Кіріспе

Ортағасырлық Сардиния патшалықтары 800–1500 (Б.з.)

Judicates (сардиния тілінде judicadus, logus немесе rennus, латын тілінде judicati, итальян тілінде regni немесе giudicati sardi), ағылшын тілінде Сардиния патшалықтары, Сардиниялық соттар немесе сот жүйелері деп те аталады, бұл орта ғасырларда Сардинияда тоғызыншы мен он бесінші ғасырлар аралығында билікті алған тәуелсіз мемлекеттер. Олар summa potestas-қа ие, әрқайсысында патшаның өкілеттіктерімен билеген судья (сардиния тілінде judike) аталған басшысы болды.

Патшалықтардың пайда болуының тарихи себептері

Вандалдардың салыстырмалы түрде қысқа мерзімдік (456–534) билігінен кейін, Сардиния 535 жылдан бастап сегізінші ғасырға дейін Византия империясының провинциясы болды. 705 жылдан кейін арабтардың жылдам кеңеюімен Солтүстік Африкадан саррацин қарақшылары аралға шабуылдар жасады және Византия армиясынан тиімді қарсылық көрмеді. 815 жылы сардиниялық елшілер Каролинг императоры Луи Инабаттыдан әскери көмек сұрады. 807, 810–812 және 821–822 жылдары Испания мен Солтүстік Африка арабтары аралды басып алуға тырысты, бірақ сардиниялықтар бірнеше шабуылды тойтарды. Бұл қорғаныс соншалықты тиімді болды, сондықтан 851 жылы папа Лео IV, Каролисте орналасқан Сардинияның Iudex Provinciae («провинция судьясынан») Римді қорғауға көмек сұрады. VII ғасырдың соңында Карфагенде орналасқан Африка экзархатының құлауымен және әсіресе Сицилияда арабтардың пайда болуымен (827), Сардиния Византия империясының орталық аймақтарынан үзіліп қалды және қажеттілік тудырып, экономикалық және әскери жағынан тәуелсіз болды.

Үкіметтер

Сотталғандардың әкімшілік құрылысы ортағасырлық Еуропаның қалған бөлігіндегі феодалдық жүйелерден едәуір өзгеше болды, себебі олардың институттары Византия империясының аумақтарына жақын болған, бірақ кейбір ғалымдар Нурагик тегі деп санайтын жергілікті ерекшеліктері де болды. Орта ғасырлардағы халықаралық контексте сотталғандар жартылай демократиялық институттармен, атап айтқанда, Корона де Кураториялармен ерекшеленді, олар өз кезегінде өз өкілдерін парламенттік соттарға, яғни Корона де Логуға сайлап отырды. Он бірінші ғасырда, 1054 жылғы схизмадан кейін, юдиктер, Папа Александр II-нің айтуынша, аралда Батыс монахтығын дамыту саясатын бастады, мақсаты – мәдениетті кеңінен тарату және жерді өңдеудің жаңа тәсілдерін енгізу. Монахтардың аралға қоныс аударуына қайырымдылық қорлар көмектесті, ал жергілікті шіркеулер сот аристократиясымен салынды. Дегенмен, Шығыс діни рәсімдерімен байланыс әлі де сақталды. 1092 жылы Рим Папасының бұйрығы Сардиния шіркеуінің автономиясын және автокефалиясын жойды, оны Пиза архиепископының басшылығына бағындырды. Алғашқы сыйлық 1064 жылы Барризон I Торрес жасады, ол Монте-Кассиноның бенедиктин монахтарына шіркеулермен (соның ішінде Византиялық Ностра-Сеньора-де-Месумунду шіркеуімен) бірге өзінің аумағының үлкен бөлігін сыйлады, бұл сол кездегі Ардара астанасынан көп алшақ емес болатын. Содан кейін бірнеше ғасырлар бойы Монтекассино аббаттығының монахтары, Камальдолездер, Валломброзиандар, Марсельдің Витторинилері, Бернар Клервоның цистерциандары сияқты көптеген діни ордендердің өкілдері Сардинияға келіп, қоныстанды. Осының нәтижесінде аралда романдық сәулет гүлденді.

Тіл

Византиялық грек тілі Византия кезеңінде әкімшілік тіл ретінде пайдаланылған, бірақ кейін қолданыстан шықты. Латын тілі, бұл ұзақ жылдар бойы жергілікті халықтың тілі болған, сардин тіліне дамып, ресми тілге айналды. Ол сондай-ақ, кондаге, қалалық жарғылар және патшалықтардың заңдары сияқты құқықтық және әкімшілік құжаттарда, мысалы Carta de Logu қолданылды.

Пизандық-генуэздік және арагондық араласу және төрт патшалықтың аяқталуы

Пиза мен Генуя XI ғасырда сот саясаты мен экономикасына араласып, аралды басып алуға тырысқан Дения тайфасына қарсы, судьяларға қолдау көрсету арқылы ықпал етуді бастады. XIII ғасырдың екінші жартысынан бастап Логудоро, Галлура және Калари патшалықтарының тәуелсіздігі Генуя мен Пизаның аумақтағы, саудадағы, епископтық кеңселердегі және сот кеңселеріндегі дипломатиялық амалдарының нәтижесінде аяқталды. Логудоро патшалығы 1259 жылы Дориа және Маласпина генуэздік отбасыларының тікелей басқаруына көшті. Кальяри 1258 жылы Пиза мен Сардиниялық одақ күштерімен басып алынды және оның жері жеңімпаздар арасында бөлістірілді. Галлура Висконти әулетіне, ал 1288 жылы Пизаға қарасты. Арборея патшалығы одан ұзақ сақталды және 1323-1326 жылдар аралығында Арагон тажымен одақтасып, Сардиниядағы Пизаның иеліктерін (бұрынғы Галлура және Калари патшалықтарын) жаулап алуға қатысты. Бірақ, арагондықтардың билік құру және аралдың қалған бөлігін біріктіру ниеттерінен қорқып, 1353 жылы Арборея патшалығы Мариан IV басшылығымен арагондықтармен одағын үзді және Дориамен бірлесіп ибериялықтарға қарсы соғыс жариялады. 1368 жылы Арбореялықтардың шабуылы арагондықтарды аралдан қуып шығуға, Сардиния патшалығын тек Кальяри және Альгеро портымен шектеуге және қалған аумақтарды өздерінің патшалығына қосуға мүмкіндік берді. 1388 жылы арагондықтарға бұрынғы иеліктері қайтарылды, бірақ жағдай шиеленісіп тұрды. 1391 жылы Бранкалеон Дориа басқарған Арборея армиясы аралдың көп бөлігін қайта басып алып, оны Арборея билігіне бағындырды. Бұл жағдай 1409 жылға дейін сақталды, одан кейін Арборея патшалығының армиясы Санлури шайқасында арагондықтардан ауыр жеңіліс көрді. Арборея патшалығы 1420 жылы, соңғы судья Вильгельм II Нарбоннның 100 000 алтын флоринге аумақтарын арагондықтарға сатқаннан кейін құлап, жойылды.

Ағылшынша

Дайсон, Стивен Л. және Роуленд, Роберт Дж. Сардинияның археологиясы мен тарихы: Тас дәуірінен Орта ғасырға дейін – шопандар, теңізшілер және жаулап алушылар. Филадельфия: Пенсильвания университетінің археология және антропология мұражайы, 2007. Галоппини, Лора. "Сардиния тарихына шолу (500–1500)", 85–114 беттер. Михалл Хобарт (ред.), Сардиния тарихының серігі, 500–1500. Лейден: Брилл, 2017. Пулья, Андреа. "Сардиниядағы діни лауазымдар мен шіркеу қызметкерлерінің өзара әрекеттесуі", 319–30 беттер. Франсис Эндрюс және Мария Агата Пинчелли (ред.), Churchmen and Urban Government in Late Medieval Italy, c.1200–c.1450: Жағдайлар мен контекст. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2013. Роуланд, Роберт Дж. Орталықтағы шеткері аймақ: Сардиния ежелгі және ортағасырлық әлемде. Оксфорд: Archaeopress, 2001. Тангерони, Марко. "Сардиния және Корсика XII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың басына дейін", 447–57 беттер. Дэвид Абулафия (ред.), The New Cambridge Medieval History, 5-том: c.1198–c.1300. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1999. Тангерони, Марко. "Сардиния және Италия", 237–50 беттер. Дэвид Абулафия (ред.), Орта ғасырдағы Италия, 1000–1300. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 2004. Зедда, Коррадо. "XI және XII ғасырлар арасындағы Сардиния тарихын қайта қарау", 115–140 беттер. Михалл Хобарт (ред.), Сардиния тарихының серігі, 500–1500. Лейден: Брилл, 2017.