Кіріспе

Киелі кітапта еске алынған Гибеон (, Гиавон; , Габаон) Иерусалимнің солтүстігінде орналасқан ежелгі қала. Ешуа 11:19 (ЖД) бойынша, израильдіктер басып алғанға дейін Гибеон тұрғындары хивтіктер болған; Самуилдің кітабы 21:2 (ЖД) бойынша, олар аморлықтар еді. Гибеон қаласының қалдықтары Палестинаның әл-Жіб ауылының оңтүстік бөлігінде сақталған.

Қанахандық қала

Иерихон мен Ай жойылғаннан кейін, Гибеонның хевтілері Ешуа мен израильдіктерді алдап, олармен келісім жасасу үшін елшілерін жіберді. Заңды қайталау кітабының авторының айтуынша, израильдіктерге израильдік емес қанаандықтардың бәрін жою бұйырылған. Гибеондықтар өздерін алыстағы, қуатты елден келген елшілер ретінде көрсетті. Израильдіктер Құдайдан кеңес сұрамай, гибеондықтармен келісім шарт жасасты. Бірақ, көп ұзамай, гибеондықтардың шын мәнінде олардың көршілері екенін – үш күндік сапарда болатын жерде тұратынын (Ешуа 9:17) білді. Ешуа алданып қалғанын түсінді. Дегенмен, ол гибеондықтармен жасасқан келісімін сақтап, оларға құлдыққа берілу шартымен өмір сүруге рұхсат берді: олар ағаш кесушілер мен су тасушылар болып тағайындалды және осы жұмыстарда мәңгілікке жұмыс істеуге міндеттелді (немесе қарғысқа ұшырады). Теолог Джон Гилл бұл қарғыстың Нұхтың Қанаанға айтқан қарғысының нақты мысалы екенін айтады. Израильдіктермен одақтасқандары үшін қала кейіннен Иерусалим патшасы Адони-Зедек, Хебронның Хохам, Ярмуттың Пирам, Лахиштің Яфия және Эглоның Дебир басқаратын бес аморлық патшаның біріккен әскерімен қоршалды. Гибеондықтар Ешуаға көмек сұрады, ол аморлықтарға қарсы керемет оқиғалармен толы жеңіске жетті, оның ішінде құртқыш бұршақ тастар жауып, Күн мен Айдың қозғалысы тоқтатылды, аморлықтар толығымен жеңілгенше (Ешуа 10). Келісім сандығын филистиндер басып алғаннан кейін, киелі шатырдың қалған бөлігі Шилодан Гибеондағы "үлкен биік жерге" (1 Самуил 4:1-22, 1 Тарихнама 21:29) көшірілді. 2 Самуил 21:2 айтуынша, Саул патша гибеондықтарды қуған және оларды "Израиль және Юда халқы үшін шыншылдығынан" (2 Самуил 21:5) өлтіруге тырысқан. Оның ашуы жеке жеккөрушілік емес, израильдіктердің игілігі үшін туған құлшыныс еді. Саул қайтыс болғаннан кейін, Жоавтың және Әбнердің әскерлері Гибеонның су қоймасының жанында шайқасты (2 Самуил 2:12). Осы аймақта Дәуіт патша филистиндерді жеңді (1 Самуил 5:25, 1 Тарихнама 14:16). Содан кейін Дәуіт Біріккен Монархияның патшасы болды. Кейін, оның бүлікші ұлы Авессалом қайтыс болып, таққа қайта отырғаннан кейін, Израиль патшалығында үш жылдық құрғақшылық болды. Сонда Дәуіт Құдайдан не себепті осылай болғанын сұрады. Құрғақшылықтың Саул патшаның гибеондықтарды толығымен жою туралы шешіміне Құдайдың жазасы екені анықталды (2 Самуил 21:1), оның "Израиль және Юда халқы үшін шыншылдығынан". Бұл геноцидке Саулдың отбасы да кінәлі деп есептеледі. Бұл оқиға Киелі кітапта тікелей жазылмаған, бірақ Гилл бұл қырғынды Нобтағы дін қызметкерлерінің қырғынымен байланыстыратын еврей дәстүріне сілтеме жасайды (1 Самуил 22:6-19). Саул отбасының геноцидке қатысы бар екендігі, бұл бір рет орын алған оқиға емес екенін де білдіруі мүмкін. Дәуіт аман қалған гибеондықтардан кешірім сұрау үшін не істеу керектігін сұрады. Олар Саулдың жеті ұлын өлтіру үшін оларға беруді өтінді. Дәуіт Саулдың екі ұлы Армони мен Мефибошетті, сондай-ақ Мерабтың (Саулдың қызы) бес ұлын гибеондықтарға тапсырды, олар оларды дарға асты. Ол Жонатанның ұлын, сондай-ақ Мефибошетті, оның Жонатанмен жасасқан келісімі үшін осы қауіптен сақтап қалды (2 Самуил 21:1-9). Амаса да осы жерде өлтірілді (2 Самуил 20:8). Дәуіт патшаның ұлы Сүлеймен Израиль патшалығының барлық басшыларымен Гибеонда кездесіп, 1000 шалу құрбандығын шашты (1 Тарихнама 1:6). Осы кезде Құдай оған түсінде көрініп, даналық сыйлады (1 Тарихнама 1:7-12). Осы қаладан Аззур ұлы Ханания келді (Еремия 28:1). Израильдіктер Вавилонға жер аударылғаннан кейін, Гибеон Яһуданың құрамына кірді. Гибеон Нехемия кітабында Вавилон тұтқынынан оралған еврейлердің қоныстанған қалаларының бірі ретінде еске алынады, олар Иерусалим қабырғаларын қайта құруға көмектесті (Нехемия 7). Нехемия бұл оралғандардың бұрын елден қуылғанға дейін қалада тұрған адамдардың ұрпақтары екенін және барлығы бұрынғы тұрғын жерлеріне оралғанын жазды.

Маңыздылығы

Шежірелер 16:39 (ЖД) Дәуіт Келісім сандығын Иерусалимге әкелгеннен кейін, Гибеондағы ғибадатхана алдындағы құлшылық Иерусалимдегі құлшылықпен бірге жалғасқанын көрсетеді, бірақ "Самуил кітабында мұндай дерек жоқ". Теолог Ханс Питер Матис былай деп атап көрсетеді: "Ежелгі Келісімнің басқа ешбір кітабында Гибеондағы тұрақты (құрбандық) құлшылық туралы айтылмаған. Оның тарихи дұрыстығы кейде Патшалар кітабы 3:3 (ЖД) ("Соломон Гибеонға құрбандық шалуға барды, себебі ол жер үлкен биік орын еді; Соломон сол жерде мың құрбандық шалды") арқылы расталады, бұл оның бар екенін көрсетеді және оған қарсы пікір білдіреді. Дегенмен, осы төрт аяттың көп бөлігін Шежірелердің авторы жазған болуы мүмкін, ол шөл кезеңінен (ғибадат шатырымен) бастап, Гибеондағы Құдайдың мекендеуіне және Соломонның Иерусалимде ғибадатхананы құрғанға дейінгі кезеңде үздірілмейтін және заңмен бекітілген (құрбандық) құлшылықты көрсетуге тырысады."

Яһуди заңдарында

Гибеондықтар мен Саул патшаның жеті ұрпағының өлтірілуі туралы: "Бабыл Талмудында" былай делінген: "Нетинимдерді шақырып, оларды тыныштандырамыз. Сонда патша гибеондықтарды шақырып алып: «Сендер үшін не істесем екен? Ал енді, Жаратқан Иенің меншікті халқына бата беріңдер деп, күнәларымды қалай кешіре аламын?» – деді. Гибеондықтар: – Саул мен оның әулетіне алтын-күміс бермейміз. Оның жеті ұлын бізге беріңіздер, сонда біз оларды Тәңір Иеге бағыштап, асып қоямыз. Ол оларды тыныштандырмақ болды, бірақ олар тынышталмады. Сонда ол оларға былай деді: «Бұл ұлт үш белгімен танылады: олар мейірімді, ұялшақ және ізгілік. «Мейірімді», – деп жазылған: «Сендерге рақымын жаудырамын, Өзім де сендерге рақымымнан жауамын». «Қорықшыл», – деп жазылған ғой: «Оның алдында қорқынышқа бөленіңдер!» «Изгілік», өйткені ол жазылған: «Ол өз балаларына және үйіне бұйрық беретін болады». Тек осы үш қасиетті дамыта білген адам ғана осы ұлтқа кіруге лайық. Алайда патша Аяхтың қызы Риспаның Саулға туған екі ұлын – Армони мен Мепібосетті және Саулдың қызы Михалдың мехолалық Барзилай ұлы Адриелге туған бес ұлын алып, Неге тек осылар ғана? Р. Хуна: «Олар киелі сандықтың алдында өткізілді». Кімде-кім сандықты ұстаса, сол өлімге кесіледі, ал кімде-кім оны ұстамаса, сол аман қалады. Алайда патша Саулдың ұлы Жонатанның ұлы Мепібосетті тірі қалдырды! – Ол оған жол бермеді. Сол кездегі алалаушылық! Ол оны жіберіп, ол оны ұстап қалды, бірақ ол өзінің атынан Құдайдың мейірімін шақырды және оны босатты. Бірақ бұл жерде де бірін-бірі артық көрушілікпен байланысты! Алайда Киелі жазбаларда «Әкелер өз балалары үшін өлім жазасына кесілмейді» делінген ғой. Р. Хия б. Абба Р. Йохананның атынан былай деп жауап берді: «Алланың есімі жария етіліп қорлануға қарағанда, Таураттан бір әріптің түбі алынып тасталғаны жақсырақ». Аяхтың қызы Риспа бір қатты жартасқа азалы киім жауып, егінді орып-жыюдың алғашқы кезінен бастап, олардың үстіне аспаннан жаңбыр жауғанға дейін төсегін жайып отырды. Ол сол жартастың үстіне күндіз құстарды, түнде жабайы аңдарды тастап, тынығып жүрді. Алайда Киелі жазбаларда Оның мәйіті түн бойы ағашқа ілінген күйде қалмайтыны айтылған ғой. Р. Жоханан Р. Симеон б. Жосадықтың атынан былай деп жауап берді: «Торадан бір әріпті түбегейлі алып тастау керек, сонда көктегі есімнің адал болуы мүмкін». Сол жердегілер: «Бұл кімдер?» – деп таңғалды. «Бұлар патшаның әміршілері». «Олар не істеді?» – «Олар қолдарын байланбаған бейтаныс адамдарға қойды». Содан кейін олар былай деп айқайлады: «Бұл жерде ешкімге қосылуға тиіс емес. Патшаның әміршілерін жазалау тым ауыр болған еді. Сол кезде Исраилдің жүз елу мың адамы оған қосылды. Сүлейменнің «осы халықтан» жетпіс мың адам жүк көтеріп, ал сексен төрт мың адам тауда ағаш қашатын болды. Олар исраилдіктер емес пе еді? Бұл сөздің рас екендігіне еш күмән жоқ. Киелі жазбаларда: «Сүлеймен патша исраилдіктерді ешбір қырып-жоюға мәжбүр еткен жоқ» – деп жазылған ғой. Бірақ бұл тек қана қоғамдық қызмет болуы мүмкін еді! Алайда, мынаған қарағанда, бұл есеп мынаған негізделген: Сүлеймен Исраил елінде тұрып жатқан жат жұрттықтардың барлығын санақтан өткізді. Жүз елу мың адам табылды. Патша олардың жетпіс мыңын жүк тасушы, ал сексен төрт мыңын тауда ағаш қашатын жұмысшылар етіп тағайындады. Алайда нефинейлерге тыйым салу туралы жарлық шығарған Дәуіт пе еді? Мұса пайғамбар бізге сол туралы бұйырған еді ғой. Ол былай деп жазған: «Отын жарып, суғарушыларыңның бәрі де сендерге табысталсын!» Мұса пайғамбар тек сол ұрпаққа ғана тыйым салған, ал Дәуіт пайғамбар барлық ұрпаққа тыйым салды. Жаратқан Ие Жашыяға мына тапсырманы берді: «Олар сол күні жамағат үшін және Жаратқан Иенің құрбандық үстелі үшін отын жарып, су тасушы болсын». Ешуа киелі үйдің пайда болған кезеңінде өз жарлығын шығарды, ал Дәуіт киелі үйдің пайда болмаған кезеңінде өз жарлығын шығарды. Раввиндік иудаизмде гибеондықтардың ұрпақтары деп саналатын Натинимдер қарапайым яһудилерден ерекшеленеді. Олар, мысалы, туғаннан яһудиге үйленбеуі керек. Алайда Натиннің ұрпақтары Мамзерим мен Геримді әйелге ала алады. Гибеондық Мелатияхтың басшылығымен гибеондықтар Иерусалимнің батыс жағындағы Ескі қақпаның маңында қабырғаның бір бөлігін жөндеп, ал ғибадатхана қызметшілері шығыс жағындағы Опелде тұрды. Нехемия мен Езраның заманында олар Яһуда қауымына толықтай қосылып, бұрынғы келісімге қол қойды. Бірнеше ғасырдан кейін олардың мәртебесі тез төмендеді. Он генеалогиялық топта (юхасин) Мишнада олар шетуктерден (атасы белгісіз адамдардан) және ассуфимдерден (табылған балалардан) жоғары, бірақ мамерімдерден (заңсыз одақтардың ұрпақтарынан) төмен саналады және жақсы тұрған исраилдіктерге үйленуге тыйым салынды, бірақ соңғы төрт топ арасындағы некеге, оның ішінде босатылған құлдар да рұхсат етілді. Мұндай заңсыз одақтардың баласы натин деп аталады. Киелі жазбаларда моабиттіктерге, аммониттерге, египеттіктерге және едомдықтарға үйленуге қарсы тыйым тек белгілі бір ұрпақтарға ғана қатысты немесе олардың қыздарына қатысты емес болса, мамерімдер мен натинимдерге үйленуге тыйым «мәртебелі және еркектер мен әйелдерге де қатысты» деп есептелді.

Археология

Гибеон туралы Киелі кітаптан тыс дереккөздердегі ең ертегі жазба Карнақтағы Амон ғибадатханасының қабырғасындағы қалалар тізімінде кездеседі, онда Мысыр перғауыны Шошенк І (б.з.д. 945–924 жж.) Израильге жасаған шапқыншылығы тойланады. Иосиф Гибеонның Иерусалимнен 40 фурлонг қашықтықта орналасқанын айтады. 10 ғасырдың сөздік жазушысы Давид бен Абрахам әл-Фаси әл-Джибті ежелгі Гибеон қаласымен теңестірді, бұл пікірді Вильгельм Гесениус пен Франц Буль құрастырған еврей сөздігі ("қазіргі әл-Джиб") де растады. Франц Фердинанд фон Тройло 1666 жылы алғаш рет әл-Джибті ежелгі ханаандық Гибеон қаласымен байланыстырды, ал кейіннен Эдвард Робинсон 1838 жылы «Палестинадағы Киелі кітапты зерттеулер» еңбегінде бұл тұжырымды қабылдады. Кейіннен әл-Джиб ыдыстарының тұтқаларының табылуы осы теңестіруге қосымша дәлел берді. Гибеонның қираған қалдықтары Пенсильвания университетінің археологы Джеймс Б. Притчард басқаруымен 1956 жылдан 1962 жылға дейін жүргізілген алты археологиялық экспедицияда қазылып алынды.

Ерте қола дәуірі

Гибеон ерте қола дәуірінде (EB, шамамен б.з.д 3300–2000) құрылған, себебі қазба жұмыстары барысында темір дәуіріне жататын қабырғаның негізінің астынан 14 EB сақтау ыдысы табылды. Басқа да EB қалдықтары төбеден табылған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдықтардың оқ жаудыруынан стратиграфия бұзылған. Қорғаныс қабырғасы болған болуы мүмкін, алайда ол әлі табылған жоқ. Таудың шығыс беткейіндегі тасқа қазылған қабірлерде EB ыдыстары мен тостағандары кездесті, олар бастапқыда қолмен жасалып, содан кейін баяу айналатын дөңгелектен өткізілген. Ерте қола дәуіріндегі қала өртке түскен, бірақ оның қандай уақытта болғаны анықталған жоқ.

Орта қола дәуірі

Гибеонда тұрақты елді мекендер Орта қола дәуірінің I-II кезеңдерінде пайда болды. Көптеген құмыра тұтқаларында "gb̨n" (Гибеон) деген сөз басылған.

Қола дәуірінің соңы

Соңғы қола дәуіріне жататын қаланың іздері табылмады. Осы кезеңнен бар болғаны жеті қабір белгілі, бірақ олар, бәрібір, белгілі бір деңгейдегі өркендеуді көрсетеді, себебі олардың ішінде Кипрдан әкелінген ыдыстар және жергілікті қыш өндірушілердің Микен және Кипр ыдыстарын қайта жасауға тырысқандары кездесті. Осы қабірлердің кем дегенде бір бөлігі бұрынғы кезеңдерде қазылған және қайта пайдаланылған болуы мүмкін.

Қабырға, бассейн және бұрғылау туннелі

Ерте темір дәуірінде төбенің үстіне мықты қабырға салынды, ал қабырғаның ішінде тірі тастан үлкен тоған қазылды. Бірінші кезеңде оның диаметрі 11,8 метр, тереңдігі 10,8 метр болды, тоған қабырғаларына 79 сатылы спиральді баспалдақ ойылып жасалды, екінші кезеңде қала деңгейінен 24 метр төменге қарай су камерасына жалғасатын туннель қосылды. Бұл құрылымның "Гибеон тоғаны" болуы мүмкін, бірақ бұл дәлелденген жоқ. Кейінірек, темір дәуірінде, тағы 93 сатылы туннель қаланың төменгі жағындағы жақсырақ су көзіне қарай салынды, ол тоғаннан жақын жерден басталады. Бұл су көзіне төбенің табанынан екінші кіру жолы бүгінге дейін қолданылуда. Б.з.б. 8 және 7 ғасырларда бұл жерде шарап өндірісі кеңінен дамыды; 95 000 литрге дейін шарап сақтауға арналған жер оралары табылды. Осы табылған заттардың арасында 63 шарап қоймасы бар. Шарап сақтайтын құмыралардың тұтқаларындағы еврей жазуларында "Гибеон" (GBʻN) деп жазылған, олардың көпшілігі үлкен тоғаннан қазылған, бұл Гибеонды анықтауды нақтылады және Киелі кітап археологиясының маңызды жетістігіне айналдырды. Притчард олардың шарап өндіруі, еврей жазулары, тастан қазылған шарап қоймалары және қалаға су жеткізетін жақсы жасалған су құбырлары туралы мақалалар жариялады.

Классикалық антикалық

Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырдан І ғасырдың басына дейін, осы жерде қоныстанғандығына шамалы ғана дәлелдер бар. Бұл жерде Антиох III және Иоанн Гирканның билік кезеңдеріне жататын керамикалық сынықтар мен монеталар табылған. Рим дәуірінде маңызды құрылыс жұмыстары жүргізілді, оның ішінде сатылы ванналар және су жетектері салынды. Х ғасырдың сөздік жазушысы Дэвид бен Абрахам әл-Фаси әл-Жиб" (қазіргі әл-Диб) ежелгі Гибеон қаласымен байланыстырды, бұл пікірді Франц Буль және басқа тарихи географтар қолдады. Вильгельм Гесениус құрастырған еврей сөздігінде осылай сипатталған және 1956 жылы қазылып алынған еврей жазуларымен расталды.