Кіріспе

Мораль философиясы принципі

Зиян келтіру принципі бойынша, жеке адамдардың әрекеттері тек басқа адамдарға зиян келтірудің алдын алу мақсатында ғана шектелуі керек. Джон Стюарт Милл бұл принципті 1859 жылғы «Еркіндік туралы» эссесінде былай түсіндірді: «Цивилизацияланған қоғамның кез келген мүшесіне қарсы, оның еркіне қарсы күш қолданудың жалғыз мақсаты – өзгелерге зиян келтірудің алдын алу». Осыған ұқсас мәлімдеме 1789 жылғы Францияның Адам және азамат құқықтарының декларациясында да айтылған: «Еркіндік – ешкімге зиян келтірмейтін кез келген нәрсені жасау мүмкіндігінде жатыр; демек, әрбір адамның табиғи құқықтарын пайдалануы қоғамның басқа мүшелеріне де сол құқықтарды пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз ететін шектеулерден басқа шектеулерге ие емес. Бұл шектеулерді тек заң ғана анықтай алады». Бұл принциптің алғашқы көрінісі Томас Джефферсонның 1785 жылғы «Вирджиния штаты туралы жазбалары» 17-ші сұранысында (Дін) кездеседі, онда ол: «Үкіметтің заңды билігі тек басқаларға зиян келтіретін әрекеттерге ғана қолданылады» деп жазған.

АҚШ либертариандық партиясы

АҚШ-тың либертариандық партиясы өз ресми партиялық платформасының бір бөлігі ретінде зиян келтірмеу принципінің нұсқасын қамтиды. Онда мынадай делінген: Қылмыстық заңдардың қолданылуы күш немесе алаяқтық арқылы басқалардың құқықтарын бұзуға немесе басқаларды қасақана түрде елеулі зиянға салу қаупіне түсіретін әрекеттермен шектелуі керек. Сондықтан біз құрбандары жоқ "қылмыстар" құратын барлық заңдарды жоюды жақтаймыз.

Сын

Ғалымдар зияндылық принципінің, өзіне немесе халыққа зиян келтіретін әрекеттердің шеңберін нақты анықтамайтынын, сондай-ақ адамдардың әрекеттері үшін мемлекет тарапынан жазаланатынын анықтау үшін оны қолдану мүмкін емес екенін айтты. Мемлекет, әрекет қандай зиянға алып келгенін анықтау арқылы оның жазаланатындығын шеше алады. Егер моральдық тұрғыдан әділетсіз әрекет болса, бірақ одан нақты зиян тумаса, мемлекеттің араласуы мен қылмыскерлерді жазалауының қажеттілігі жоқ. Зияндылық принципінде зиянның қандай екендігі және мемлекеттің араласуын не қажет ететіні нақты берілмеген. Зияндылық принципінің қолданылу аясы тым кең болғандықтан, оны тікелей орындау және мемлекет тарапынан жаза қолдану қиын.