Кіріспе
Фортепианоның ерте нұсқасы
фортепианоның ерте нұсқасы
аспаптың қазіргі нұсқасы
the early version of the piano
the modern version of the instrument
Фортепиано ˌfɔrteˈpjaːno, кейде пианофорте деп те аталады, ерте фортепиано. Принцип бойынша, "фортепиано" сөзі Бартоломео Кристофоридің 1698 жылы ойлап тапқаннан бастап 19 ғасырдың басына дейінгі кез келген фортепианоны білдіре алады. Дегенмен, көбінесе 18 ғасырдың ортасынан 19 ғасырдың басына дейінгі аспаптарды атау үшін қолданылады, олар үшін классикалық дәуір композиторлары, әсіресе Хайдн, Моцарт және жас Бетховен мен Хуммель фортепианоға арналған музыкаларын жазды. Бетховеннің заманынан бастап фортепиано үздіксіз даму кезеңіне енді, ол 19 ғасырдың соңында қазіргі үлкен фортепианомен аяқталды. Ерте фортепиано қолданудан шығып, көптеген ондаған жылдар бойы музыкалық аренадан жоғалып кетті. 20 ғасырдың соңында фортепиано тарихи негізделген орындаушылыққа қызығушылықтың артуына байланысты қайта жаңғырды. Фортепиано осы мақсатта арнайы шеберханаларда жасалады.
Құрылыс
Фортепианоның қақпақтары былғарымен қапталған, ал сыбызғыға ұқсас жіптері жұқа. Оның корпусы қазіргі фортепианоға қарағанда әлдеқайда жеңіл, және 19 ғасырдың басындағы кейінірек үлгілерінен (қазіргі фортепианоға қарай эволюциялағандарын қоспағанда) металл рамасы мен тіреулері жоқ. Механизмі мен қақпақтары жеңіл болғандықтан, сезімі де жеңілдеу, ал сапалы фортепианоларда бұл өте көркем әсер береді. Фортепианоның диапазоны ойлап табылған кезде шамамен төрт октаваны құрады және біртіндеп артты. Моцарт фортепианоға арналған музыкасын шамамен бес октавалық аспаптар үшін жазған. Бетховеннің фортепианолық шығармалары диапазонының кеңеюін көрсетеді; оның соңғы фортепианолық композициялары шамамен алты жарым октавалық аспапқа арналған. 19 ғасырда қол жеткізілген қазіргі фортепианолардың диапазоны – 7⅓ октава. Фортепианолардың бастапқыда қазіргі пианоның педальдарына ұқсас құрылғылары болған, бірақ бұл әрқашан педаль болмаған; кейде олардың орнына қолмен басқарылатын тетіктер немесе тізелік рычагтар қолданылған.
Дыбыс
Қазіргі фортепиано сияқты, фортепиано да әр нотаның дыбыс деңгейін ойнаушының сезімталдығына қарай өзгерте алады. Алайда, фортепианоның тембрі қазіргі фортепианодан едәуір өзгеше – ол жұмсақ, созылмалылығы аз. Сфорцандо акценттері қазіргі фортепианоға қарағанда жақсырақ естіледі, себебі олар жұмсақ ноталардан тембр және дыбыс деңгейі бойынша айырылады, сондай-ақ тез өшеді. Фортепианоның әртүрлі регистрлерінде де әртүрлі дыбыс сапасы болады – төмен ноталарында сәл дірілдеп, жоғары ноталарында «шыңғырықтайды», ал ортаңғы диапазонда дөңгелектелген (қазіргі фортепианоға жақын). Қарама-қарсылығы, қазіргі фортепианолардың дыбысы диапазоны бойынша біркелкі болып келеді. Фортепиано BBC-нің 1985 жылғы «Гордость и предубеждение» романына түсірілген Джейн Остин туындысының бастапқы және соңғы титрлерінде Melvyn Tan орындауында қолданылған.
Кристофори
Пианино 1698 жылы Флоренцияда клавесин жасаушы Бартоломео Кристофори тапқан. Әрине, аспап экзотикалық нұсқа болып қала бергенде фортепиано музыкасының коммерциялық нарығы болуы мүмкін емес еді. Фортепиано 1760 жылдары толық танымалдыққа жеткен сияқты, осы кезден бастап аспаптағы алғашқы қоғамдық орындалулар тіркелді және фортепианоға арналған музыка алғаш рет кеңінен жарияланды.
Сильберман фортепианолары
Фортепианоны неміс тілді елдерге әкелген Готфрид Сильберман болды. Германиядағы Фрайберг қаласында жұмыс істеген Сильберман 1730 жылдары Кристофоридің нұсқауы бойынша фортепиано жасауды бастады. (Бұрын ол орган, клавесин және клавикорд жасаумен айналысқан.) Кристофори сияқты, Сильберман да патшалық қолдауға ие болды, оның жағдайында Пруссияның Ұлы Фридрих оның көптеген аспаптарын сатып алды. Сильберманның аспаптарын Иоганн Себастьян Бах шамамен 1736 жылы сынаған, бірақ Бахтың 1747 жылы Берлинге сапарында кездескен аспаптары композитордың құптауына ие болды. Сильберман барлық ішектерден демпферлерді бірден алып тастап, олардың еркін дірілдеуіне мүмкіндік беретін, тұрақты педальдің алға құрылғысын ойлап тапқан деп есептеледі. Сильберманның құрылғысы тек қолмен басқарылатын тоқтату болғандықтан, оны музыка үзілісінде ғана өзгертуге болады. Классикалық дәуірде, тіпті иілгіш тізелік тетіктер немесе педальдар орнатылған кезде де, барлық демпферлерді көтеру көбінесе дыбыстық эффект ретінде қолданылды.
Вена құрылысшыларының мектебі
Сильберманнан кейінгі фортепиано жасаушылар Кристофоридің механизмінен әлдеқайда қарапайым механизмдерді енгізді, тіпті қашаудың (эскапмент) болмауына дейін, ол механизм клавиша басылған күйде де, молотоктың бастапқы қалпына оралуын қамтамасыз етеді. Мұндай аспаптар сынға түсті, әсіресе Моцарттың 1777 жылы әкесіне жазған, көптеп цитата келтірілетін хатында, бірақ оларды жасау оңай болды және олар көбінесе шаршы пианиноларға енгізілді.
Штейн
Сильберманнан кейінгі дәуірдегі ең көрнекті фортепиано жасаушылардың бірі оның шәкірттерінің бірі Иоганн Андреас Штайн болды, ол Германияның Аугсбург қаласында жұмыс істеді. Штайн фортепианоларында (біз немесе Кристофори айтар едік) "кері" балғалар болды, соққы беретін жағы ойыншыға, ілмек жағынан гөрі жақын орналасқан. Бұл механизм "Веналық" механизм деп аталды және 19-ғасырдың ортасына дейін Венада, тіпті пианиноларда да кеңінен қолданылды. Веналық механизм Кристофори механизмінен қарапайым және ойыншының сезімталдығына өте жақын болды. Эдвин М. Рипиннің сөзіне сүйенсек, Вена фортепианосының пернесін басуға қажетті күш қазіргі фортепианодағы күштен шамамен төрт есе аз, ал перне басу тереңдігі шамамен екі есе аз болды. Осылайша, Вена фортепианосында ойнау қазіргі заманғы пианино виртуоздарының атлетикалық күшіне мүлдем ұқсамайтын, бірақ өте нәзік сезімталдықты қажет ететін өнер еді. Штайн аспаптарында қолданылған ағашты өте қатал ауа райына ұшыратты, нәтижесінде ағашта жарықтар пайда болды, оларға ол клиндерді орналастырды. Бұл оның аспаптарына ұзақ қызмет ету мерзімін берді, осы туралы Моцарт та айтқан, және бірнеше аспаптар бүгінгі күнге дейін сақталған.
Басқа құрылысшылар
Штайнның фортепиано бизнесін Венада оның қызы Наннет Штрейхер және күйеуі Иоганн Андреас Штрейхер абыроймен жалғастырды. Екеуі де Бетховеннің достары болды, ал композитордың пианиноларының бірі – Штрейхердің пианиносы еді. Кейін, 19 ғасырдың басында, Венада (мысалы) Штрейхер фирмасы арқылы, одан әрі екі буын Штрейхерлер арқылы, кең ауқымды, берік аспаптар жасалды. Композитор Иоганнес Брамс та Штрейхердің пианиноларын ұнатты. Венаның тағы бір маңызды шебері, Моцарттың досы Антон Вальтер, Штайннің пианиноларына қарағанда сәл күштірек дыбыс беретін аспаптар жасады. Моцарт Штайннің фортепианоларын өте жоғары бағалағанмен, жоғарыда аталған 1777 жылғы хаттан оның өзінің пианиносы Вальтердің пианиносы екені көрінеді. Гайдн да Вальтердің пианиносына ие болды, тіпті Бетховен оны сатып алуды қалаған. Штайн мен Вальтердің фортепианолары бүгінде жаңа аспаптар жасаудың үлгісі ретінде кеңінен қолданылады. Осы кезеңде тағы бір маңызды шебер Конрад Граф (1782–1851) болды, ол Бетховеннің соңғы пианиносын жасады. Граф пианиноларды көптеп шығаратын алғашқы вендік өндірушілердің бірі болды, бұл ірі бизнес кәсіпорны еді. Оның аспаптарында Шопен, Мендельсон және Шуман орындады. Фортепиано дәуіріндегі француз шеберлерінің ішінде Эрар, Плейел (Шопеннің сүйікті шебері) және Бойселот (Листтің сүйіктісі) есімдері аталады.
Зумпе/Шуди
Ағылшын фортепианосының бастауы Германиядан көшіп келген және біраз уақыт белгілі клавесин жасаушы Буркат Шудидің шеберханасында жұмыс істеген Йоханнес Зумпе есімді шебердің еңбектерінде жатыр. 1760 жылдардың ортасынан бастап Зумпе төмен бағалы, шаршы пішіндес пианинолар жасады, олардың механизмі өте қарапайым болды және эскапменті болмады (кейде "қарт кісінің басы" деп аталды). Фортепианоның технологиялық жетістігі болмаса да, Зумпе жасаған аспаптар өте танымал болды, Англиядан тыс жерлерде үлгі алынып, клавесинні фортепианоның ығыстыруында маңызды рөл атқарды. Сондай-ақ, шаршы пішіндес пианинолар 1760 жылдары аспаптағы алғашқы қоғамдық орындарының құралы болды, оның ішінде Иоганн Кристиан Бахтың орындауы ерекше көзге түсті.
Бэкерс/Бродвуд/Стодарт
Америкус Бекерс, Джон Бродвуд және Роберт Стодарт, Шудидің екі жұмысшысы, Зумпеден оқтем озық механизм жасады. Бұл ағылшын үлкен механизм, эскапмент және тежегішпен, австриялық механизмге қарағанда күштірек, саңлақ дыбыс шығарды, бірақ оған тереңдей басу және сезімталдық аз қажет болды. Осы шеберлердің алғашқы ағылшын фортепианолары сыртқы түрінен Шуди клавесиндеріне ұқсады, өте әсем, сырт жағында қарапайым әрленумен жасалған. Заманағы австриялық аспаптардан өзгеше, ағылшын фортепианоларында әр нотаға екі емес, үш ішек болды.
Жапырақ
Джон Бродвуд қожайынның қызы Барбара Шудиге (1769) үйленді және ақырында Шуди фирмасын өзіне қаратып алып, атауын өзгертті. Бродвуд компаниясы (қазірге дейін сақталып келе жатқан) фортепианоның пианиноға эволюциясындағы маңызды жаңарушы болды. Бродвуд, 1790 жылдары Лондонда танымал пианино виртуозы Ян Ладислав Дюсекпен бірлесіп, диапазонды алты октаваға дейін біртіндеп кеңейтетін пианинолар жасады. Дюсек – 5½ футты пианино алған алғашқы пианистердің бірі және 1793 жылы "қосымша пернелермен" пианиноға арналған алғашқы шығармасын – пианино концертін (C 97) жазды. Фирма Бетховенге Венаға пианино жіберді, композитор оны өте бағалаған.
Ескіру және қайта жаңғыру
XVIII ғасырдың соңынан бастап фортепиано үлкен технологиялық дамуға ұшырап, қазіргі заманғы фортепианоға айналды (толық мәліметтер үшін «Фортепиано» бөлімін қараңыз). Ескі үлгідегі аспаптар енді жасалмайтын болды. XIX ғасырдың соңында ерте музыканың пионері Арнольд Долмеч үш фортепиано жасады. Алайда, аспапты қайта жаңғыртуға жасалған бұл әрекет өте ерте болды, бірнеше онжылдықтарға бұрын жасалып, оны кеңінен қабылдауға әкелмеді. XX ғасырдың екінші жартысында тарихи аспаптарға, соның ішінде фортепианоға қызығушылық күрт өсті. Ескі аспаптар қалпына келтіріліп, көптеген жаңалары ескі үлгілер бойынша жасалды. Фортепиано жинақтары да қолжетімді болды. Фортепианоның қайта жаңғыруы клавесиннің қайта жаңғыруымен ұқсас болды, бірақ кейінірек орын алды. Қазіргі заманғы белгілі шеберлерінің қатарында (АҚШ-та) Филипп Белт, Маргарет Ф. Худ, Родни Режиер және Пол МакНалти бар. Фортепианоның қайта енгізілуі 18-ші және 19-шы ғасырдың басындағы музыканы сол үшін жазылған аспаптарда орындауға мүмкіндік берді, бұл музыканы жаңаша түсінуге көмектесті (толық талқылау үшін «Фортепиано тарихы және музыкалық орындау» бөлімін қараңыз). Көбірек музыкалық мектептер фортепианоны оқыту курстарын ашады. MAfestival Brugge және Варшава Шопен институты ұйымдастырған Шопен дәуіріндегі аспаптардағы Халықаралық Шопен конкурсы сияқты бірнеше фортепиано конкурстары бар.
Қазіргі заманғы фортепиано мамандары
Қазіргі заманғы клавесиншілер мен пианиношылардың көптеген өкілдері фортепианода орындау өнерінде ерекше көзге түсті, олардың ішінде Сьюзан Александр Макс, Пол Бадура Скода, Малкольм Билсон, Хендрик Буман, Рональд Браутигам, Дэвид Брейтман, Вольфганг Бруннер, Гэри Купер, Йорг Демус, Урсула Дютчлер, Ричард Эгарр, Ричард Фуллер, Туйя Хаккила, Кристоф Хаммер, Роберт Хилл, Кнут Жак, Дженни Сунжин Ким, Пит Куйкен, Джеффри Ланкастер, Густав Леонхардт, Труделис Леонхардт, Морган Ле Корре, Роберт Левин, Алексей Любимов, Стивен Любин, Юрий Мартынов, Константино Мастропримиано, Цви Меникер, Барт ван Оорт, Ольга Пащенко, Тревор Пиннок, Дэвид Шредер, Вивиана Софроницкий, Андреас Стайер, Мелвин Тан, Наталия Валентин, Джос ван Иммерсеел, Андрас Шифф, Кристиан Безуденхаут, Катя мен Мариэль Лабек, «Пегаз» дуэті, Владимир Фельцман.
Пікірлер
Адамдардың фортепианоның дыбысы туралы пікірлері әртүрлі, әр адамнан әр адамға және әр аспаптан әр аспапқа. Міне, фортепиано туралы үш көрнекті пікір:
"Although I am a lover of performances on authentic instruments the fortepiano was one of the least successful instruments and the most deserving of improvement. I am not always comfortable with the sound made by many fortepianos and however fine a performance may be I find it difficult at times to get past the often unpleasant sound." (Michael Cookson)
"A frequent initial reaction to the sound of the fortepiano is that it is less beautiful than that of a fine modern concert grand piano. I believe that such a reaction will usually be changed if the player listens to good recordings. The clear sound and relatively short sustain of the fortepiano tends to favor the special elements of style in the music of Haydn and Mozart. The sound is different but not inferior." (Howland Auchincloss)
"This reproduction of a 1730 Cristofori – the greatest of all makers and often the most underrated – by Denzil Wraight based on one made for Scarlatti's patron Queen Maria Barbara of Spain makes a gorgeous sound. Yes it can be metallic and subdued in climaxes but it has a marvellous delicacy and, especially in the expressive sonatas, a profoundly beautiful sound." (Gary Higginson)
«Мен нағыз аспаптарда орындауды ұнатсам да, фортепиано ең аз табысқа жеткен аспаптардың бірі болды және жақсартуға ең лайықтысы еді. Көптеген фортепианолардың дыбысы маған әрқашан ұнай бермейді, және орындау қаншалықты жақсы болса да, кейде жиі жағымсыз дыбыстан арылу қиынға соғады». (Майкл Куксон)
"Although I am a lover of performances on authentic instruments the fortepiano was one of the least successful instruments and the most deserving of improvement. I am not always comfortable with the sound made by many fortepianos and however fine a performance may be I find it difficult at times to get past the often unpleasant sound." (Michael Cookson)
"A frequent initial reaction to the sound of the fortepiano is that it is less beautiful than that of a fine modern concert grand piano. I believe that such a reaction will usually be changed if the player listens to good recordings. The clear sound and relatively short sustain of the fortepiano tends to favor the special elements of style in the music of Haydn and Mozart. The sound is different but not inferior." (Howland Auchincloss)
"This reproduction of a 1730 Cristofori – the greatest of all makers and often the most underrated – by Denzil Wraight based on one made for Scarlatti's patron Queen Maria Barbara of Spain makes a gorgeous sound. Yes it can be metallic and subdued in climaxes but it has a marvellous delicacy and, especially in the expressive sonatas, a profoundly beautiful sound." (Gary Higginson)
«Фортепианоның дыбысына қатысты жиі кездесетін бастапқы реакция – оның әдемілігі жақсырақ дабылмен салыстырғанда төмен. Менің ойымша, егер орындаушы жақсы жазбаларды тыңдаса, мұндай реакция көбінесе өзгереді. Фортепианоның айқын дыбысы және салыстырмалы түрде қысқа соққысы Хайдн мен Моцарт музыкасының ерекше стильдік элементтерін жақсы көрсетеді. Дыбыс өзгеше, бірақ нашар емес». (Хауленд Оучинклосс)
"Although I am a lover of performances on authentic instruments the fortepiano was one of the least successful instruments and the most deserving of improvement. I am not always comfortable with the sound made by many fortepianos and however fine a performance may be I find it difficult at times to get past the often unpleasant sound." (Michael Cookson)
"A frequent initial reaction to the sound of the fortepiano is that it is less beautiful than that of a fine modern concert grand piano. I believe that such a reaction will usually be changed if the player listens to good recordings. The clear sound and relatively short sustain of the fortepiano tends to favor the special elements of style in the music of Haydn and Mozart. The sound is different but not inferior." (Howland Auchincloss)
"This reproduction of a 1730 Cristofori – the greatest of all makers and often the most underrated – by Denzil Wraight based on one made for Scarlatti's patron Queen Maria Barbara of Spain makes a gorgeous sound. Yes it can be metallic and subdued in climaxes but it has a marvellous delicacy and, especially in the expressive sonatas, a profoundly beautiful sound." (Gary Higginson)
«Дензил Врайт жасаған, Скарлаттидің демеушісі Испания королевасы Мария Барбара үшін жасалған 1730 жылғы Кристофори фортепианосы – барлық шеберлердің ең ұлысы және көбінесе бағаланбағандары – керемет дыбыс береді. Иә, ол металдық және кульминацияда тыныш болуы мүмкін, бірақ оның тамаша нәзіктігі бар және әсіресе экспрессивті сонаталарда терең әдемі дыбысы бар». (Гэри Хиггинсон)
"Although I am a lover of performances on authentic instruments the fortepiano was one of the least successful instruments and the most deserving of improvement. I am not always comfortable with the sound made by many fortepianos and however fine a performance may be I find it difficult at times to get past the often unpleasant sound." (Michael Cookson)
"A frequent initial reaction to the sound of the fortepiano is that it is less beautiful than that of a fine modern concert grand piano. I believe that such a reaction will usually be changed if the player listens to good recordings. The clear sound and relatively short sustain of the fortepiano tends to favor the special elements of style in the music of Haydn and Mozart. The sound is different but not inferior." (Howland Auchincloss)
"This reproduction of a 1730 Cristofori – the greatest of all makers and often the most underrated – by Denzil Wraight based on one made for Scarlatti's patron Queen Maria Barbara of Spain makes a gorgeous sound. Yes it can be metallic and subdued in climaxes but it has a marvellous delicacy and, especially in the expressive sonatas, a profoundly beautiful sound." (Gary Higginson)
Этимологиясы мен қолданылуы
"Фортепиано" италия тілінде "күшті-жұмсақ" дегенді білдіреді, ал қазіргі фортепианоның ресми атауы "пианофорте" – "жұмсақ-күшті" деп аударылады. Екеуі де Кристофоридің өнертабысының бастапқы атауының қысқартылған түрі: gravicembalo col piano e forte, "жұмсақ және күшті дыбысты клавесин". "Фортепиано" термині мағынасы бойынша маманданған, бірақ сол аспапты атау үшін "фортепиано" деген жалпы қолданылатын атауды жобамайды. Сондықтан, "Кристофори фортепианоны ойлап тапты" немесе "Моцарттың фортепиано концерттері" сияқты сөздер қазіргі уақытта жиі қолданылады және көптеген музыканттар тарапынан қабылданады. "Фортепиано" термині аспаптың нақты түрін көрсету қажет болғанда қолданылады, мысалы, "Малькольм Билсонның фортепиано шеруі". "Фортепиано" сөзін ерте фортепианоларға қатысты қолдану соңғы кезде пайда болған сияқты. Тіпті авторитетті Оксфорд ағылшын сөздігінде де мұндай қолданылу туралы жазба жоқ, тек "фортепиано" – "пианофортеның ерте атауы" екені айтылған. Фортепиано дәуірінде "фортепиано" және "пианофорте" бір-бірін алмастыра қолданылған, бұл туралы OED куәландырады. Фортепиано дәуірінде өмір сүрген және өзі осы аспапта ойнаған Джейн Остин өзінің шығармаларында аспапты "пианофорте" (сондай-ақ: "пиано форте", "пиано форте") деп атаған.