Кіріспе
Турин патшаларының тізімі, сондай-ақ Турин корольдік каноны деп те аталады, – ежелгі Мысыр иероглифтік папирусы. Бұл папирус Фараон Рамсес II билігі тұсында жасалған деп саналады және қазір Туриндегі Мысыр мұражайында (Museo Egizio) сақталуда. Папирус – ежелгі Мысырлықтар жасаған патшалардың ең толық тізімі және Рамсес II билігіне дейінгі кезеңнің хронологиясының негізі болып табылады.
The Turin King List, also known as the Turin Royal Canon, is an ancient Egyptian hieratic papyrus thought to date from the reign of Pharaoh Ramesses II, now in the Museo Egizio (Egyptian Museum) in Turin. The papyrus is the most extensive list available of kings compiled by the ancient Egyptians, and is the basis for most chronology before the reign of Ramesses II.
Құрылыс және пайдалану
Папирус Рамзес II билік құрған кезде, яғни Жаңа патшалықтың немесе 19-шы династияның ортасында жазылған деп саналады. Тізімнің басы мен соңы қазір жоғалған; кіріспесі жоқ, және тізім 19-шы династиядан кейін жалғаспайды. Осылайша, құрастырылуы Рамзес II билігінен кейін, 20-шы династияға дейінгі кез келген уақытта болуы мүмкін. Папируста билеушілердің есімдері, билік мерзімінің ұзақтығы жылдармен, ал кейбір патшалар үшін айлар мен күндер көрсетілген. Кейбір жағдайларда олар туыстық байланыс бойынша топтастырылған, бұл шамамен Манетонның кітабындағы династияларға сәйкес келеді. Тізімге басқа көздерде кездеспейтін, қысқа мерзімді билеушілердің немесе шағын аумақтарды басқарғандардың есімдері де кіреді. Тізімде 15-шы династияның патшалары, Төменгі Египет пен Ніл дельтасын билеген гиксостар да бар деп есептеледі. Гиксос билеушілерінің папируста қапталдары (патшаның атын белгілейтін шекаралар) жоқ, бірақ олардың шетелдік екенін көрсету үшін иероглифтік белгі қосылған, әдетте патшалар тізімінде шетелдік билеушілер тізімделмейді. Папирус бастапқыда салық тізімі болған, бірақ артында Египет билеушілерінің тізімі жазылған – құдайлар, жартылай құдайлар, рухтар сияқты мифтік патшалармен қатар, адам патшалары да бар. Ескі папирустың артында жазылғандығы, тізімнің авторы үшін аса маңызды болмағанын көрсетеді, бірақ тізімнің негізгі мақсаты әкімшілік жұмысына көмек көрсету болған деп саналады. Осыған байланысты, папирустың белгілі бір билеушілерге қарсы бағытталған болу ықтималдығы төмен, және ол 19-шы немесе 20-шы династияға дейін жазушыларға белгілі болған Египеттің барлық патшаларын қамтиды деп есептеледі.
Ашу және қалпына келтіру
Папирус 1820 жылы итальяндық саяхатшы Бернардино Дроветти Мысырдың Луксор (Феба) қаласында тапқан. 1824 жылы Италияның Турин қаласындағы Мысыр мұражайы оны сатып алып, Папирус 1874 нөмірімен тіркелді. Ол Италияға тасымалданған қорап ашылғанда, тізім ұсақ-ұсақ бөліктерге ажырап кетті. Жан Франсуа Шампольон оны зерттеп, патшалық есімдері бар үлкен фрагменттердің бір бөлігін ғана тани алды және оның түсіне білгенін суреттеді. Тізімді жақсырақ түсіну және зерттеуге көмектесу үшін оны қайта құру жұмысы жүргізілді. Саксондық зерттеуші Густав Сейффарт папирус фрагменттерін қайта қарады, олардың кейбіреулері бір шаршы сантиметрден де кішкентай болды, және тек папирус талшықтарына сүйене отырып, папирустың толыққанды реконструкциясын жасады, себебі ол әлі иероглифтердің мағынасын анықтай алмады. Фрагменттер бойынша жұмысты Мюнхен египтологы Йенс Петер Лаут жалғастырды, ол Сейффарттың реконструкциясын көбінесе растады. 1997 жылы белгілі египтолог Ким Райхольт өзінің «Екінші аралық кезеңдегі Египеттегі саяси жағдай, б.з.д. 1800–1550 жж.» атты кітабында тізімнің жаңа және жақсы интерпретациясын жариялады. Папирусты тағы бір зерттегеннен кейін, Райхольттан жаңартылған нұсқа күтілуде. Египтолог Дональд Редфорд та папирусты зерттеді және тізімдегі көптеген есімдер ескерткіштер мен басқа да құжаттарға сәйкес келсе де, кейбір қарама-қайшылықтар бар екенін, ал барлық есімдер сәйкес келмейтінін атап өтті, бұл Рамсес II-ге дейінгі хронология үшін құжаттың абсолютті сенімділігіне күмән тудырады. Қайта құруға жасалған барлық тырақтарға қарамастан, папирустың шамамен 50% бөлігі жоғалып кеткен. Қазіргі күйдегі папирустың ұзындығы 1,7 метр, ені 0,41 метр, және ол 160-тан астам фрагментке бөлінген. 2009 жылы Турин Мысыр мұражайының қоймасында бұрын жарияланбаған, жақсы сақталған фрагменттер табылды. Папирустың жаңа басылымы жарық көреді деп күтілуде. Папируста екі рет кездесетін Худжефа есімі 19-шы династия кезінде Рамсесид дәуірінің патшалық хатшылары қолданғандығы белгілі болды. Олар Саққара патшалар тізімі және Туриннің патшалық каноны сияқты патшалар тізімін құрастырғанда, қайтыс болған фараонның аты оқылмайтын, зақымдалған немесе толығымен өшірілген жағдайда осы есімді пайдаланған.