Кіріспе
Жұмыс берушіден қызметкерге төленетін мерзімді төлем түрі – жалақы. Жалақы – бұл жұмыс берушіден қызметкерге төленетін мерзімді төлем түрі, ол еңбек шартында көрсетілуі мүмкін. Ол әр жұмыс, сағат немесе басқа да бірлік үшін жеке төленетін бөлшек жалақыдан өзгеше. Жалақы сондай-ақ корпоративтік операциялар үшін адам ресурстарын жалдау және ұстау құны ретінде қарастырылады, сондықтан оны персоналдық шығын немесе жалақылық шығын деп те атайды. Бухгалтерияда жалақылар жалақы тіркеу шоттарында есептеледі. Жалақы – бұл жұмыс берушінің қызметкер атқарған жұмысы үшін төлейтін белгілі бір сомадағы ақшалай сыйақы. Жалақы көбінесе белгілі интервалдармен төленеді, мысалы, жылдық жалақының он екіден бір бөлігін ай сайын төлеу. Жалақы мөлшері, әдетте, сол аймақтағы ұқсас салалардағы ұқсас жұмыс істейтін адамдардың нарықтық жалақысын салыстыру арқылы анықталады. Сонымен қатар, жалақы жеке жұмыс беруші белгілеген жалақы мөлшерлемелері мен жалақы диапазондарын теңестіру арқылы да анықталады. Жалақыға жұмыс берушінің жұмыс орнында нақты жұмыс істеуге дайын адамдардың саны да (сұраныс пен ұсыныс) әсер етеді.
A salary is a form of periodic payment from an employer to an employee, which may be specified in an employment contract. It is contrasted with piece wages, where each job, hour or other unit is paid separately, rather than on a periodic basis. Salary can also be considered as the cost of hiring and keeping human resources for corporate operations, and is hence referred to as personnel expense or salary expense. In accounting, salaries are recorded in payroll accounts. A salary is a fixed amount of money or compensation paid to an employee by an employer in return for work performed. Salary is commonly paid in fixed intervals, for example, monthly payments of one twelfth of the annual salary. Salaries are typically determined by comparing market pay rates for people performing similar work in similar industries in the same region. Salary is also determined by leveling the pay rates and salary ranges established by an individual employer. Salary is also affected by the number of people available to perform the specific job in the employer's employment locale (supply and demand).
Алғашқы жалақы
Алғашқы еңбекақы алмасу үшін алғашқы жалақы белгісі болмаса да, алғашқы жалақымен жұмыс істеу үшін саудагерлер арасында тауарлар мен қызметтерді тең алмастыруға мүмкіндік беретін бартер жүйесіне жеткен қоғам қажет болды. Көбірек маңызға иесі, бұл жалақылы жұмыс ретінде қарастырылатын тұрақты жалдамалы еңбек алмасуын жеңілдететін ұйымдасқан жұмыс берушілердің – мысалы, үкімет немесе діни ұйымның – болуын болжайды. Осыдан көптері алғашқы жалақының б.з.д. 10 000 мен б.з.д. 6000 жылдар аралығында неолиттік революция кезінде ауылда немесе қалада төленгенін айтады. Езра кітабының жазылған шағына (б.з.д. 550 – 450 жылдар) тұсында, бір адамнан тұз алу – оған тамақ беру, жалақы төлеу немесе оның қызметінде болумен теңестірілді. Сол кезде тұз өндірісі монархия немесе билеуші элитаның қатаң бақылауында болды. Езра 4:14-тің аудармасына байланысты, Парсы патшасы Артаксеркс І-нің қызметшілері өз адалдығын түрліше түсіндіреді: «Бізді сарайдың тұзымен тұздырғандықтан», «Бізді патша асырап отырғандықтан», «Біз патша алдында жауаптымыз», немесе Римге апаратын Тұз жолының (Via Salaria) тұз қоймаларын басып алу және күзету үшін төленген құн. Дегенмен, ешқайсысының да ежелгі дәлелдері жоқ.
Рим империясы және ортағасырлық және индустриалды дәуірге дейінгі Еуропа
Нақты байланысы қандай болғанына қарамастан, римдік сарбаздарға төленген жалақы Батыс әлемінде еңбекақыға негізделген жұмыстың бір түрін қалыптастырды және "тұзына лайық болу" сияқты тіркестердің пайда болуына себеп болды. Сыйақы бірте-бірте өзгеріп, қысқа мерзімді, белгілі бір сомадағы төлемнен, белгілі бір сомамен қоса, нәтижелерге байланысты сыйақы төлеуге қарай дамыды. Білімді еңбекке негізделген жұмыстың өсуі серіктес (қызметкер емес) сияқты қарым-қатынасты іздеуге әкелді. Жалақы туралы сауалнамалар нарықтағы нақты жұмыс орындары үшін жалақы туралы деректер ұсынады. Ұйымдар жалақы туралы сауалнама деректерін өздерінің сыйақы пакеттерін әзірлеу және жаңарту үшін пайдалана алады. Жеке тұлғалар жалақы талқылау кезінде жалақы туралы сауалнама деректерін қолдана алады.
Ботсвана
Ботсванада жалақылар көбінесе ай сайын төленіп тұрады, төлем күндері айдың екінші жартысындағы әртүрлі күндерге түседі. Жалақы күні әдетте айдың 15-інен айдың соңғы күніне дейін болады. Жалақы төлеу күнін компания белгілейді, кейде жұмысшылардың ресми кәсіподанымен бірлесіп анықтайды. Ботсвананың Жұмыспен қамту заңының 47:01 нөмірінің VII тарауы еңбек шартындағы жалақыны қорғау мәселесін реттейді. Кездейсоқ жұмыскерлерді қоспағанда, жалақы төлеу мерзімі бір аптадан кем немесе бір айдан артық болмауы керек, егер нақты көрсетілмесе, Заңның 75-бабына сәйкес, жалақы төлеу мерзімінен кейінгі үшінші жұмыс күніне дейін айлық төленеді. Жалақы жұмыс уақытында жұмыс орнында немесе қызметкердің келісімімен банк шоты арқылы сияқты басқа да тәсілдермен төленуі тиіс. Жалақы заңды төлем валютасында төленуі керек, бірақ қызметкер мен оның отбасының жеке пайдалануына және мүддесіне қатысты болса, заттай төлемнің бір бөлігіне рұқсат етіледі, ал мұндай заттай төлемге бағаланған құн әділ және орынды болуы тиіс. Заттай төлем қызметкерге төленген жалпы соманың қырық пайызынан аспауы керек. Ең төменгі жалақы мөлшері Министрдің Ең төменгі жалақы жөніндегі кеңесші кеңестің ұсынымы бойынша белгіленеді, түзетіледі және тіпті белгілі бір мамандықтар үшін жойылуы мүмкін. Аталған мамандықтарға құрылыс, құрылыс, қонақүй, қосымша қызмет көрсету, көтерме сауда, күзетшілер, үй шаруашылығы қызметі, ауыл шаруашылығы және т.б. кіреді. Осы секторлар үшін белгіленген ең төменгі жалақылар Заңдағы қосалқы заңнамада көрсетілген. Демалыста жүрген әйелдер Жұмыспен қамту заңында белгіленгендей, жалақысының 25% көлемінде төлем алады, бірақ көптеген компаниялар осы кезеңде шамамен 50% төлейді.
Еуропалық Одақ
Еуропалық заңға сәйкес, мүше мемлекеттер арасындағы капитал, қызметтер және (адам) ресурстарының қозғалысы шексіз. Жасы ең төменгі жалақыны белгілеу әр мүше мемлекеттің құзыретінде. Сондай-ақ, жалақымен байланысты басқа да әлеуметтік төлемдер де мүше мемлекеттер деңгейінде анықталады.
Үндістан
Үндістанда жалақы әдетте айдың соңғы жұмыс күні төленеді (үкімет, мемлекеттік сектор мекемелері, көпұлттық ұйымдар, сондай-ақ көптеген жеке сектор компаниялары). "Жалақы төлеу туралы" заңға сәйкес, егер компанияда 1000-нан аз қызметкер болса, жалақы әр айдың 7-сіне дейін төленеді. Егер компанияда 1000-нан астам қызметкер болса, жалақы әр айдың 10-ына дейін төленеді. Үндістандағы ең төменгі жалақы 1948 жылғы "Ең төменгі жалақы туралы" заңмен реттеледі. Үндістанда қызметкерлерге жалақының өсуі туралы жазба хат арқылы хабар беріледі.
Жапония
Жапонияда жұмыс берушілер қызметкерлерге жалақының өсуі туралы "жирей" арқылы хабарлаған. Бұл дәстүр қазірге дейін сақталып келеді, бірақ ірі компанияларда электрондық формаға немесе электрондық поштаға ауыстырылған. Жапон еркектердің үштен бірі ғана "салориймен" (қызметкер) атану мүмкіндігіне ие. Осы жастар мектеп кезінен бастап, болашақта компанияға "салориймен" болып кіру үшін дайындалып, іріктеуден өтеді. Іріктеу процесі өте қатаң, және одан кейін басталатын процесс компанияға толыққанды адал болуді білдіреді.
Польша
Польша Конституциясының 65-бабы 4-тармағында "жұмыс үшін төленетін ең төменгі жалақы сомасы немесе оны анықтау тәсілі жеке заңмен белгіленеді" делінген. Осыған байланысты Польша Парламенті (Sejm) 2002 жылғы 10 қазанда "Жұмыс үшін ең төменгі жалақы туралы" заң қабылдады, ол әр жыл сайын ең төменгі жалақыны белгілеу қағидалары мен процедурасын анықтайды. Ең төменгі жалақы сомасы (еңбек шарты бойынша) және ең төменгі сағаттық төлем мөлшері (қызмет көрсету шарты бойынша) жыл сайын 15 қыркүйекке дейін Польша Республикасының "Monitor Polski" ресми газетінде Министрлер Кеңесі тарапынан жарияланады. Осының нәтижесінде, толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін қызметкерлерге заңмен белгіленген ең төменгі айлықтан кем айлық ұсынылмайды, ал жартылай жұмыс күнімен жұмыс істейтін қызметкерлерге де пропорционалды түрде есептелген заңмен белгіленген ең төменгі жалақы төленеді.
Жалақыны келіссөздер бойынша келісу
Жұмысқа орналасу туралы ұсынысты қабылдамас бұрын, болашақ қызметкер әдетте ұсыныстың шарттарын келісуге мүмкіндік алады. Бұл көбінесе жалақыға қатысты, бірақ әлеуметтік жәрдемақыларға, жұмыс режиміне және басқа да ыңғайлы жағдайларға да таралады. Жалақыны келісу болашақ қызметкердің жалақысын арттыруға мүмкіндік береді. Шындығында, 2009 жылғы қызметкерлер арасында жүргізілген зерттеу көрсеткендей, жалақыны келісқандар бастапқы ұсынылған жалақысынан орташа есеппен 4913 доллар көбірек алған. Бұдан өзге, жұмыс беруші өзінің жақсы қарым-қатынас дағдылары мен жанжалдарды шеше білу қабілеті бар қызметкерді жалдағанына көз жеткізеді. Осылайша, жалақыны келісу екі тарап үшін де жағымды нәтижелерге әкелуі мүмкін. Жалақыны келісудің ең маңызды аспектісі – болашақ қызметкердің дайындық деңгейі болып табылады. Қа comparable жалақылар туралы алдын ала зерттеу жүргізу болашақ қызметкерге осы лауазым үшін қолайлы жалақы диапазонын түсінуге көмектеседі. Болашақ қызметкер алған басқа ұсыныстарды бағалау келіссөз процесіне көмектеседі. Компания туралы зерттеулер компанияның қандай жеңілдіктерге келісе алатынын және қандай мәселелер келіссөзден тыс екенін анықтауға көмектеседі. Бұл және басқа да мәліметтерді келіссөздерді жоспарлау құжатына жинақтап, жұмыс берушіден алынған ұсыныстарды бағалау үшін пайдалануға болады.
negotiations planning document that can be used in the evaluation of the offers received from the employer.
Перспективаның әсері
2009 жылғы зерттеу келіссөздердегі сәтті нәтижелерге әсер еткен жеке ерекшеліктер мен ой-пікірлердің айырмашылықтарын көрсетті. Жалпы алғанда, тәуекелден қашық болатын адамдар (мысалы, жұмыс ұсынысына алғыс айтудан тартынғандай көрінуі мүмкін) жалақы келіссөздерінен аулақ болған немесе келіссөз процесіне өте әлсіз көзқарас танытқан. Керісінше, тәуекелге дайын адамдар жиі келіссөздерге қатысып, жақсы нәтижелерге қол жеткізді. Келіссөзді үлестіру мәселесі ретінде қарағандар (яғни, жоғары жалақыны өзі үшін жеңіс, ал жұмыс беруші үшін шығын деп қараған) жалақыны арттырды, бірақ келіссөз аяқталғаннан кейін қанағаттану деңгейі төмен болды. Келіссөзді интеграциялық мәселе ретінде қарағандар (яғни, келіссөз процесін екі тарапқа да «жеңіс» нәтижесіне жетуге көмектесетін мүмкіндіктерді кеңейту ретінде қараған) жалақыны арттырып қана қоймай, оларға шынайы қанағаттанған нәтижелерге де қол жеткізді. Зерттеулер көрсеткендей, ерлер тікелей жоғары жалақы сұрау арқылы белсенді келіссөз тактикасын қолданады, ал әйелдер өзін-өзі жарнамалау тактикасын (мысалы, жақсы қызметкер болуға деген ниетін түсіндіру) пайдалана отырып, көбінесе жанама тәсілге бейім. Басқа зерттеулер ерлер мен әйелдердің бала кезіндегі ойын үлгілері келіссөздер жүргізу әдістеріне әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. Ерлер мен әйелдер жалақының маңыздылығын әртүрлі бағалайды. Келіссөздердегі жалпы сенім деңгейі ерлердің жалақы келіссөздерінде жақсы нәтижелерге жетуіне ықпал етуі мүмкін. Сонымен қатар, бір зерттеу көрсеткендей, осы стереотиптің өзі әйелдердің нашар нәтижелерге жетуіне тікелей себеп болуы мүмкін. Себебі қандай болмасын, ерлер мен әйелдер арасындағы бұл айырмашылық көптеген елдерде байқалатын жалпы жалақы айырмашылығына әкеледі. Оңтүстік Африка Республикасының Конституциясы 239-бабында 23-бапқа сәйкес, әділ еңбек құқығына кепілдік беріледі. Конституцияның 9-бабы теңдік туралы қағиданы қамтиды, оны қызметкер тең жалақы таласы кезінде көтеруге құқылы. 9-баптың 1-тармағында «әрбір адам заң алдында тең және заңмен тең қорғалуға және заңның тиесілі пайдасын алуға құқылы» делінген. Бұдан әрі, «мемлекет ешкімді нәсіл, жыныс, жүктілік, отбасылық жағдай, этникалық немесе әлеуметтік тегі, түсі, сексуалдық бағдары, жасы, мүгедектігі, діні, сенімі, мәдениеті, тілі және тууы сияқты бір немесе бірнеше негіздер бойынша тікелей немесе жанама түрде кемсіте алмайды». Жалақы алатын Оңтүстік Африка қызметкерлерінің орташа айлық табысы 2 800 ранд құрады. Ерлердің орташа айлық табысы (3 033 ранд) әйелдердің орташа айлық табысынан (2 340 ранд) жоғары болды, жалақы алатын әйелдер ерлерге қарағанда 77,1% табыс тапты.
South African employees who were in paid employment had median monthly earnings of R2 800. The median monthly earnings for men (R3 033) were higher than that for women (R2 340) women in paid employment earned 77,1% of what men did.