Ацтектердің мифтерінің жинағы

Кіріспе

Ацтек мифологиясы – Орталық Мексикадағы ацтек өркениетінің мифтер жинағы. Ацтектер – Мексиканың орталық бөлігінде өмір сүрген науатль тілінде сөйлейтін халықтар тобы. Олардың мифологиясының көп бөлігі басқа Мезоамерика мәдениеттеріне ұқсас. Аңыз бойынша, ацтектерге айналатын түрлі топтар Тескоко көлінің маңындағы Анахуак аңғарына солтүстіктен келген. Осы аңғар мен көлдің орналасқан жері анық – ол бүгінгі Мексика қаласының орталығы, бірақ ацтектердің шығу тегі туралы көп нәрсені сенімді түрде білу қиын. Олардың шығу тегі туралы әртүрлі әңгімелер бар. Миф бойынша, мексика/ацтектердің ата-бабалары солтүстіктегі Астлан деген жерден келген, ол жеті науатлаканың (науатль тілінде сөйлейтін тайпалар, "тлака" – адам) оңтүстікке сапар жасаған соңғысы болған, сондықтан олардың аты "Ацтектер" аталған. Басқа деректерде олардың шығу тегі Чикомостоктан, "жеті үңгірдің орнынан" немесе Тамоаншандан (барлық өркениеттердің аңыздық бастауы) деп көрсетіледі. Мехика/ацтектер өздерінің құдайы Хуицилопочтлидің басшылығымен келген, ол "сол жақ қолмен ұшқан құс" немесе "Оңтүстіктен келген құс" деген мағынаны білдіреді. Тескоко көлінің аралында олар нопал кактусының үстінде құсқарды көрді, ол тырнағында жылан ұстап тұрған. Бұл көрініс оларға сол жерде жаңа мекендерін табу керектігін айтқан болжамды орындады. Ацтектер сол жерде Теночтитлан қаласын салған, ол бүгінгі Мексика қаласының орталығында орналасқан үлкен жасанды арал болды. Осы аңызға негізделген көрініс Мексиканың елтаңбасында бейнеленген.

Жаратылыс мифы

Аңыз бойынша, мексикалықтар Тескоко көлінің маңындағы Анауак аңғарына келгенде, басқа тайпалар оларды ең аз мәдениетті халық деп есептеді. Бірақ мексика/ацтектер үйренуге бел буды және басқа халықтардан, әсіресе ежелгі толтектерден (олар Теотиуаканның одан да көне өркениеттерімен жартылай шатасқан сияқты) барлық білімін жинады. Ацтектер үшін толтектер – барлық мәдениеттің бастауы болды, ал «Toltecayotl» сөзі – мәдениеттің синонимі еді. Ацтек аңыздарында толтектер мен Кетцалькоатль культы аңызға айналған Толан қаласымен байланыстырылады, оны олар одан да көне Теотиуаканмен де теңестірген. Ацтектер өзінің бұрынғы дәстүрлерімен бірнеше дәстүрді қабылдап, біріктіргендіктен, олардың бірнеше жаратылыс мифтері болды. Солардың бірі – «Бес Күн» мифі, қазіргі әлемге дейінгі төрт ұлы дәуірді сипаттайды, олардың әрқайсысы апатпен аяқталды және «әрқайсысын күшпен тоқтатып, жойған құдайлық күшке қарай аталды». Коатлику – Центзон Уицтнауаның («Төрт жүз оңтүстік») ұлдары мен Койольксаукидің анасы. Ол қауырсынмен толтырылған шарды тауып, белдігіне тығып, Хуицилопочтлиден жүкті болды. Оның басқа балалары әкенің кім екеніне күдіктенді және аналарын өлтіруге ант берді. Ол Коатепек тауында бала туды, балалары оны қуа жөнелді, бірақ жаңа туған Хуицилопочтли көптеген ағаларын жеңіп, олар жұлдызға айналды. Ол жартылай қарындасы Койольксаукиді де өлтірді – оның жүрегін шиукоатль (көк илан) арқылы жұлып алып, денесін таудан лақтырды. Осы оқиға ацтектерге адамдық құрбандықтардың жүректерін жұлып алып, денелерін Хуицилопочтлиге арналған ғибадатхананың қабырғаларынан төңкеріп тастауға шабыттандырды, ол таңертең жұлдыздарды қуатын күннің символы болды. Біздің дәуіріміз (Науи Оллин), бесінші дәуір немесе бесінші жаратылыс, ежелгі Теотиуакан қаласында басталды. Аңыз бойынша, барлық құдайлар жиналып, өздерін құрбандыққа шалып, жаңа дәуірді жаратуға дайын болды. Әлем мен күн бұрыннан жаратылған болса да, олардың құрбандығы арқылы ғана күн қозғалысқа келіп, уақыт пен тарих басталады еді. Ең әдемі және ең күшті құдай Текуцистекатл өзін құрбан етуге тиіс болды, бірақ өзін өртеп жіберу уақыты келгенде, ол отқа секіре алмады. Оның орнына, ең кішкентай және ең қарапайым құдай Нанауатль, денесі жарамен жабылған, бірінші болып құрбандыққа шалынды және отқа секірді. Оның құрбандығымен күн қозғалысқа келді және уақыт басталды. Нанауатльдың құрбандығынан ұялған Текуцистекатл да отқа секіріп, айға айналды.

According to legend, when the Mexica arrived in the Anahuac valley around Lake Texcoco, they were considered by the other groups as the least civilized of all, but the Mexica/Aztec decided to learn, and they took all they could from other people, especially from the ancient Toltec (whom they seem to have partially confused with the more ancient civilization of Teotihuacan). To the Aztec, the Toltec were the originators of all culture; "Toltecayotl" was a synonym for culture. Aztec legends identify the Toltecs and the cult of Quetzalcoatl with the legendary city of Tollan, which they also identified with the more ancient Teotihuacan. Because the Aztec adopted and combined several traditions with their own earlier traditions, they had several creation myths. One of these, the Five Suns, describes four great ages preceding the present world, each of which ended in a catastrophe, and "were named in function of the force or divine element that violently put an end to each one of them". Coatlicue was the mother of Centzon Huitznahua ("Four Hundred Southerners"), her sons, and Coyolxauhqui, her daughter. She found a ball filled with feathers and placed it in her waistband, becoming pregnant with Huitzilopochtli. Her other children became suspicious as to the identity of the father and vowed to kill their mother. She gave birth on Mount Coatepec, pursued by her children, but the newborn Huitzilopochtli defeated most of his brothers, who became the stars. He also killed his half sister Coyolxauhqui by tearing out her heart using a Xiuhcoatl (a blue snake) and throwing her body down the mountain. This was said to inspire the Aztecs to rip the hearts out of their human sacrifices and throw their bodies down the sides of the temple dedicated to Huitzilopochtli, who represents the sun chasing away the stars at dawn. Our age (Nahui Ollin), the fifth age, or fifth creation, began in the ancient city of Teotihuacan. According to the myth, all the gods had gathered to sacrifice themselves and create a new age. Although the world and the sun had already been created, it would only be through their sacrifice that the sun would be set into motion and time as well as history could begin. The most handsome and strongest of the gods, Tecuciztecatl, was supposed to sacrifice himself but when it came time to self immolate, he could not jump into the fire. Instead, Nanahuatl the smallest and humblest of the gods, who was also covered in boils, sacrificed himself first and jumped into the flames. The sun was set into motion with his sacrifice and time began. Humiliated by Nanahuatl's sacrifice, Tecuciztecatl too leaped into the fire and became the moon.