Кіріспе

Гибея (/ɡ//ɪ//b//i//ə/; Gīəʿā; גִּבְעַת Gīəʿaṯ) – Еврей Киелі кітабында аталған үш жердің атауы, олар Бенжамин, Яһуда және Ефрем тайпаларында орналасқан. Гибеяның Бенжамин тайпасындағысы ең көп айтылатын жер. Билер кітабында ол Бенжамин тайпалық соғысының негізгі оқиғасы болып табылады. Кейін Самуил кітабында Саул патша тұсында біріккен Израиль патшалығының алғашқы астанасы ретінде еске алынады. Бенжамин тайпасының Гибеясы Иерусалимнің солтүстігіндегі Телл-эль-Фульмен сәйкес келеді.

Этимология

Гибея – еврей тілінде "төбе" деген мағына беретін сөз (גִּבְעָה).

Киелі кітаптағы оқиғалар

Беньямин тайпасындағы Гибея қаласы – Левиттің келіншегіне жасалған әйгілі зорлық және кісі өлтіру оқиғасының, сондай-ақ Гибея шайқасының болған жері. Израильдің алғашқы патшасы Саул осы жерде 22 жыл бойы билік еткен. ПЭФ саяхатшысы К.Р. Кондердің айтуынша, бұл атау қалаға да, аймаққа да қатысты болуы мүмкін, себебі көршілес Рама қаласы «Гибеяда» орналасқан делінеді. Бұл туралы кейінгі пайғамбарлық жазбаларда бірнеше рет айтылған. Гибеат деп те аталады. «Құдайдың Гибеясы» (גִּבְעַת הָאֱלֹהִים, Give'at elohim) деген атау да осы Гибеяға қатысты болуы мүмкін. Басқа Гибея деп аталатын жерлермен шатасуды болдырмау үшін, бұл жер «Беньяминнің Гибеясы» (גִּבְעַת בִּנְיָמִין, Give'at Binyamin) және «Саулдың Гибеясы» (גִּבְעַת שָׁאוּל, Give'at Sha'ul) деп те аталады. Соңғы атауды қазіргі Гвиват Шаул шағын ауданы да пайдаланады, бірақ ол басқа жерде жатыр.

Киелі кітаптан тыс дереккөздерде

Жозефтің айтуынша, Римнің 10-шы легионы 70 жылы Иерусалимге шабуыл жасағанда Габаот-Саулдың жанында лагерь құрған. Бұл қазіргі Иерусалимнің солтүстік бөлігінде, Писгат-Зев және Шуафат шағын аудандарының шетінде орналасқан төбе. Бұл жер ежелгі Иерусалимнің солтүстігіне қарай 5 шақырым қашықтықта, теңіз деңгейінен 839 метр биіктіктегі суайдырғыш жота бойында жатыр. Жозефтің мәліметінше, Габаот-Саул Иерусалимнің солтүстігінде 30 стадий жерде орналасқан, бұл шамамен Телл-эль-Фульдің орнымен сәйкес келеді. Иорданияның Хусейн патшасы Телл-эль-Фульдегі сарайының құрылысын бастады, бірақ Алты күндік соғыс басталғанда құрылыс тоқтатылды. Израиль соғысты жеңгендіктен, Хусейн патшаның сарайы аяқталмай қалды және қазір ғимараттың тек қаңқасы ғана сақталған. Басқаша айтқанда, кейбір ғалымдар, соның ішінде Киелі кітап зерттеушілері Эдвард Робинсон мен К. Умхау Вулф, Гибея қазіргі Жабаның орналасқан жерінде (Иерусалимнің солтүстігінде) болған деп санайды. Дегенмен, қазір Ябаны Киелі кітаптағы Геба қаласымен теңестіру кеңінен қабылданған. Израиль Финкельштейн де Телл-эль-Фульмен сәйкестендіруге қарсы шықты.

Археология

Tell el Ful алғаш рет 1868 жылы Чарльз Уоррен қазып шығарған, ал C. R. Кондер қалдықтарды 1874 жылы сипаттаған. Уильям Ф. Олбрайт 1922-1923 жылдары алғашқы қазба жұмыстарын жүргізді және 1923 жылы екінші маусымға оралды. Оның еңбегі 1960 жылы жарық көрді. П. В. Лапп 1964 жылы алты апталық археологиялық зерттеу жүргізді. Кеннет Китченнің сөзінше, "Бұл стратегиялық маңызға ие нүктеде Темір дәуірі I мәдениетінің іздері табылды, оны қамал ("I") алмастырды, кейіннен ол ("II") жаңартылып, соңында қолданыстан шықты. Ең көне қабат Гива екенін көрсетеді. Олбрайт жүргізген, Лапп тексерген қазбалар Саулдың бірінші қамалды салғанын, кейін оны өзі немесе Дәуіт жөндегенін көрсетеді. Бірінші қамал (төртбұрышты) оңтүстік-батыс бұрышында кем дегенде бір тікбұрышты мұнарасы болған; басқа бұрыштарында да мұнаралар болған болуы мүмкін, бірақ олардың іздері табылған жоқ." Бұл орын эллинистік кезеңнің басында қайтадан қоныстанды, және оның қабырғасы қайтадан қолданысқа келді. Цитадель б.з.д. II ғасырында да жөндеуден өтті. Б.з.д. II ғасырдың соңында бұл орын тастап кете барды.

Яһуда мен Ефремнің Гибея қаласы

Яһуда руының мұралық жеріне кіретін Яһуданың Гибея қаласы болды; жақын аяттарда Заноа және Халхул қалалары да айтылған. К. Р. Кондер осы Гибеяны Жаб’амен бірдей деп санайды. Ефрем руының Гибея қаласы Ефрем руына тиесілі, "Финехастың Гибеясы" деп аталды; Ааронның ұлы Елазар осы жерде жерленді. Мүмкін, Аварта.