Кіріспе
"Liber Antiquitatum Biblicarum" кітабының авторы – Псевдо-Филон, Киелі кітаптың көне тарихын жазған белгісіз, аты-жөні аталмаған автор. Бұл мәтін бүгінде латын тіліндегі "Liber Antiquitatum Biblicarum" (Киелі кітаптың көне тарихы) деген атаумен жиі танымал, бірақ бұл атау латын қолжазбаларында кездеспейді. Бұл кітап, әдетте, еврей тілінде жазылған болса да, бүгінде тек 11-15 ғасырларда жазылған 18 толық және 3 үзінді қолжазбада сақталған латын аудармасы арқылы ғана белгілі. Сонымен қатар, Киелі кітаптың көне тарихымен салыстыратын материал 14 ғасырлық еврей шығармасы "Ерахмелдің жылнамаларында" да кездеседі. Киелі кітаптың көне тарихының латын мәтіні Александриялық Филонның нақты жазбаларының латын аудармаларымен бірге таралған. Ғалымдар бұл мәтіннің, қазір "Киелі кітаптың көне тарихы" деп танылатын мәтіннің, псевдонимді екенін ұзақтан бері мойындап келеді. Бұл тұрғыда ең маңыздысы – еврей жазбаларына деген көзқарас пен оларды пайдаланудағы айқын айырмашылық.
Pseudo Philo is the name commonly used for the unknown, anonymous author of the Biblical Antiquities. This text is also commonly known today under the Latin title Liber Antiquitatum Biblicarum (Book of Biblical Antiquities), a title that is not found in the Latin manuscripts. Although probably originally written in Hebrew, it is preserved today only through a Latin translation found in 18 complete and 3 fragmentary manuscripts that date between the eleventh and fifteenth centuries CE. In addition, material paralleling that in the Biblical Antiquities is also found in the Chronicles of Jerahmeel, a 14th century Hebrew composition. The Latin text of the Biblical Antiquities circulated alongside Latin translations of the authentic writings of Philo of Alexandria. Scholars have long recognized the pseudonymous character of the text now known as the Biblical Antiquities. Primary in this regard is a vastly differing approach to and use of the Jewish scriptures.
Жұмыс басталу күні
Көптеген ғалымдар Псевдо Филонның «Киелі кітапқа қатысты көнеліктер» еңбегі біздің заманымыздың бірінші ғасырының ортасы мен екінші ғасырының ортасы аралығында жазылған деп санайды. Кейбір ғалымдар бұл еңбекті Иерусалим мен оның ғибадатханасы 70 жылы қиратылғанға дейін жазылғанын алға тартады, ал басқалары 70 жылдан кейін, тіпті Бар-Кохба көтерілісінен (132-136 жж.) кейін жазылғанын ұсынады. Ғалымдардың өте аз бөлігі бұл мерзімнен тыс мерзімдерді ұсынады. Мысалы, Абрам Спиро бұл еңбек б.з.д. екінші ғасырда жазылғанын, Дж.Р. Портер – біздің заманымыздың 25 жылында, ал Александр Зерон – үшінші немесе төртінші ғасырларда жазылғанын айтады. Ғалымдардың 70 жылдан бұрын жазылғанын қолдайтын дәлелдердің бірі – Иерусалимдегі ғибадатхананың әлі де тұрғаны және құрбандықтар шаруасы үшін қолданылып жүргені (мысалы, ЛАБ 22:8). Сонымен қатар, Дэниел Дж. Харрингтон былай деп жазады: «Кітапта қолданылған Ежелгі өсиет мәтінінің түрі, мәтінге еркін қарапайымдық, құрбандықтарға және басқа да діни қызметтерге қызығушылық, ғибадатхананың қирауы туралы ешқандай мәлімет болмауы – бұл кітаптың 70 жылдан бұрын (немесе тіпті Исаның заманында) жазылғанын көрсетеді». Говард Джейкобсон мысалы, бұл пікірге келіспейді, «Қысқасы, 70 жылдан бұрынғы мерзімді қолдайтын нақты аргументтер жоқ» дейді. 70 жылдан кейін жазылғанын қолдайтын дәлелдердің арасында 2 Барух және 4 Езрамен тақырыптық ұқсастықтар бар, бұл 70 жылдан кейін жазылған еврей мәтіндері және ғибадатхананың қирауы туралы сілтемелер (мысалы, ЛАБ 19:7).
Түпнұсқа тілі мен аударма тарихы
Ғалымдардың арасындағы жалпы пікір, Псевдо Филонның "Библиялық көнеліктері" латын тілінде емес, еврей тілінде жазылған және біздің эрамыздың төртінші ғасырына дейін грек тіліне аударылған, содан кейін латын тіліне аударылған. Бұл пікірге негіз болатын басты дәлел – еврей және грек тілдеріндегі түпнұсқалардың болуымен түсіндірілетін көптеген қиын түсінікті мәтіндер.
Мазмұнының қысқаша сипаттамасы
Псевдофилонның «Библиялық көнеліктер» еңбегі – еврей жазбалары мен дәстүрлерін іріктеп қайта жазу. Еврей жазбаларынан алынған негізгі баяндамалық жоспар бойынша, еңбек әлемнің жаратылуымен (LAB 1) басталып, патша Саулдың өлімімен (LAB 65) аяқталады. Оның көптеген қосымшалары басқа еврей дәстүрлерінде де кездеседі. Кейбір ғалымдар еңбек Саулдың өлімімен аяқталуын мәтіннің қазір жоғалып қалған бөліктері болғанын көрсетеді; ал басқалары қазіргі мәтін толық деп есептейді.
Әңгімелердің қайнар көзі
Бұл, бәлкім, Киелі кітап мәтініне кейіннен қосылған көптеген аңыздық әңгімелердің ең алғашқы сілтемесі, мысалы, Ыбырайымның отқа тасталғаны, Динаның Әйүпке үйленгені және Мұсаның сүндетпен туғаны. Сондай-ақ, онда қалыптыдан едәуір өзгеше көптеген толықтырулар бар, мысалы, Ыбырайымның Бабыл мұнарасын салғандарға қарсы бүлік көтергені (оның отқа тасталу себебі). Бұл жыр Ефтаның қызының құрбандыққа берілуі туралы ағымды жырларды қамтиды, онда қыз әнші болып келеді. Зерттеушілер қызының мінезі (Псевдо Филодағы басқа әйелдердің мінезі сияқты) оның Киелі кітаптағы әріптесінен гөрі әлдеқайда күшті және жағымды екенін атап өтті. Оның аты бар (Сейла), және оның рөлі – пассивті және қарсыласатын емес, керісінше, ақылды және ерікті қатысушы. Бір зерттеуші «автор бұл әйелді патриархтармен, осы жағдайда әсіресе Ысқақпен, бірдей деңгейге жеткізу үшін бар күшін салған» деп мәлімдеген.
Александриялық Филоннан айырмашылықтар
Джеймс Чарльзворт пен Дэниел Харрингтонның пікірінше, Псевдофилонның Александриялық Филонға жатқызылуына қарсы төрт маңызды айырмашылық бар: Александриялық Филон грек тілінде жазған, ал Псевдофилон, көрінетіндей, еврей тілінде жазған; "Адамнан күймеге дейін 1652 жыл (3:6), Филонның 2242 жылына қарсы"; Филонның теріс сипаттамасына қарағанда, Балағамның (16-тарау) жағымды немесе кемінде нейтралды бейнесі; Мұсаны періштелер емес, Құдай жерлеген (19:16).