Кіріспе

Референдумдар Ұлыбританияда ұлттық, аймақтық немесе жергілікті деңгейде өткізіледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, ұлттық референдумдар парламенттік егемендіктің ұзақ жылдар бойы қалыптасқан принципіне байланысты сирек болады. Кез келген мақсатта немесе кез келген мәселе бойынша ұлттық референдум өткізуге конституциялық талап жоқ, алайда Ұлыбритания Парламенті кез келген уақытта кез келген сұрақ бойынша референдум өткізуге арналған Парламент Актісі арқылы заң шығару құқығына ие. Ұлттық референдумдар 2000 жылғы «Саяси партиялар, сайлаулар және референдумдар туралы» заңмен реттеледі, ол Англия, Солтүстік Ирландия және Уэльстегі аймақтық және жергілікті референдумдарды да реттейді. Шотландиядағы өкілеттік беру мәселелері бойынша референдумдар «Референдумдар (Шотландия) туралы» 2020 жылғы заңмен реттеледі. Бүкіл Ұлыбритания бойынша барлығы үш референдум өткізілді: біріншісі 1975 жылы Еуропалық қауымдастықтарға (ЕҚ) мүшелікті сақтау мәселесі бойынша болды, нәтижесінде Ұлыбритания Ортақ нарық деп белгілі болған және кейіннен Еуропалық Одаққа айналған ұйымдардың құрамында қалды. Екіншісі 2011 жылы парламенттегі дауыс беру жүйесін баламалы дауыс беруге өзгерту туралы болды, бірақ ол қабылданбады. Бірінші халықаралық референдум 2016 жылғы Еуропалық Одаққа мүшелік туралы референдум болды, оған Гибралтар да қатысты. Ұлыбритания үкіметі осы күнге дейін Англия, Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландия құрамындағы елдерде өкілеттік беру, егемендік және тәуелсіздік мәселелері бойынша он ірі референдум өткізді; мұндай алғашқы референдум 1973 жылғы Солтүстік Ирландия шекарасы бойынша өткізілді, ал 2023 жылға қарай соңғысы 2014 жылғы Шотландия тәуелсіздігі туралы референдум болды. Шотландия үкіметі 2023 жылдың қазан айында Шотландия тәуелсіздігі туралы екінші референдум өткізуді сұрады, бірақ Ұлыбритания үкіметі бұған келіспеді, ал Жоғарғы сот Шотландия парламентінің тәуелсіздік туралы референдумды бір жақты түрде өткізуге құқығы жоқ екенін шешті. Сондай-ақ, жергілікті билік органдары тарапынан да, ішкі істер және тікелей сайланатын басшылар сияқты мәселелер бойынша көптеген референдумдар өткізілді.

Референдумдардың мәртебесі

Ұлыбританияда маңызды референдумдар сирек болып келеді және тек маңызды конституциялық мәселелер бойынша ғана өткізіледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ұлыбританиядағы референдумдар парламенттік егемендік принципін бұзады деген пікірмен қарсы болды. 1945 жылдың мамыр айында сол кездегі премьер-министр Уинстон Черчилль, Жапонияны жеңгенге дейін соғыс кезіндегі коалициясының мерзімін ұзарту мәселесі бойынша референдум өткізуді ұсынды. Бірақ вице-премьер Клемент Атли: «Біздің ұлттық өмірімізге референдум сияқты дәстүрлерімізге жат құралды енгізуге келісе алмаймын, ол өте жиі нацизм мен фашизмнің құралы болды», – деді. 1975 жылдың наурыз айында Маргарет Тэтчер Клемент Атлидің сөзін келтіріп, референдумдар «диктаторлар мен популисттердің құралы» екенін айтты, себебі Наполеон, Муссолини және Гитлер бұрын оларды пайдаланған. Ұлыбритания үкіметі өткізілген референдумдарды екі түрге бөледі: заң қабылдауға дейінгі (ұсынылып отырған заң қабылданбас бұрын) және заң қабылдағаннан кейінгі (заң қабылданғаннан кейін). Бүгінгі күнге дейін Ұлыбританияда өткізілген үш жалғарылымдық референдумның ішінде 1975 жылғы референдум заң қабылдағаннан кейін болды, себебі Ұлыбритания 1973 жылы Еуропалық қауымдастыққа (ЕҚ) қосылған, ал 2011 және 2016 жылғы референдумдар заң қабылдауға дейін өткізілді. Референдумдар міндетті емес, сондықтан үкімет одан кейін ешқандай шаралар қабылдауға міндетті емес. Мысалы, егер заң қабылдауға дейінгі референдумда «жоқ» деп дауыс бергендердің көпшілігі болса да, Парламент оны қабылдауы мүмкін. Ұлыбританияда референдум өткізу үшін Ұлыбритания Парламенті әр дауыс беру үшін заң қабылдауы керек, себебі мұндай дауыс берудің алдын ала белгіленген форматы немесе дауыс беру құқығы жоқ. Ұлыбритания үкіметінің мұндай дауыс беруде ресми ұстаным алуы талап етілмейді. Мысалы, 1975 жылы сол кездегі премьер-министр Харольд Уилсонның басшылығымен үкімет Еуропалық қауымдастықта қалу үшін «иә» деп дауыс беруді ресми түрде ұсынды, ал 2016 жылы үкімет Еуропалық одақта қалу үшін «қал» деп дауыс беруді ресми түрде ұсынды (бұл шешім британдық сайлаушылардың «Еуропалық одақтан шығу» кеңесіне сәйкес Дэвид Кэмеронның премьер-министр лауазымынан кетуіне тікелей себеп болды). 2011 жылғы референдумда консерваторлар мен либерал-демократтар коалициялық үкіметі бұл мәселе бойынша келіспегендіктен, ресми ұстаным қабылданбады. Парламент болашақта референдум арқылы бекітілген заңдарды кез келген уақытта өзгерте алады, себебі парламенттік егемендік принципі бойынша, ешбір парламент болашақ парламенттің заңдарды өзгертуіне немесе жоюына кедергі келтіре алмайды. Соңында, 1972 жылғы жергілікті басқару туралы заңда, сайлаушылардың шағын тобы кез келген мәселе бойынша жергілікті референдумдарды ұйымдастыруға мүмкіндік беретін ереже бар. Бұл құқық тек ауылдық кеңестерде ғана бар, ірі билік органдарында емес, және ол «ауылдық сауалнама» деп белгілі. Алты жергілікті сайлаушы жиналыс өткізе алады, егер он сайлаушы немесе жиналыстың үштен бірі (қайсысы аз болса) келісе, кеңес 14-25 күн ішінде референдум өткізуі керек. Референдум тек кеңес беру мақсатында, бірақ егер көпшілік дауыс жиналып, нәтижелері кеңінен жарияланса, оның әсері болуы мүмкін.

Ұйымдастыру және заңнама

2000 жылы Тони Блэр басқаратын Лейбористік үкімет барлық болашақ референдумдарды өткізу үшін заңнамалық негіз қалыптастырғанға дейін Ұлыбританияда референдумдарды реттеуге арналған тәуелсіз мемлекеттік орган болған жоқ. Саяси партиялар, сайлаулар және референдумдар туралы 2000 жылғы заң, немесе PPERA қабылданды, осы арқылы Сайлау комиссиясы құрылып, барлық сайлауды және болашақтағы референдумдарды өткізуге жауапкершілік берілді. Аталған заң, сондай-ақ Сайлау комиссиясының төрағасы жүргізетін болашақ Ұлыбритания бойынша өтетін референдумдарды бақылау үшін "бас есепші" (CCO) тағайындауға рұқсат берді.

1997 Децентрализация Референдумдар Заңнама

1997 жылдың жазында Ұлыбритания Парламенті Шотландия мен Уэльстегі Шотландия Парламенті мен Уэльс Ассамблеясын құру мәселесі бойынша заң қабылдау алдындағы екі референдум өткізуге мүмкіндік беретін "Референдумдар (Шотландия мен Уэльс) туралы" заңды қабылдады.

Ұлттық референдумдар

Бүгінгі күнге дейін Ұлыбританияның барлық аймағын қамтыған үш референдум ғана өткізілді. Келесі бөлімде осы үш ұлттық референдумның әрқайсысы туралы сипаттама келтіріледі.

1975 жылғы Еуропалық Қоғамдастықтарға мүшелікке референдум

1975 жылғы 5 маусымда Ұлыбританияда Еуропалық қауымдастыққа (ЕҚ, немесе "Ортақ нарық") мүшелігін сақтау жөніндегі тұңғыш жалпыұлттық референдум өтті. Ұлыбритания 1973 жылғы 1 қаңтардан бастап ЕҚ мүшесі болды, ал дауыс беру 1974 жылғы қазан айындағы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда сол кездегі премьер-министр Гарольд Уилсон басқаратын Лейбористік партияның сайлау алды бағдарламасындағы міндеттемеден кейін және ЕҚ мүшелігін қайта келісуден кейін жүзеге асты. Барлық ірі саяси партиялар мен басты баспасөздер ЕҚ-ға мүшелікті сақтауды қолдады. Дегенмен, үкіметтегі Лейбористік партияның ішінде маңызды даулар болды, оның мүшелері 1975 жылғы 26 сәуірде өткен бір күндік партиялық конференцияда 2:1 есебімен мүшеліктен шығуды қолдады. Кабинет Еуропаны жақтаушы және Еуропаға қарсы министрлерге бөлінгендіктен, Гарольд Уилсон Кабинеттің ұжымдық жауапкершілігінің конституциялық қағидасын тоқтатты және министрлерге екі тараптың мүддесін ашық түрде қорғауға рұқсат берді. Кабинеттің жиырма үш мүшесінің жетісі ЕҚ мүшелігіне қарсы болды және партия бұл мәселеде ресми түрде бейтарап қалды. Референдум 1975 жылғы Референдум туралы заңның талаптарына сәйкес толығымен жүргізілді, себебі сол кезде мұндай дауыс беруді бақылауға арналған ешқандай рәсім, заңнама немесе ресми мемлекеттік орган болған жоқ. Референдумдағы екі үгіт тобы "Еуропадағы Ұлыбритания" ("Иә" дауысын жақтады) және "Ұлттық референдум кампаниясы" ("Жоқ" дауысын жақтады). Дауыс берушілерден "Сіздің ойыңызша, Ұлыбритания Еуропалық қауымдастықта (Ортақ нарықта) қалуы керек пе?" деген сұраққа "Иә" немесе "Жоқ" деп дауыс беруі сұралды. Дауыс беру нәтижесіне сәйкес, үкімет басқа шаралар қабылдамады және Ұлыбритания Еуропалық қауымдастықтың мүшелігін сақтап қалды, ол кейіннен Еуропалық Одаққа айналды. Ел Сайлаушылар Сайлауға қатысу Сайлаушылардың қатысуы Дауыс беруге қабілеттілердің үлесі Жарамсыз дауыстар "Иә" "Жоқ" Англия 33 356 208 64,6% 14 918 009 6 182 052 68,65% 31,35% 42 161 Солтүстік Ирландия 1 030 534 47,4% 259 251 237 911 52,19% 47,81% 1 589 Шотландия 3 688 799 61,7% 1 332 186 948 039 58,42% 41,58% 6 481 Уэльс 2 011 136 66,7% 869 135 472 071 64,80% 35,20% 4 339

2011 жылы "Альтернативті дауыс" референдумы

2010 жылғы жалпы сайлаудан кейін жасалған Консервативті-Либералды Демократтық коалициялық келісімнің бөлігі ретінде, 2011 жылдың 5 мамырында (көптеген аймақтарда жергілікті сайлаумен бірдей күні) жалпыұлттық референдум өтті. Референдумның мақсаты – қазіргі «бірінші болып сайлау» жүйесін «балама дауыс беру» (alternative vote - AV) әдісімен алмастыру мәселесін қарау болды. Сайлаушылардан «Қазіргі уақытта Ұлыбританияда парламентке депутаттарды сайлау үшін «бірінші болып сайлау» жүйесі қолданылады. Оның орнына «балама дауыс беру» жүйесін қолдану керек пе?» деген сұраққа «иә» немесе «жоқ» деп дауыс беру сұралды. Бұл – соңғы 36 жылда өткізілген алғашқы жалпыұлттық референдум болды және ол Парламенттік дауыс беру жүйесі және сайлау округтері туралы 2011 жылғы заң мен 2000 жылғы Саяси партиялар, сайлау және референдумдар туралы заңның талаптарына сәйкес заңдастырылды. Ел бойынша сайлауға қатысу деңгейі 42% құрады, ал сайлау науқаны салыстырмалы түрде жай жүрді. Референдумде «иә» деп дауыс беруді қолдаған топ – «Әділетті дауысқа!» (YES! To Fairer Votes), ал «жоқ» деп дауыс беруді қолдаған топ – «NOtoAV» болды. Сайлаушылардың 67%-ы AV-ны қабылдамады, 440 сайлау аймағының 10-нан басқасының барлығы «жоқ» деп дауыс берді. Референдум нәтижесіне байланысты AV енгізуді көздеген заң жобасы күштен шығарылды.

Аймақ | Сайлаушылар саны | Дауыс беруге қатысқандар, % | Жарамды дауыстардың саны | Дауыстардың үлесі, % | Жарамсыз дауыстар | Иә | Жоқ | Иә | Жоқ
------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | --------
Шығыс Мидлендс | 3,348,469 | 42.8% | 408,877 | 1,013,864 | 28.74% | 71.26% | 9,486 |
Шығыс Англия | 4,263,006 | 43.1% | 530,140 | 1,298,004 | 29.00% | 71.00% | 11,218 |
Үлкен Лондон | 5,258,802 | 35.4% | 734,427 | 1,123,480 | 39.53% | 60.47% | 4,561 |
Солтүстік-Шығыс Англия | 1,968,137 | 38.8% | 212,951 | 546,138 | 28.05% | 71.95% | 3,214 |
Солтүстік-Батыс Англия | 5,239,323 | 39.1% | 613,249 | 1,416,201 | 30.22% | 69.78% | 19,273 |
Солтүстік Ирландия | 1,198,966 | 55.8% | 289,088 | 372,706 | 43.68% | 56.32% | 7,062 |
Шотландия | 3,893,268 | 50.7% | 713,813 | 1,249,375 | 36.36% | 63.64% | 12,370 |
Оңтүстік-Шығыс Англия | 6,288,366 | 43.1% | 823,793 | 1,951,793 | 29.68% | 70.32% | 12,594 |
Оңтүстік-Батыс Англия | 4,028,829 | 44.6% | 564,541 | 1,225,305 | 31.54% | 68.46% | 7,399 |
Уэльс | 2,268,739 | 41.7% | 325,349 | 616,307 | 34.55% | 65.45% | 5,267 |
Батыс Мидлендс | 4,093,521 | 39.8% | 461,847 | 1,157,772 | 28.52% | 71.48% | 13,845 |
Йоркшир және Хамбер | 3,835,075 | 39.9% | 474,532 | 1,042,178 | 31.29% | 68.71% | 13,722 |

2016 жылғы Еуропалық Одаққа мүшелік туралы референдум

2016 жылдың 23 маусымында Ұлыбритания 41 жылдың ішінде екінші рет Еуропалық Одаққа (ЕО) мүшелігі туралы дауыс берді, ал Гибралтар теңізден тыс аумағы да бұл мәселе бойынша алғаш рет дауыс берді. Референдум Консервативті партияның премьер-министрі Дэвид Кэмеронның 2015 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда Ұлыбританияның Еуропалық Одаққа мүшелігін қайта қарастыру туралы берген уәдесінен кейін шақырылды, одан кейін халықтың пікірін білдіруге арналған референдум өткізілді. Барлық ірі саяси партиялар, Консервативтік партия ішіндегі жіктерден басқа, ЕО-ның құрамында қалуды жақтады. Министрлер кабинеті Еуропалық Одақты қолдайтындар мен қарсыластары арасында бөлінді, Кэмерон министрлерге екі жақта да ашық түрде үгіт-насихат жүргізуге рұқсат берді, соның салдарынан министрлер кабинетінің ұжымдық жауапкершілігінің конституциялық қағидасы тоқтатылды. Кабинет мүшелерінің 23-інің 7-сі Еуропалық Одақтан шығуды қолдады. Референдум 2015 жылғы Еуропалық Одақ референдумы туралы заңға сәйкес заңдастырылды, ол Ұлыбритания үкіметін 2017 жылдың 31 желтоқсанына дейін референдум өткізуге міндеттейді, сондай-ақ 2000 жылғы Саяси партиялар, сайлаулар және референдумдар туралы заңға сәйкес жүзеге асырылды. Сайлаушылардан «Ұлыбритания Еуропалық Одақтың мүшесі болып қала ма, әлде Еуропалық Одақтан шыға ма?» деген сұраққа «Еуропалық Одақтың мүшесі болып қалу» немесе «Еуропалық Одақтан шығу» деп жауап беру сұралды. Референдумда «қал» дауысын қолдаған жетекші үгіт тобы – «Еуропадағы күшті Ұлыбритания», ал «шығу» дауысын қолдаған – «Шығу» болды. Сайлаушылардың 52%-ы «шығу» опциясын таңдады, ал 48%-ы «қал» дауыс берді. 382 дауыс беру аймағының 263-і «шығу» үшін көпшілік дауыс берді, ал 119 аймақ «қал» үшін көпшілік дауыс берді, оның ішінде Шотландияның барлық кеңес аймақтары және Лондонның бес ауданынан басқасы бар. Дауыс беру нәтижесі Ұлыбритания құрамына кіретін елдер арасындағы жіктерді көрсетті, Англия мен Уэльс шығуды, ал Шотландия мен Солтүстік Ирландия қалуды қолдады. Сайлауға қатысу деңгейі 72% құрады, бұл 1975 жылғы сайлауға қарағанда 8 пайыздық тармаққа жоғары, бірақ көпшіліктің қатысу деңгейі 12 пайыздық тармаққа төмен болды. Бұл Ұлыбританиядағы референдумның нәтижесі алғаш рет Ұлыбритания үкіметінің ұсынысына қарсы болды, ол ресми түрде «қал» дауыс беруді ұсынды, және бұл саяси дағдарысқа әкелді. Референдумда жеңіліске ұшыраған Дэвид Кэмерон дауыс беруден кейінгі күні премьер-министр қызметінен кетіп қалатынын мәлімдеді. Ол үш аптадан кейін 13 шілдеде қызметтен кетті, оның орнына Тереза Мэй келді, ол 2019 жылы мәселе шешілмегендіктен қызметтен кетті. Дауыс беруден кейін референдумның нәтижесі консультативтік ме, әлде міндетті ме деген мәселе көп талқыланды, бірақ Жоғары сот 2016 жылдың 3 қарашасында, тиісті заңнамада ерекше ережелер болмаған жағдайда (бұл жағдайда ондай ереже болған жоқ), «кез келген тақырып бойынша референдум Парламент депутаттары үшін тек консультативтік сипатта ғана болады» деп мәлімдеді.

Аймақ Сайлаушылар Сайлауға қатысу, дауыс беруге жарамды дауыс саны Жарамсыз дауыс қалды қалды Шығыс Мидлендс 3,384,299 74.2% 1,033,036 1,475,479 41.18% 58.82% 1,981 Шығыс Англия 4,398,796 75.7% 1,448,616 1,880,367 43.52% 56.48% 2,329 Үлкен Лондон 5,424,768 69.7% 2,263,519 1,513,232 59.93% 40.07% 4,453 Солтүстік Шығыс Англия 1,934,341 69.3% 562,595 778,103 41.96% 58.04% 689 Солтүстік Батыс Англия 5,241,568 70.0% 1,699,020 1,966,925 46.35% 53.65% 2,682 Солтүстік Ирландия 1,260,955 62.7% 440,707 349,442 55.78% 44.22% 374 Шотландия 3,987,112 67.2% 1,661,191 1,018,322 62.00% 38.00% 1,666 Оңтүстік Шығыс Англия 6,465,404 76.8% 2,391,718 2,567,965 48.22% 51.78% 3,427 Оңтүстік Батыс Англия (Гибралтарды қоса) 4,138,134 76.7% 1,503,019 1,669,711 47.37% 52.63% 2,179 Уэльс 2,270,272 71.7% 772,347 854,572 47.47% 52.53% 1,135 Батыс Мидлендс 4,116,572 72.0% 1,207,175 1,755,687 40.74% 59.26% 2,507 Йоркшир және Хамбер 3,877,780 70.7% 1,158,298 1,580,937 42.29% 57.71% 1,937

Басқа ірі референдумдардың тізімі

1973 жылдан бері Ұлыбритания үкіметі Солтүстік Ирландия, Шотландия және Уэльсте, сондай-ақ Англияның кейбір аймақтарында (Солтүстік-Шығыс және Лондон) егемендік, өкілеттік беру және тәуелсіздік мәселелері бойынша тағы он референдум өткізді.

Жергілікті референдумдар

Референдумдар Англия, Уэльс және Шотландияда 1850 жылдан бері жергілікті аумақтарда өткізіліп келеді. Олар жергілікті басқарудың ұйымдастырылуы, көлік, алкогольге тыйым салу, кітапханалар және басқа да жергілікті мәселелерге қатысты болды. Дауыс беру аумақтары әдетте жергілікті билік аймақтарына, азаматтық округтерге немесе бөлімшелерге сәйкес келеді, ал тиісті аумақтың барлық жергілікті билік сайлаушылары дауыс беруге құқылы.

Консультативтік референдумдар

Ұлыбританиядағы басшы органдар өз қызметтеріне, қаржылық қамтамасыздарына және аймаққа қатысты басқа да мәселелерге байланысты кеңес беру мақсатында референдум өткізуге құқылы. Бұрынғы жергілікті дауыс берулер тұрғындармен кеңесу және ақпарат алу үшін кеңестің өкілеттігіне негізделген.

Көлік референдумдары

2005 жылы ақпанда Эдинбург қалалық кеңесі сайлаушылардың Кеңестің ұсынған көлік стратегиясын қолдауын бағалау үшін пошта арқылы референдум өткізді. Бұл жоспарларға қалаға күнінің белгілі бір уақытында кіру үшін жүргізушілерден ақы алуды көздейтін қосымша төлем қарастырылған. 2005 жылдың 22 ақпанында жарияланған нәтижеге сәйкес, Эдинбург халқы бұл ұсынысты қабылдамады. Дауыс берушілердің 74% қарсы, 26% қолдады, ал сайлауға қатысу 62% болды.

Стратклид су туралы референдум

1994 жылы Стратклайд аймақтық кеңесі Ұлыбританияның консервативті үкіметінің Шотландиядағы су қызметтерін жекешелендіру жоспарлары бойынша референдум өткізді. Үкімет 1994 жылғы «Жергілікті билік және басқа да мәселелер (Шотландия)» заңы аясында құрылған, жекешелендіруге дайындық ретінде жасалған Шотландиядағы үш жаңадан құрылған су басқармасын сатуды жоспарлады, бұл Шотландияны Англия мен Уэльсте 1989 жылы өткізілген жекешелендірумен үйлестіруге бағытталған. Бұрын су қызметтеріне жауапты болған Стратклайд кеңесі, бұл қадамға халықтың күшті қарсылығын ескере отырып, референдум өткізуді жоспарлады. Пошта арқылы өткізілген референдумда сайлаушылардың 70% қатысып, 97% жоспарға қарсы дауыс берді. Референдумның заңдық күші болмаса да, шотланд су қызметтерін жекешелендіру жоспарынан кейіннен бас тартылды.

Заңға сәйкес референдумдар

Англия мен Уэльстегі заңнама жергілікті билік органдарына белгілі бір жағдайларда референдум өткізуді және оның нәтижелерін сақтауды міндеттейді. Англияда жергілікті үкімет хатшысы белгілеген шектен жоғары кеңес салығын көтеру үшін референдумда мақұлдау қажет. 2012 жылы жергілікті билік органдарының барлық түрлері үшін шегі 2% құрады, бірақ әлеуметтік қамқорлықты қаржыландыратын органдар үшін бұл шек 2015 жылы 4%-қа, ал 2017 жылы 5%-қа дейін арттырылды. 2018 жылдың сәуірінен бастап екі типті билік органдары үшін де шек қосымша 1%-ға өсті. Бұл ереже барлық салық жинаушы органдарға қолданылады,refn|note=Заңнамада приход кеңестері де қарастырылған, бірақ үкімет қазіргі уақытта шектеу шараларын қолданбайды. Сарри округі кеңесі үшін кеңес салығын 15%-ға көтеру туралы ұсыныс бастапқыда кеңес тарапынан мақұлданды, бірақ референдум өткізілгенге дейін көтеру жоспарларынан бас тартылды. 2011 жылғы Локализм туралы заң приход кеңестеріне немесе жергілікті қоғамдық топтарға аудандық даму жоспарларын жасауға мүмкіндік береді. Бұл жоспарлар аудан ішіндегі жоспарлау шешімдерін бағыттауға арналған, ауданда қандай көлемде және қандай даму болуы керек екенін, қай жерлерге құрылыс салуға болады және қолданыстағы ғимараттарды қалай қайта пайдалануға болады екенін көрсетеді. Жоспардың күшіне енуі үшін оны жергілікті сайлаушылар референдум арқылы мақұлдауы керек. Аудандық жоспарлау бойынша референдумдардың табыстылық деңгейі жоғары, барлығы 2015 жылдың желтоқсанына дейін мақұлданды. Бірақ референдум нәтижесінде болған өзгерісті келесі референдумсыз өзгертуге болмайды. Уэльсте кеңес әкім мен басшы және кабинет арасындағы өзгерістерді референдум арқылы бекітуі керек, дауыс беру арасындағы ең аз мерзім бес жылды құрайды. Жергілікті билік органдарында тікелей сайланатын әкімдерге қолдау бар-жоғын анықтау үшін 53 референдум өткізілді. Он алтысы сәтті аяқталды және әкімдік құрылды, ал отыз жеті жергілікті билік органында сайлаушылар сайланған әкімді қабылдамады. Сайланған әкімнің лауазымын жою туралы қосымша алты референдум өткізілді, үш әкімдік сақталды, ал үш жойылды. Тек бір жаңа әкімдік мақұлданды және үкімет бұдан әрі дауыс беруді тапсырмаған жоқ. Комитет жүйесіне көшу туралы петицияға жауап ретінде Файлд және Батыс Дорсетте екі референдум өткізілді. Екі референдум да сәтті аяқталды. Орташа алғанда, сайлауға қатысу деңгейі жергілікті сайлаулармен салыстырылады, ең жоғары көрсеткіш – 64% (2001 жылғы жалпы сайлаумен бірге Бервик-апон-Твидте өткізілді), ал ең төменгі көрсеткіш – 10% (Лондонның Илинг ауданында).

Тыйымдау референдумдары

Арақты шектеу қозғалысы Ұлыбританияның екі аймағына жергілікті жерде алкоголь сату туралы референдум өткізу құқығын берді, мұны бірқатар жергілікті сайлаушылар сұрады. 1913 жылғы «Темперация (Шотландия) туралы» заңы Шотландияның кішкентай жергілікті аудандарында алкогольдік сусындарды сатып алуға тыйым салу деңгейін белгілеу үшін дауыс беру өткізуге мүмкіндік берді; бұл ережелер кейіннен 1959 жылғы «Лицензиялау (Шотландия) туралы» заңына енгізілді. 1913 жыл мен 1965 жыл аралығында осындай 1131 дауыс беру өтті, олардың көп бөлігі (1079) 1930 жылға дейін өтті. Бұл ережелер мен жергілікті дауыс берулер 1976 жылғы «Лицензиялау (Шотландия) туралы» заңымен жойылды. 1881 жылғы «Жексенбіде жабылу туралы» заңы Уэльстегі барлық қоғамдық орындарды жексенбі күні жабуға міндеттеді. 1921 жылы заң Монмутширге де таратылды. 1961 жылғы «Лицензиялау туралы» заңға сәйкес, 500 жергілікті сайлаушының өтініші бойынша, әр жергілікті басқару аумағында жеті жыл сайын демалыс күні аудан «сулы» немесе «құрғақ» болуы керек пе деген мәселе бойынша референдум өткізілуі мүмкін болды. 1961 немесе 1968 жылы шекаралық аймақтың және оңтүстік өнеркәсіптік аймақтың көп бөлігі «сулы» деп танылды, ал қалғандарының көпшілігі 1975 жылы олардың үлгісін қабылдады. 1982 жылы батыс Гвинеддегі соңғы аудан, Двифор, «сулы» болды, және саббаттық ұстамдылық қозғалысының ықпалы аяқталды деп есептелді, сондықтан көп референдумдар өткізілмеді, бірақ таңқаларлықтай, 1989 жылы Двифорда тағы бір референдум өтті және аймақ тағы жеті жылға «құрғақ» болып шешім қабылданды, дауыс беруге қатысқандардың саны 9% құрады. 1996 жылдан бастап Уэльстің барлық аймағы «сулы» болды, ал 2003 жылғы «Жексенбілік лицензиялау туралы» заңмен одан әрі референдумдар өткізу мүмкіндігі алынып тасталды.

Қауымдық сауалнамалар

Қауымдық сайлау – 1972 жылғы Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Заңына сәйкес азаматтық қауымда өткізілетін референдум. Мұндай сайлауды ұйымдастыру шығындарын қауымдық кеңес төлейді. Заңда белгіленгендей: "Қоғамдық жиналыстың аяқталуына дейін жиналыста туындаған кез келген мәселе бойынша дауыс беру талап етілуі мүмкін; алайда, жиналысты жүргізіп отырған адамның келісімі болмаса немесе жиналысқа қатысқан жергілікті өзін-өзі басқару сайлаушыларының кемінде он немесе үштен бірі дауыс беруді талап етпесе, дауыс беру өткізілмейді, ең аз саны қанша болса, сомен шектеледі." 2007 жылдың қыркүйек айында Дорсет округындағы Ист-Сток ауылының тұрғындары 1972 жылғы Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Заңына сәйкес келесі мәселе бойынша референдум өткізуге қол жеткізді: "Еуроодақтың Конституциялық шарты бойынша референдум өткізуді қалайсыз ба? Иә немесе Жоқ?" Дауыс беруге құқығы бар 339 адамның ішінде 80 адам дауыс берді: 72-сі "Иә", ал 8-і "Жоқ" деп дауыс берді. Бұл сауалнаманы Ұлыбритания Тәуелсіздік партиясының қолдаушысы бастады, бұл партия Еуроскептицизмімен белгілі. Сауалнаманы қауымдық кеңес төрағасы "қанағаттандырылмаған жарнамалық әрекет" деп сынады.