік экономикалық өсімнің баяулауына қарамастан, үкіметтің 7%-дық мақсатын асып түсті. Мемлекеттік сектордағы жалақыны көтеру және басқа да шаралар арқылы сұранысты ынталандыруға бағытталған белсенді мемлекеттік араласу қиындықтар кезінде Қытай экономикасының күшті жақтарын көрсетті. 2000 жылы әлемдегі тікелей шетелдік инвестициялар (ТШИ) екі есеге азайған кезде, Қытайға капитал ағыны 10%-ға өсті. Әлемдік компаниялар Қытайдағы өсімді жіберіп алмау үшін күресіп жатқандықтан, 2002 жылы Қытайдағы ТШИ 22,6%-ға өсті. 2002 жылы әлемдік сауда бір пайызға өсіп, тұрақтанған кезде, Қытайдың саудасы 2002 жылдың алғашқы тоғыз айында 18%-ға өсті, экспорт импортты басып өтті. Чжу консервативті басшылар ұмытып кетуден қорқатын терең құрылымдық проблемаларды шешті. Мемлекеттік кәсіпорындардың дамуының теңсіздігі және мемлекеттік меншік кәсіпорындардың болуы маңызды мәселелер болды. Сонымен қатар, тиімсіз мемлекеттік компаниялар мен шетелдерге жоғалған қаражатқа толы нашар несиелерге батқан банк жүйесі де мәселе тудырды. Экономикалық саясат бойынша айтарлықтай келіспеушіліктер партия басшылығында шиеленіске әкелді, өйткені даулар өзгерістердің қарқынына қатысты болды. Чжуның ҚКП басшысы Цзянмен қарым-қатынасы ұзақ уақыттан бері келіспеушілікке толы болғаны белгілі. ҚХР басшылығы сондай-ақ ірі қалалық жұмыссыздықты тудырмастан мемлекеттік кәсіпорындарды (МКК) жаңғырту және жекешелендіру үшін күресіп жатты. Мәдени революциядан зардап шеккен, тиісті білім мен дағдыға ие болмаған ұрпақ жекешелендірілген еңбек нарығында тұрақты орын табуда қиындықтарға тап болды. Мемлекеттік компаниялар жабылып, миллиондаған адам жұмыссыз қалған кезде, Чжу жұмыссыз қалған жұмысшылар үшін қаржылық қауіпсіздік желілерін талап етті. Қытайдың негізгі бөлігі алдағы бес жылда жұмыстан босатылған жұмысшылар мен ауылдан келген қоныс аударушыларды жұмыспен қамту үшін 100 миллион жаңа қалалық жұмыс орындарына мұқтаж, және оларға дейін осы мақсатқа жоғары жан басына шаққандағы ЖІӨ өсімі арқасында қол жеткізіп келеді. Чжу мен оның орынбасары және мұрагері Вэнь Цзябаоның қолдауымен мемлекет салықтық түсімдерді экономикаға құйып, тұтынушылардың сұранысын қамтамасыз ету арқылы жұмыссыздықты жеңілдетіп, тиімділікті арттырды. Сыншылар өндіріс тауарларының артық ұсынысы бар деп айыптайды, бұл банктік жүйедегі нашар қарыз деңгейін арттыра отырып, бағалар мен пайданы төмендетеді. Бірақ Қытай тауарларына сұраныс, ішкі және сыртқы нарықта, бұл алаңдаушылықты уақытша тоқтатуға жеткілікті. Тұтынушылардың шығыны өсіп келеді, көбінесе жұмысшылардың демалыс күндерінің ұзарғанына байланысты. Чжудың оң қолы, сол кездегі вице-премьер Вэнь Цзябао қор нарығын реттеуді қадағалады, кедей ішкі провинцияларды дамыту үшін көші-қон мен аймақтық наразылықты тоқтату үшін науқан жүргізді. Чжу мен Вэнь шаруаларға салық төлейтін жерлерді белгілеп, оларды жемқор шенеуніктердің жоғары алымдарынан қорғайды. Қытайдың қарапайым азаматтары арасында құрметке ие болған Чжу батыстағы саяси және бизнес көшбасшыларының да құрметін алады. Олар оны сенімді деп санайды және Қытайдың Дүниежүзілік сауда ұйымымен (ДСҰ) келісімге қол жеткізгенін, бұл елге шетелдік капитал ағып келуін қамтамасыз етті. Чжу 2003 жылғы наурыз айында Ұлттық халық конгресі жиналғанға дейін премьер-министр болып қалды, ол сенімді орынбасары Вэнь Цзябаоны өзінің мұрагері ретінде бекіту үшін күресті мақұлдады. Өзінің төртінші буын әріптесі Ху Цзиньтао сияқты, Вэннің жеке пікірлерін анықтау қиын, өйткені ол өз сценариіне өте жақын. Шыншыл, қатаң ерік-жігерлі Чжудан айырмашылығы, сондай-ақ құзырлы менеджер ретінде беделге ие болған Вэнь өзінің икемділігі мен парасаттылығымен танымал.
Шетелдегі дағдарыстар
1990 жылдары АҚШ-пен қарым-қатынастың нашарлауы Тяньаньмэнь алаңындағы оқиғамен толық байланысты емес, бірақ соған қоса, «Қыш соғысының» аяқталуы сияқты көптеген факторлар Қытай-АҚШ ынтымақтастығын бұрынғыдай маңызды немесе пайдалы етпейді. Де-факто бірполярлы геосаяси жағдайға өту және АҚШ-тың Парсы шығанағынан Гаитиге, Балқандарға дейін әлемдегі әскери әрекеттері Пекинге алаңдатушылық тудырды. 1995-1996 жылдары Тайваньның саяси мәртебесі мәселесі қайтадан көтерілді, бұл мәселе 1970-1980 жылдары Қытай мен АҚШ арасындағы жақсы қарым-қатынас кезінде көбінесе жасырылып келген еді. 1987 жылы аралдың көппартиялық демократияға өтуі Пекинге маза бермеді, ал 1990 жылдардың басында АҚШ-пен қарым-қатынастың нашарлауынан кейін Американың Тайбэйге қару-жарақ сатуы күшейді. 1993 жылы Орталық әскери комиссия алдында сөйлеген сөзінде бас хатшы Цзян Цзэминь Қытайдың басты стратегиялық мақсаты Тайваньның саяси тәуелсіздік жариялауына жол бермеу екенін айтты. Осы кезеңде Қытай ауқымды әскери жаңғырту бағдарламасын бастады және Маоизмнің «халық соғысы» идеясынан, көптеген, жеңіл қаруланған жаяу әскерге көшті. 1989 жылы АҚШ-тан қару-жарақ сату тоқтатылғанымен, Қытай посткеңестік Ресейде жаңа қару-жарақ жеткізушісін тапты, ол 1990 жылдары ауыр экономикалық қиындықтарды бастан өткеріп, төлеуге дайын болғандарға қару-жарақ сатуға дайын еді. Осы кезеңде ҚХА ҚХА-ны жоғары деңгейдегі саяси шешімдерге тікелей араласудан алып тастауға бағытталған саналы күш-жігерін бастады, және 2017 жылға дейін ҚХА-ның ешбір генералы 1997 жылдан бері Политбюроның тұрақты комитетіне кірген жоқ. 1998 жылы ҚХА экономикалық және бизнес-қызметтерден бас тартып, тек қорғаныс мәселелеріне назар аударуға бағытталды. Алайда, бұл бұйрық толыққанды орындалмады, өйткені көптеген әскери шенеуніктер жомарт табыстардан айырылғысы келмей, бизнес-қызметтерін жасырын түрде жалғастырды. ҚХА-дағы жемқорлық және әскери лауазымдарды ең жоғары бағаға сату кең таралған құбылыс болып қала берді. 1996 жылы Тайваньда президент сайлауы өтетін болғандықтан, Пекин Тайвань бұғазы маңында қару-жарақтарды күшейтілді. ҚХА 1995 жылдың шілдесінде және 1996 жылдың наурызында Тайваньды тәуелсіздікке ұмтылатын президент сайлаудан қорқыту мақсатында екі ірі әскери оқу өткізді. Жауап ретінде АҚШ президенті Билл Клинтон бұл аймаққа күш көрсету үшін 7-ші флотты жіберді. Қытай кенеттен шегінді. Тайваньқа қарсы агрессивті ұстаным Пекин үшін кері нәтиже берді, өйткені ол АҚШ және Қытайдың көрші елдерімен сенімсіздікті күшейтті. АҚШ пен Жапонияның әскери байланыстары күшейтілді, ал 1997 жылы Вашингтон мен Токио «Қорғаныс ынтымақтастығы жөніндегі нұсқаулар» туралы жаңа келісімге келді. 1999 жылы Қытай мен АҚШ арасындағы қарым-қатынас тағы да нашарлады, Косово соғысы кезінде Югославиядағы НАТО күштері Қытай елшілігін бомбалады. Бомбалау салдарынан үш қытай журналисі қаза тапты, Пекин бұған қатал ден қойды. АҚШ-қа қарсы жаппай наразылық акциялары Бейжің көшелерін шарлады, бұл 10 жыл бұрынғы демократиялық қозғалыстан бері өткен ең ірі халықтық демонстрация болды. АҚШ бомбалаудың кездейсоқ болғанын мәлімдегеніне қарамастан, Қытай бұл түсіндірмені қабылдамады, бұл әрекетті қатты айыптап, толық кешірім сұрады. Ресми мәлімдемесінде сол кездегі вице-президент Ху Цзиньтао бұл әрекетті «варварлық» деп сипаттап, «америкалық гегемонияның» надандық принципіне негізделгенін айтты. Ол сондай-ақ мәлімдемесінде Қытай халқының күшін көрсетіп, үкімет пен Цзян Цзэминнің басшылығына халықтың көп бөлігін біріктіруге шақырды. Наразылықтар күшейген сайын, үкімет ұлтшылдық толқынын басу үшін өзінің позициясын өзгерте бастады. 1999 жылы АҚШ-пен қарым-қатынасты одан әрі нашарлатқан фактор – Нью-Мексикодағы Лос-Аламос ядролық зертханасында қытайлық тыңшылыққа қатысты айыптамалар болды. ХХІ ғасырдың басында Қытай экономикасы салыстырмалы түрде дамып, шетелдік инвестициялар көбейгенімен, әлемдік аренадағы жағдайы күрделірек болды. Адам құқықтары көптеген батыс елдерінің үкіметтері үшін маңызды мәселе болып қала берді, және батыс елдерінің басшылары ресми сапарларында бұл мәселені әрдайым көтеріп отырады. Тайвань тәуелсіздігін жақтаған Демократиялық прогрессивті партия алғаш рет Тайваньтағы сайлауда жеңіске жетіп, Қытайдың бірігуі туралы келіссөздерді шектеді. Ли Тэн Хуй «Екі ел туралы мәлімдемесін» жариялады, ол Тайваньды Қытайдан бөлек тәуелсіз мемлекет деп жариялаған алғашқы құжат болды. 2001 жылдың сәуір айында Оңтүстік Қытай теңізі үстінде АҚШ-тың барлау ұшағы мен қытайдың истребителі соқтығысып, қытай ұшқышы қаза тапты, оның денесі табылған жоқ. Американдық EP-3E барлау ұшағы Хайнань аралына қондырылды, содан кейін қытай билігі экипажды ұстап, ұшақты тәркіледі. Екі апталық келіссөздерден кейін экипаж босатылды. Үш айдан кейін Қытай ұшақты АҚШ-қа бөлік-бөлік етіп қайтарды. Сонымен қатар, 2001 жылдың шілдесінде ҚХР мен Ресей 20 жылдық Достық және ынтымақтастық шартына қол қойды, ол экономикалық, әскери, дипломатиялық (Тайваньды қоса), энергетикалық және экологиялық салаларда Қытай-Ресей ынтымақтастығы мен өзара көмегін арттыруға бағытталған. Бұл қадам әлемдік істерде АҚШ үстемдігін теңгертуге тағы бір қадам ретінде қарастырылды. Қытай мен Ресей екі ел арасындағы толық шекара шартына да келісті.
Тарихнама
Хардинг, Гарри. "Қытай саясатын зерттеу: үшінші буын ғылымына қарай". Әлемдік саясат 36.2 (1984): 284–307. У, Го. "Ащылықты еске түсіру: Маолық Қытайдағы тарихнама, естелік және миф". ХХ ғасырдың Қытайы 39.3 (2014): 245–268. Онлайн. Юй, Бин. "Қытайдың сыртқы саясатын зерттеу: мәселелер мен перспективалар". Әлемдік саясат 46.2 (1994): 235–261. Чжан, Чунман. "Шолу мақаласы: Қытай саясатын зерттеу үшін батыс теорияларын және қытайлық түпкілікті теорияларды қалай үйлестіруге болады?". Қытай саясаттану журналы 22.2 (2017): 283–294. Онлайн.
Yu, Bin. "The Study of Chinese Foreign Policy: Problems and Prospect." World Politics 46.2 (1994): 235–261. Zhang, Chunman. "Review Essay: How to Merge Western Theories and Chinese Indigenous Theories to Study Chinese Politics?." Journal of Chinese Political Science 22.2 (2017): 283–294. online