Кіріспе
Мұрын арқылы да, ауыз арқылы да дауысты дыбыстың айтылуы
Мұрындық дауысты – жұмсақ таңдай (немесе велюм) төмендетіліп, ауа ағыны мұрын мен ауыз арқылы бірдей шығарылатын дауысты дыбыс. Мысалы, француз тіліндегі /ɑ̃/ немесе Amoy тіліндегі [] дауыстылары. Керісінше, ауыздық дауыстылар мұрындықсыз айтылады. Назалдануға ұшыраған дауыстылар – жақын орналасқан дыбыстардың әсерінен пайда болатын дауыстылар. Мысалы, «қол» сөзіндегі [] дыбысына келесі мұрындық дауыссыздар әсер етеді. Көптеген тілдерде мұрындық дауыссыздарға жақын орналасқан дауыстылар табиғи ассимиляция процесінде жартылай немесе толық назалданып айтылады, сондықтан олар техникалық тұрғыдан мұрындық болып саналады, бірақ көптеген адамдар оны байқамайды. Ағылшын тілінде де осылай: мұрындық дауыссыздардың алдындағы дауыстылар назалданады, бірақ мұрындық және ауыздық дауыстылар арасында фонемалық айырмашылық жоқ, барлық дауыстылар фонемалық жағынан ауыздық деп есептеледі. Дегенмен, мұрындық дауыстылардың назалдылығы кейбір тілдердің ерекше белгісі болып табылады. Яғни, тіл ауыздық және мұрындық дауыстыларды фонемалық деңгейде ажырата алады. Лингвистер назалдылықтың тілдік маңызын анықтау үшін минималды жұптарды қолданады. Мысалы, француз тілінде мұрындық дауыстылар ауыздық дауыстылардан өзгеше, ал сөздер дауысты сапасы бойынша айырмашылыққа ие болуы мүмкін. «әдемі» деген мағынадағы beau және «жақсы» деген мағынадағы bon сөздері – дауыстының назалдығын ажырататын минималды жұп, тіпті bon сөзіндегі /ɔ̃/ дыбысы сәл ашық болса да. Португал тілінде ауызша және мұрындық дыбыстармен айтылатын жұптар бар, мысалы, «жаман» деген мағынадағы mau және «қол» деген мағынадағы mão. Француз тілінен ағылшын тіліне енген croissant [] сияқты мұрындық дауыстылары бар сөздер де бар, бірақ ағылшын тілінде сөйлейтін адам француз немесе португал тілінде сөйлейтін адамдар сияқты дауыстыларды мұрындыққа түсіреді деп күтуге болмайды. Сол сияқты, ағылшын тіліндегі сөздіктердегі айтылу белгілері әрқашан француз немесе португал сөздерінің назалдығын көрсетпейді.
Nasalized vowels are vowels under the influence of neighbouring sounds. For instance, the [] of the word hand is affected by the following nasal consonant. In most languages, vowels adjacent to nasal consonants are produced partially or fully with a lowered velum in a natural process of assimilation and are therefore technically nasal, but few speakers would notice. That is the case in English: vowels preceding nasal consonants are nasalized, but there is no phonemic distinction between nasal and oral vowels, and all vowels are considered phonemically oral. The nasality of nasal vowels, however, is a distinctive feature of certain languages. In other words, a language may contrast oral vowels and nasalized vowels phonemically. Linguists make use of minimal pairs to decide whether or not the nasality is of linguistic importance. In French, for instance, nasal vowels are distinct from oral vowels, and words can differ by the vowel quality. The words beau "beautiful" and bon "good" are a minimal pair that contrasts primarily the vowel nasalization even if the /ɔ̃/ from bon is slightly more open. Portuguese allows nasal diphthongs, which contrast with their oral counterparts, like the pair mau "bad" and mão "hand". Although there are French loanwords into English with nasal vowels like croissant [], there is no expectation that an English speaker would nasalize the vowels to the same extent as French speakers or Portuguese speakers. Likewise, pronunciation keys in English dictionaries do not always indicate nasalization of French or Portuguese loanwords.
Өлеңнің дауыстылар биіктігіне әсері
Мұрындық дауыстың сіңірілуі нәтижесінде пайда болатын назализация дауыстының биіктігін көтеруге бейім, ал фонемалық тұрғыдан ерекшеленетін назализация дауыстының биіктігін төмендетуге бейім. Дегенмен, басқаша пікір бойынша, жоғары дауыстылар төмендеуге, ал төмен дауыстылар көтерілуге бейім. Көптеген тілдерде барлық биіктіктегі дауыстылар бірдей назализацияланады, бірақ кейбір тілдерде белгілі бір дауыстыларға басымдық беріледі, мысалы, чаморро тілінде жоғары дауыстыларға, ал тай тілінде төмен дауыстыларға.
Назализация дәрежесі
Палантла чинантек тілі сияқты бірнеше тілдер жеңілдеу және күшті назалдану дауыстыларын ажыратады. Оларды басылымда IPA назалдану белгісін екі рет қайталау арқылы көрсетуге болады: vs Bickford & Floyd (2006) тильда мен огонек комбинациясын қолданады: vs (Огонек кейде дауыстылардың үстіндегі тон белгілерімен қақтығысты болдырмау үшін, басқа жағдайдағы IPA транскрипциясында қолданылады.)
Шығу тегі
Родни Сэмпсон үш кезеңді тарихи шоттама жасап, қазіргі француз тіліндегі мұрындық дауыстылардың пайда болуын түсіндірді. Төменде Терри мен Уэббтің белгілеуі қолданылады, онда V, N және үстінде тильдасы бар Ṽ сәйкесінше ауызша дауысты, мұрындық дауысты және мұрындық дауыстыны білдіреді. + Француз тіліндегі мұрындық дауыстылардың тарихи дамуы 1-кезең 2-кезең 3-кезең шамамен 13-ғасыр 14-16-ғасырлар 17-18-ғасырлар венд [vẽnt], [vɑ̃nt] [vɑ̃(n)t] [vɑ̃]
Ежелгі француз тілінде дауыстылар кері ассимиляция нәтижесінде мұрынды болып кетеді, яғни VN > ṼN. Орта француз тілінде мұрындық дауыстының айтылуы өзгермелі болды, сондықтан VN > Ṽ(N). Тіл қазіргі түріне жеткенде, дауыссыз енді айтылмайды, яғни ṼN > Ṽ.
Орфографиялық
Латын қарпімен жазылған тілдерде мұрындық дауыстылар француз, португал, ломбард (орталық классикалық орфография), бамана, бретон және йоруба тілдеріндегідей, үнсіз «н» немесе «м» арқылы көрсетілуі мүмкін. Басқа жағдайларда олар диакритикалық белгілермен белгіленеді. Халықаралық фонетикалық әліпбиде мұрындық дауыстылар дауысты таңбасының үстіндегі тильдамен (~) көрсетіледі. Португал тілінде де осыған ұқсас тәжірибе қолданылады, яғни дифтонгтарда (мысалы, põe) және /ɐ̃/ дыбысына аяқталатын сөздерде (мысалы, manhã, irmã) тильда қолданылады. Тильда парагвайлық гуарани тілінде де осы мақсатта қолданылады, бірақ тупи гуарани тілінің Боливияда қолданылатын көптеген түрлерінің стандартталған орфографиясында фонемиялық назальдық диарезиспен (¨) көрсетіледі. Поляк, навахо және эльфдаль тілдерінде әріптің астында «огонек» деп аталатын ілгек қолданылады (мысалы, ą, ę). Тайваньдық Хоккьен және Амой тілдеріндегі Pe̍h ōe jī транскрипциясы жоғарғы индекстегі «н» әрпін (aⁿ, eⁿ, ) қолданады. Көптеген үнді тілдерінде қолданылатын брахми жазулары мұрындық дыбысты анаушвара (◌ं) немесе анунасика (◌ँ) диакритикалық белгісімен (және оның аймақтық түрлерімен) көрсетеді. Пәкістандағы пунджаби, сараики және урду тілдеріндегі Насталик негізіндегі араб жазуында мұрындық дауысты араб әрпі «нун»-ның (ن) нүктесіз түрімен немесе «магнуна» диакритикалық белгісімен белгіленген әріптің орнына қойылады: тиісінше ں (әрқашан сөз соңында) немесе ن٘, бұл «нун гунна» деп аталады. Мұрындық дауыстылар классикалық араб тілінде кездеседі, бірақ қазіргі сөйлеуде немесе қазіргі стандартты араб тілінде жоқ. Мұрындық дыбысты белгілеуге арналған орфографиялық тәсіл жоқ, бірақ ол Құранды оқу үшін қолданылатын тәжвидтің негізгі ережелерінің бөлігі ретінде жүйелі түрде оқытылады. Мұрындық дыбыс оқу кезінде пайда болады, әдетте соңғы «нун» әрпінен кейін «я» (ي) әрпі келеді.