Шостаковичтің 14-ші симфониясы: Өлім мен өмір туралы толғаныс

Кіріспе

1969 жылы Дмитрий Шостаковичтің вокалды симфониясы

Дмитрий Шостаковичтің Г-минордағы 14-ші симфониясы, Op. 135, 1969 жылдың көктемінде аяқталды және сол жылы тұңғыш рет орындалды. Бұл симфония сопрано, бас және перкуссиясы бар шағын скрипкалық оркестрге арналған, он бір байланысты поэзиялық шығармадан тұрады. Көптеген өлеңдер өлім тақырыбына, әсіресе теңсіз немесе ерте өлімге арналған. Олар орыс тілінде жазылған, бірақ шығарманың екі нұсқасы бар, онда мәтіндер орыс тілінен түпнұсқа тілдеріне немесе неміс тіліне қайта аударылған. Симфония Бенджамин Бриттенге арналған (одан кейін ол Ұлыбританиядағы Алдебургте тұңғыш рет орындалды).

Аспаптар

Солистерден басқа, симфония тек скрипкалар мен соққы аспаптарынан тұратын камералық оркестр үшін жазылған. Скрипкалар бөлімі он скрипкадан, төрт виоладан, үш виолончельден және екі контрабастан құралса, соққы аспаптары бөлімі (екі музыкант) ағаш блок, кастаньеталар, қамшы, сопрано, альт және тенор том-томдар, ксилофон, түтікшелі қоңыраулар, вибрафон және целестадан тұрады. Соққы аспаптары бөліміне тимпан, бас барабан, тарелкалар немесе үшбұрыш сияқты дәстүрлі аспаптар кірмейді.

Құрамы

Төртінші симфония – Модест Мусоргскийдің 1962 жылы Шостакович оркестрлеп шығарған «Өлім әндері мен билеріне» шығармашылық жауап. Мусоргский сияқты Шостакович те өлім тақырыбын түрлі бейнелер мен жағдайларда қайтарады. Мусоргский циклында тек төрт ән бар – Мусоргскийдің тұжырымдамасына толыққанды әділдік жасауға жеткіліксіз, деп ойлады Шостакович. Ол оны Федерико Гарсия Лорка, Гийом Аполлинер, Вильгельм Кюхельбеккер және Райнер Мария Рилкеден таңдап алынған 11 өлеңмен кеңейтуге кірісті. Шостакович бұл шығармаға зор мән берді, Гликманға жазған хатында: «Менің осы ұзақ жылдар бойы жазғандарыманың бәрі осы шығармаға дайындық болды» деді. Ол симфонияның музыкадағы өлімді оңтайлы бейнелеуге қарсы салмақ болатынын атап өтті: «Мен өлім тақырыбына қалам қадаған ұлы классиктермен пікір таластыруға тырысамын. Мысалы, «Борис Годуновтың өлімін» еске түсіріңіз. Ол өлгенде, бір сәуле нұр пайда болады. Вердидің «Отелло» операсын еске түсіріңіз. Осы трагедия аяқталғаннан кейін, Дездемона мен Отеллоның өлімінен соң, біз де керемет тыныштық сезінеміз. «Аиданы» еске түсіріңіз. Батыр мен қаһарманның қайғылы қазасы жарқын музыкамен жұмсатылады». Мусоргскийдің ән циклында Шостакович өлімге қарсы айтылған үлгі тапты; ал симфониясында ол бұл наразылықты одан әрі күшейтуге тырысты. Шостаковичтің ниеті өмірдің шынымен де әдемі екенін көрсету болғанымен, ол оны өмірдің соңының қорқынышты және түзетуге келмейтін жағымсыздық екенін баса көрсету арқылы іске асырды. Осы мақсатта Шостаковичтің музыкасы мұңды, ал композитор осы идеяларды соңғы төрт скрипкалық квартетінде азап пен өлім тақырыбындағы музыкалық толғаныстар ретінде дамытты. «Әндер» циклындағы оркестрлеуіндей, симфонияның оркестрлеуі де қарапайым, бірақ өте қияли. Дауысқа арналған жазуы тар интервалдарда, көптеген тоналды қайталаулармен және табиғи мәнерлеп оқуға назар аударумен ерекшеленеді. Бұл тәсіл тікелей Мусоргскийден алынған.

The Fourteenth Symphony was a creative response to Modest Mussorgsky's Songs and Dances of Death, which Shostakovich had orchestrated in 1962. Like Mussorgsky, Shostakovich brings back the subject of death in various images and situations. The Mussorgsky cycle contains only four songs — too few to do justice to Mussorgsky's concept, Shostakovich felt. He proceeded to expand it by selecting 11 poems by Federico García Lorca, Guillaume Apollinaire, Wilhelm Küchelbecker and Rainer Maria Rilke. Shostakovich attached great importance to this work, commenting in a letter to Glikman: "Everything that I have written until now over these long years has been a preparation for this work." He added that he intended the symphony to prove a counterweight to the positive presentation of death in music:

"In part, I am trying to polemicise with the great classics who touched upon the theme of death in their work Remember the death of Boris Godunov. When he dies, then a kind of brightening sets in. Remember Verdi's Otello. When the whole tragedy ends, and Desdemona and Otello die, we also experience a beautiful tranquility. Remember Aida. When the tragic demise of the hero and heroine occurs, it is softened with radiant music." In Mussorgsky's song cycle Shostakovich found a model that spoke out against death; in his symphony, he attempted to expand this protest still further.</blockquote>

While Shostakovich's intent may have been to emphasise that life is truly beautiful, he did so by starkly underlining the opposite — that the end of life is ugly and irredeemably negative. Toward this end, Shostakovich's music is sober in nature, and the composer was soon to extend these ideas in his last four string quartets as musical reflections on the themes of suffering and death. As in his orchestration of Songs, his orchestration of the symphony is spare but extremely imaginative. His writing for the voice is in small intervals, with much tonal repetition and attention paid to natural declamation. This practice is taken directly from Mussorgsky.

Премьералар

Бұл шығарманың ресми премьерасы 1969 жылдың 29 қыркүйегінде Ленинградта Рудольф Баршай басқарған Мәскеу камералық оркестрімен өтті. Шығарманың алғашқы қойылымдарына төрт әнші қатысты: сопрано Галина Вишневская және Маргарита Мирошникова, сондай-ақ бас және Евгений Владимиров. Ресми Мәскеу және Ленинград премьераларынан бұрын Мирошникова мен Владимиров алғашқы орындауды жасады, бірақ ресми премьералардағы әншілер туралы мәліметтер әртүрлі. "Мелодия" фирмасының ресми жазбасында Мирошникова мен Владимиров орындады. Премьераға дейінгі қойылым композитордың ең кескілесімді сыншыларының бірі Павел Апостоловтың тудырған шуымен ерекшеленді, ол жүрек талмасы немесе инсультқа ұшырады. Көптеген адамдар айтатындай, ол концерт кезінде емес, бір айдай кейін қайтыс болды (Шостаковичтің өзі солай ойлады). Ұлыбританиядағы премьера 1970 жылы Альдебург фестивалінде өтті, оны шығарманың арнаушысы Бенджамин Бриттен жүргізді.