Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тархан (, немесе ; ترخان; ; طرخان; ; басқаша жазылулары Таркан, Тархаан, Тарқан, Тарчан, Турхан, Тарқан, Турған, Tárkány, Тарьян, Тархан) – түркі, мажар, моңғол және тіпті иран халықтары қолданған ежелгі Орталық Азиялық атақ. Монғол империясы мен түркі қағанаттарының ізбасарлары арасында кеңінен таралған.
Ancient Central Asian title
Tarkhan (, or ; ترخان; ; طرخان; ; alternative spellings Tarkan, Tarkhaan, Tarqan, Tarchan, Turxan, Tarcan, Turgan, Tárkány, Tarján, Tarxan) is an ancient Central Asian title used by various Turkic, Hungarian, Mongolic, and even Iranian peoples. Its use was common among the successors of the Mongol Empire and Turkic Khaganate.
Этимология
Сөздің шығу тегі белгісіз. Әртүрлі тарихшылар осы сөзді Шығыс Иран (Соғди немесе Хотан Сака) немесе түрік тілдеріне жатқызады. Ричард Н. Фрай бұл сөздің "соғди тілінде сырттан келген болуы мүмкін" деп хабарласа, Герхард Доерфер түркі тілдерінде де оның көпше түрі түрікше емес екенін көрсетеді (жыр. тархан → көп. тархат), бұл түрік емес шығу тегін меңзейді. Л. Лигети де осы қорытындыға келіп, "тархан мен тегин [беделді адам] толыққанды түрікше емес тархат және тегит көпше түрін құрайды" және бұл сөз ортағасырлық батыс түрік тілдеріне, мысалы, болгар тіліне белгісіз болғанын айтады. Мұны ескере отырып, сөз ортағасырлық моңғол тілінен (көпшелік жалғауы at) шыққан болуы мүмкін, ал ол ертедегі соғди сөзінен * ('салықтан босатылған') алынған деуге болады. Л. Роджерс және Эдвин Г. Пуллейбланк моңғол сөзінің іс жүзінде Xiongnu халқы арасында пайда болғанын, ол ежелгі қытай тілінде chanyu деп жазылған сөздің айтылуы болғанын жоспарлайды, Пуллейбланк бұл бастапқыда *darxan үшін dān ĥwāĥ қытайша жақындауды білдірген болуы мүмкін деп санайды.
The origin of the word is not known. Various historians identify the word as either East Iranian (Sogdian or Khotanese Saka) or Turkic. Although Richard N. Frye reports that the word "was probably foreign to Sogdian", Gerhard Doerfer points out that even in Turkic languages, its plural is not Turkic (sing. tarxan → plur. tarxat), suggesting a non Turkic origin. L. Ligeti comes to the same conclusion, saying that "tarxan and tegin [prince] form the wholly un Turkic plurals tarxat and tegit" and that the word was unknown to medieval western Turkic languages, such as Bulgar. Taking this into consideration, the word may be derived from medieval Mongolian (plural suffix at), itself perhaps derived from the earlier Sogdian word * ('free of taxes'). L. Rogers and Edwin G. Pulleyblank argue that the Mongolian word may have actually originated among the Xiongnu, as a pronunciation of the word recorded in Old Chinese as chanyu, which Pulleyblank argues may have originally represented a Chinese approximation of dān ĥwāĥ for *darxan.
Тарих
Тархан соғдиялықтар арасында қолданылған, Оғұл Тарқан (𐰆𐰍𐰞𐱃𐰺𐰴𐰣) және басқа тарқаттар (𐱃𐰺𐰴𐱃) Күл Тигіннің Орхон жазуында (731 ж. ш.) айтылған. Оларға жоғары құрмет көрсетіліп, мысалы, алдын ала келісімсіз қағанның үйіне кіру және тоғызыншы буынға жасаған кез келген қылмысы үшін ерекше тоғыз есе кешірім жасау мүмкіндігі берілді. Сөздің этимологиясы белгісіз болса да, бұл атау Хитан халқының кезінде кездеседі, олардың Ляо әулеті 916 жылдан 1125 жылға дейін Моңғолия мен Солтүстік Қытайдың көп бөлігін биледі. Г. Клаусонның пікірінше, көне түркі тілінде Тарқан ең жоғары атақ саналды және Тэгин мен Шад сияқты тек хан тұқымына ғана тән емес, бірақ әкімшілік жауапкершілік жүктейтін жоғары мәртебелі лауазым болды. Бұл атау әр дәуірде әртүрлі мағынаға ие болды. Ұйғырлар арасында «орынбасар, министр» деген мағынаны білдірді. Оғыз түркілері бұл атауды «бас полиция шебінің бастығы» деп атады. Көптеген атақтар сияқты, Тархан да жеке есім ретінде қолданылды, бұл адамның мәртебесіне тәуелсіз, кейбір тарихи сілтемелерді шатастырады. Мысалы, араб мәтіндерінде «Хазарлардың патшасы Тархан» IX ғасырдың ортасында билік құрғаны айтылады. Бұл әскери шенеунікке сілтеме ме, әлде жеке Хазар қағанының есімі ме – әлі анық емес. Бұл атау бүгінде түрік және араб тілдерінде сөйлейтін елдерде қолданылады. Венгрияда бүгінде туыстық аты ретінде таралған. Моңғол империясында дархандар салықтан, жеңілдіксіз қызметтен және міндетті жұмыстардан босатылды. 1206 жылы Шыңғыс хан өзінің билікке келуіне көмектескендерді дархан етіп тағайындады. Дархан отбасылары кейінірек Юань әулеті мен Илханаттағы мұрагерлік дағдарыста маңызды рөл атқарды. Абақа хан (1234–82) анасы мен оның серіктерін Орталық Азиядан Персияға қауіпсіз жеткізгеннен кейін Үндістан Дарханын құрды. Персияның бай саудагері Ғазан (1271–1304) Илханның алғашқы жеңілісі кезінде көрсеткен қызметі үшін Дархан етіп тағайындалды. Ресейде Алтын Орда хандары дарханға маңызды тапсырмалар жүктеді. Темір Құтлуғтың жарлығы (шамамен 1370–1399) Қырым дархандарының құқықтарын бекітті. Моңғолиядағы үш туменнің бүлігін басудан кейін Даян хан 1513 жылы Далан Теркин шайқасына қатысқан сарбаздарын салықтан босатып, дархан етіп тағайындады. Солтүстік Юань әулетінің құлауынан кейін, 1635 жылы Лигдан хан қайтыс болғаннан кейін де дархан атағы діни беделді тұлғаларға, кейде қарапайым текті адамдарға беріле берді. Мысалы, 1665 жылы халханың Алтан ханы Эринчин Лобсанг Тайджи орыс аудармашысына атақ беріп, Ресей патшасынан аудармашыны барлық салықтан босатуды өтінді. Сол кезден бастап монғол тілінде бұл сөз қолөнершілерге немесе теміршілерге қатысты қолданылады және бүгінде Моңғолияда артықшылықты білдіреді. Қағанның ордасына қызмет еткендерге дархан атағы берілді, ал олардың ұрпақтары Ішкі Моңғолиядағы Ордос қаласында дархадтар деп танылады. Константин VII-нің «De Administrando Imperio» еңбегінде жеті мажар (венгр) тайпасының бірі Таржан (Ταριάνου) деп аталды және бұл атау көптеген ауылдар мен қалалардың атауларында қолданылатын географиялық атау.
Tarkhan was used among the Sogdian, Oğul Tarqan (𐰆𐰍𐰞𐱃𐰺𐰴𐰣) and other tarqat (𐱃𐰺𐰴𐱃) were mentioned in the Orkhon inscription of Kul Tigin (d. c. 731 CE). They were given high honors such as entering the yurt of the khagan without any prior appointment and shown unusual ninefold pardon to the ninth generation from any crime they committed. Although the etymology of the word is unknown, it is attested under the Khitan people, whose Liao dynasty ruled most of Mongolia and North China from 916 to 1125. G. Clauson argued that Tarqan in Ancient Turkic was considered to be the supreme title and was not even, like Tegin and Shad, peculiar to the royal family, but that it was still a high title, carrying administrative responsibility. The title has different meanings in different times. In Uyghurs, it meant 'deputy, minister'. By Oghuz Turks, it meant 'head constable'. Like many titles, Tarkhan also occurs as a personal name, independent of a person's rank, which makes some historical references confusing. For example, Arabic texts refer to a "Tarkhan, king of the Khazars" as reigning in the mid ninth century. Whether this is a confused reference to a military official or the name of an individual Khazar khagan remains unclear. The name is occasionally used today in Turkish and Arabic speaking countries. It is used as family name in Hungary today. In the Mongol Empire, the darkhans were exempted from taxation, socage and requisitioning. Genghis Khan made those who helped his rise darkhans in 1206. The families of the darkhans played crucial roles later when the succession crisis occurred in Yuan dynasty and Ilkhanate. Abaqa Khan (1234–82) made an Indian Darkhan after he had led his mother and her team all the way from Central Asia to Persia safely. A wealthy merchant of Persia was made a Darkhan by Ghazan (1271–1304) for his service during the early defeat of the Ilkhan. In Russia, the Khans of the Golden Horde assigned important tasks to the Darkhan. A jarlig of Temür Qutlugh (ca. 1370–1399) authorized rights of the tarkhan of Crimea. After suppressing the rebellion of the right three tumens in Mongolia, Dayan Khan exempted his soldiers, who participated the battle of Dalan Terqin, from imposts and made them Darkhan in 1513. Even after the collapse of Northern Yuan dynasty with the death of Ligdan Khan in 1635, the title of darkhan continued to be bestowed on religious dignitaries, sometimes on persons of low birth. For example, in 1665, Erinchin Lobsang Tayiji, the Altan Khan of the Khalkha, bestowed the title on a Russian interpreter and requested the Tsar of Russia to exempt the interpreter from all tax obligations. From then on, the word referred to craftsmen or blacksmiths in the Mongolian language now and is still used in Mongolia as privilege. People who served the Khagan's orda were granted the title of darkhan and their descendants are known as the darkhad in Ordos City, Inner Mongolia. One of the seven Magyar (Hungarian) tribes was called Tarjan (Ταριάνου) according to Constantin VII's De Administrando Imperio, and it is a common geographical name used in many villages and city names.