Кіріспе
Юкатек майя әдебиеті
Чилам Балам кітаптары – негізінен 17-18 ғасырларда жазылған майяның қолжазба жинақтары. Олар бастапқыда сақталған шағын юкатек қалаларының атымен аталады және юкатек майясы мен ерте испан дәстүрлерінің бірігіп кеткен маңызды дәстүрлі білімдерін сақтайды. Кітаптарда тарих, пайғамбарлық, дін, рәсімдер, әдебиет, күнтізбе, астрономия және медицина туралы білімдер жинақталған. Юкатек майя тілінде, латын әліпбиін қолданып жазылған бұл қолжазбалар Чилам Балам деп аталатын аңыз авторға жатқызылады. Чилам – пайғамбарлық айтатын дін қызметкері, ал Балам – «яғуар» деген мағына беретін кең таралған тегі. Кейбір мәтіндерде испандықтардың Юкатанға келуі туралы пайғамбарлықтар бар, және олардың алғашқы авторы ретінде Чилам Балам есімі айтылады. Чилам Баламның тоғыз кітабы белгілі, олардың ең маңыздылары – Чумайел, Мани және Тизимин кітаптары, бірақ одан да көп кітаптар болған. Кітаптардың тілі мен мазмұны олардың бір бөлігінің испандықтардың юкатек патшалықтарын басып алған кезеңге (1527–1546) дейінгі уақытқа жататындығын көрсетеді. Кейбір жағдайларда, тілдің өте қысқа болуына байланысты, кітаптар иероглиф жазуын бейнелейді де, осылайша жаулаудан бұрынғы кезеңге саяхаттайды.
Мазмұны
Чилам-Балам кітаптары 18 ғасырдағы юкатек майя халқының рухани өмірінің толыққанды суретін береді. Медициналық мәтіндер мен жылнамалар фактілерге негіделген болса, жұмбақтар мен болжамдар дәстүрлі майя метафораларын жиі қолданады. Бұл мифологиялық және ритуалдық мәтіндерге қатысты одан да көбірек айтуға болады, олар түсініксіз тілмен жазылғандықтан, эзотерикалық білімге жатады. Тарихи мәтіндердің маңыздылығының бір бөлігі олардың юкатек майяларының күнтізбесіне сәйкес құрылуында, ал еуропалық күнтізбе жүйесіне ішінара бейімделуінде. Осы деректерге сүйене отырып, постклассикалық юкатек тарихын қайта құру қиын міндет болып табылды. Келесі бөлім Чилам-Балам кітаптарында кездесетін мәтіндердің түрлеріне шолу ұсынады – олардың кейбіреулері Мезоамерикаға, ал кейбіреулері испандық мәдениетке тән. 1. Тарих. Юкатектердің күнтізбесіне сәйкес жазылған тарихтар: көші-қон туралы аңыздар; жергілікті патшалықтардың билеушілері туралы әңгімелер; және испан жаулап алуына дейінгі жылнамалар. Хабтар (жылдар), тундар (360 күндік кезеңдер) және катундар (20x360 күндік кезеңдер) тізбесіне сәйкес болжамдар. 16 ғасырдың басындағы белгілі болжамгер-қасиеттерге жатқызылған пайғамбарлықтар. 2. Метафоралық формулалар. Жергілікті билеушілерді лауазымдарына бекіту үшін қолданылатын жұмбақтар жинағы («Зуйуа тілі» деп аталады). 3. Миф және мистицизм. Миф, әсіресе әлемнің құрылуы мен жойылуы, 11 Ахау катунының басталуымен байланысты. Ритуалдық мистицизм, әсіресе жиырма күннің (уинал) жаратылуы; «Төрт отты жағушының» (ахток) ритуалы; және жүгерінің, немесе «құдайлық инаяттың» («Періштелер ритуалы» деп аталады) тууы. 4. Практикалық күнтізбелер мен жіктемелер. Жиырма күннің аты бойынша жіктемелер (ұйқылы құстар, өсімдіктер мен ағаштар, адамдардың мінез-құлқы және кәсіби салалар). Астрология, метеорология және католик литургиялық күнтізбесі туралы трактаттар («уақыт туралы есептер» деп аталады). Астрология птолемейлік және еуропалық зодиакты қамтиды. Ауыл шаруашылығы альманахтары. 5. Дәрілік рецепттер. Шөппен емдеу: Чилам-Балам кітаптарында грек және араб дәстүрлерінен алынған медициналық рецепттер бар, бұл Бакабтар ритуалындағыдей, майялардың «сиқырлы әдісінен» ерекшеленеді. 6. Испан дәстүрлері. Рим-католик нұсқаулары: әулиелердің мерекелері, үлкендерге арналған нұсқаулықтар және дұғалар. Испан романтикасы, мысалы, «Теодора қызы» ертегісі.
Histories, cast in the mold of the indigenous calendar: migration legends; narratives concerning certain lords of the indigenous kingdoms; and chronicles up to and including the Spanish conquest. Prognostication, cast in the framework of the succession of haabs (years), tuns (360 day periods) and kʼatuns (20X360 day periods). Prophecy, ascribed to famous early 16th century oracular priests. 2. Formularies with metaphors
Collections of riddles, used for the confirmation of local lords into their offices (the so called 'language of Zuyua'). 3. Myth and mysticism
Myth, particularly the destruction and re creation of the world as connected to the start of kʼatun 11 Ahau. Ritualistic mysticism, particularly concerning the creation of the twenty named days (uinal); the ritual of the 'Four Burners' (ahtoc); and the birth of the maize, or 'divine grace' (the so called 'Ritual of the Angels'). 4. Practical calendars and classifications
Classifications according to the twenty named days (correlating birds of tiding, plants and trees, human characters, and professional activities). Treatises on astrology, meteorology, and the Catholic liturgical calendar (the so called reportorios de los tiempos). The astrology is Ptolemaic and includes the European zodiac. Agricultural almanacs. 5. Medical recipes
Herbal medicine: The Chilam Balam books contain the sort of medical prescriptions that derive from Greek and Arab traditions, rather than the Mayan 'incantation approach', as represented by the Ritual of the Bacabs. 6. Spanish traditions
Roman Catholic instruction: feast days of the saints, tracts, and prayers. Spanish romance, such as the tale of the 'Maiden Theodora'.
Танымал мәдениетте
Чилам Балам кітаптары Пат Мерфидің "Құлайтын әйел" кітабында Чичен-Ицадағы құрбандықтарды сипаттау үшін пайдаланылған дереккөздер ретінде айтылады. Чилам Баламнан алынған өлең АҚШ-та туған, бірақ көп жылдар Латын Америкасында, оның ішінде Чили мен Мексикада өмір сүрген және саяхаттаған Люсия Берлиннің әңгімесінде маңызды рөл атқарады. Өлең Берлиннің әңгімесіне ат берді. Міне, сол өлең: "Toda Luna, todo año,/ Todo día, todo viento/ Camina y pasa también./ También toda sangre llega/ Al lugar de su quietud." Бұл испан тіліндегі нұсқасы Антонио Медиз Болионың майя тілінен жасаған аудармасы. Әңгіменің басты кейіпкері өлеңді былай аударады: "Әр ай, әр жыл/ Әр күн, әр жел/ Жолда жүріп, өтіп кетеді./ Сөйтіп, барлық қан/ Өзінің тыныш жеріне жетеді."