Ауа райын болжауға қатысты халықтық білім, дәстүрлер мен әдістер туралы мақала. Көне дәуірден бері қалыптасқан халық пікірлері мен грек философтарының еңбектері талданған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ауа райын болжауға қатысты халықтық әңгімелер жиынтығы
Body of informal folklore related to the prediction of the weather
Ауа райы туралы болжау – ауа райын болжау және оның терең мағынасына байланысты бейресми халықтық әңгімелер жиынтығы. Қалыпты халықтық әңгімелер сияқты, ауа райы туралы болжау да ешқандай өлшеу құралдарын қолданбай, адамдардың сөйлеуі мен жазуы арқылы таратылады. Ауа райы туралы білімнің пайда болуы алғашқы адамдардың теңіз саяхатында жұлдыздарды зерттеуіне дейін барып жетеді. Алайда, кейінірек, орта ғасырдың соңында, екі грек философы-ақыны – Лесбостың Теофрасты мен Македонияның Араты ауа райын болжауды қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Теофраст пен Арат өздерінің еңбектерін екі негізгі жинаққа біріктірді: «Ауа райының белгілері» және «Желдер туралы». Бұл жинақтар шаруаларға егін жинауға, саудагерлерге сауда жасауға және ертеңгі ауа райын анықтауға көмектесті. Астрология мен ауа райы туралы болжау көп жылдар бойы тығыз байланысты болды, әрбір планета әдетте ауа райының белгілі бір күйімен байланыстырылды. Мысалы, Марс қызыл болғандықтан, ыстық және құрғақ болуы керек. Ежелгі римдіктер астрологтар ауа райы туралы білімді қарапайым халыққа жұлдыздар мен бұлттардың пайда болуын және оларды болашақты болжау үшін қалай пайдалануға болатынын үйретті. Бұл жел мен бұлттарға қатысты және ғылыми негізге ие болды. Екінші түрі – қасиеттілер күндерімен байланысты болды, оның дұрыстығы күмәнді болғанымен, орта ғасырларда өте танымал болды. Үшінші түрі құстар мен жануарлардың мінез-құлқына қатысты, ол болашақтың нақты көрсеткіші емес, ағымдағы және өткен ауа райымен байланысты екені анықталды. Бүгінде ауа райы туралы көптеген мәліметтер мақал-мәтелдерде кездеседі. Алайда, ауа райы туралы фантазиялар бүгінгі маусымдық күнтізбеде де кең таралған, мысалы, жыл сайынғы қасиеттілер күндері, айлардың өтуі және жануарлардың мінез-құлқынан жасалған ауа райы болжамдары. Вавилон мифологиясындағы астрологиялық белгілердің пайда болуы да жұлдыздарды зерттеумен және оның ауа райы туралы біліммен байланысты. Ауа райының көп бөлігі Жердің ортаңғы ендіктерінде, шамамен 30° және 60° солтүстік және оңтүстік арасында пайда болады. Әлем халқының көп бөлігі экваторлық аймақтарда тұрады, бірақ бұл аймақтарда ауа райы осы анықтама бойынша түсініксіз. Мысалы, Солтүстік Африкадағы Сахара жыл бойы біркелкі ыстық, күннөлді және құрғақ болады, себебі атмосфералық қысым жоғары болып қалады. Ал Үнді субконтинентіндегі және Батыс Тынық мұхитындағы ауа райының өзгеруі, мысалы, муссондық белдеуде, ұзақ мерзімде біртіндеп жүреді, ал күндізгі ауа райының үлгілері тұрақты болып қалады. Сондықтан, ауа райы туралы халықтық әңгімелер осы ортаңғы ендік аймақтағы күнделікті өзгерістерге қатысты. Оның көп бөлігі Оңтүстік жарты шарда да қолданылады, бірақ Оңтүстік жарты шарда тұратын адамдар ауа райы жүйелерінің Солтүстік жарты шардан кері айналатынын ескеруі керек. Мысалы, «кері жел» ережесін (төменде қараңыз) Австралиядағы оқырман үшін кері бұру қажет.
Weather lore is the body of informal folklore related to the prediction of the weather and its greater meaning. Much like regular folklore, weather lore is passed down through speech and writing from normal people without the use of external measuring instruments. The origin of weather lore can be dated back to primeval men and their usage of star studying in navigation. However, more recently during the Late Middle Ages, the works of two Greek philosopher poets, Theophrastus of Eresus on Lesbos and Aratus of Macedonia, are known for shaping the prediction of weather. Theophrastus and Aratus collated their works in two main collections for weather lore: On Weather Signs and On Winds. These were used for helping farmers with harvest, merchants for trade and determining the weather the next day. Astrology and weather lore have been closely interlinked for many years with each planet often being associated with a weather state. For example, Mars is red and must therefore be hot and dry. Prevalent in ancient Roman thought, astrologists used weather lore to teach commoners of the star and cloud formations and how they can be used to see the future. One which related to winds and clouds and had some scientific basis. A second type connected with saints' days possessed doubtful validity but was quite popular nonetheless during the Middle Ages. A third type treated the behaviour of birds and animals, which has been found to be controlled more by past and present weather rather than to be a true indication of the future. Today, the majority of weather lore can be found in proverbs. However, much of the weather lore fantasy is still prevalent in today's seasonal calendar, with mentions such as the annual saints' days, the passage of the months, and weather predictions made from animal behaviour. The creation of the astrological signs in Babylonian mythology can also be attributed to the study of stars and its association with weather lore. A significant portion of weather occurs in Earth's middle latitudes, between roughly 30° to 60° North and South. A great percentage of the world's population lives in the equatorial regions, but for the most part, these regions do not experience weather as it is understood by this definition. The Sahara in northern Africa, for instance, is almost uniformly hot, sunny and dry all year long especially due to the non stop presence of high atmospheric pressure aloft, whereas weather trends on the Indian subcontinent and in the western Pacific, for instance, the monsoonal belt, occur gradually over the very long term, and the diurnal weather patterns remain constant. Weather folklore, therefore, refers to this mid latitude region of daily variability. While most of it applies equally to the Southern Hemisphere, the Southern Hemisphere resident may need to take into account the fact that weather systems rotate opposite to those in the North. For instance, the "crossed winds" rule (see below) must be reversed for the Australian reader.
Тыныштық жағдайлары
Жел тыныш болса, ауа райы нашар болмайды. Әсіресе аспан ашық болғандағы тыныш жағдай, жоғары қысым аймағының үстемдігін көрсетеді. Жоғары қысым аймақтары – кең аумақты төмен түсетін ауа болғандықтан, бұлттар, жел және жауын-шашын сияқты ауа райымен байланысты құбылыстардың пайда болуына кедерес жасайды. Дегенмен, тыныш жағдай "дауыл алдындағы тыныштық" деп аталатын жағдайдың салдарынан да туындауы мүмкін, онда батыстағы үлкен дауылдық ошақ батыстан соққан желді көтеріп, ол жергілікті жерге жеткенше тоқтатуы мүмкін. Мұндай жағдайды батысқа қарап оңай анықтауға болады – мұндай жақындап келе жатқан дауылды жаңылыспау үшін көруге болады. Бірақ қыста тыныш ауа мен ашық аспан Арктикалық жоғары қысымның белгісі болуы мүмкін, ол әдетте өте суық ауамен бірге келеді, ал -35°C (-31°F) температураны жағымды деп сипаттау қиын.
No weather is ill if the wind be still. Calm conditions, especially with clear skies, indicate the dominance of a high pressure area. Because highs are broad regions of descending air, they discourage the formation of phenomena typically associated with weather, such as clouds, wind, and precipitation. Calm conditions, though, may also result from a circumstance known as "the calm before the storm," in which a large thunderstorm cell to the west may be updrafting the westerly surface wind before it can arrive locally. This situation is readily identifiable by looking to the west – such an approaching storm will be close enough to be unmistakable. In winter, though, calm air and clear skies may signal the presence of an Arctic high, typically accompanied by very cold air, and it is difficult to imagine describing a temperature of –35 °C (–31 °F) as pleasant.
Бұлттың қозғалысы
Егер бұлттар желге қарсы қозғалса, жаңбыр жауады. Бұл ереже кейбір ерекше жағдайларда ғана дұрыс болуы мүмкін, әйтпесе жалған. Жердегі желге арқаңызды тікелей бұрып, бұлттардың қозғалысын бақылап, ауа райы жақсара ма, нашарлай ма екенін анықтауға болады. Басқа зерттеулер әртүрлі пайыздық көрсеткіштер келтірді, бірақ сандары әртүрлі болды. Бір дерек көзіне сәйкес, кейбір көрсеткіштер кездейсоқ болжамнан (33% дәлдік) сәл жоғары болды.
If clouds move against the wind, rain will follow. This rule may be true under a few special circumstances, otherwise it is false. By standing with one's back to the ground level wind and observing the movement of the clouds, it is possible to determine whether the weather will improve or deteriorate. Other studies gave accuracy percentages, but differing figures. and some of the numbers were slightly better than hazarded guess (33% accurate), according to one source.
Күнтізбелік дәстүр
Жылдық күнтізбеде белгілі күндермен байланыстырылған халықтық болжамдар бар.
There are weather lore marked by dates on the year's calendar.
Қаңтар
Испан дәстүріндегі кабануэла жылдық ауа райын қаңтар немесе тамыз айының 12, 18 немесе 24 күніне сәйкес болжайды.
The Hispanic tradition of cabañuelas predicts the weather for the year based on the 12, 18 or 24 days of January or August.
Ақпан
2 ақпанда Candlemas, Бригид күні немесе Сент-Блез күні (Сент-Блейз күні) деп белгіленетін ауа райына қатысты халық арасындағы сенімдер бар. Француз халық даналығында «Шаңдаулы күні жаңбыр жауса, қырық күнге дейін жаңбыр жауады» делінеді: Quand il pleut pour la Chandeleur, il pleut pendant quarante jours. Осы күні Көшегек күні де тойланады.
There are weather lore around February 2, known as Candlemas, Brigid's Day, or St. Blaise's Day (St. Blaze's Day). One French lore says that if it rains on Candlemas (Chandeleur) there will be forty more days of rainy day: Quand il pleut pour la Chandeleur, il pleut pendant quarante jours. Groundhog Day also falls on this day.
Шілде
Британ аралдарында Сент-Свитун күні (15 шілде) жаздың қалған бөлігіндегі ауа райын болжайды деп есептеледі. Егер Сент-Свитун күні құрғақ болса, онда аңыз бойынша келесі қырық күн де құрғақ болады: "Сент-Свитун күні ашық болса, қырық күн жаңбыр жаумайды; Сент-Свитун күні жаңбыр жауса, қырық күн жаңбыр тоқтамайды". Ал егер жаңбыр жауса, онда жаңбыр қырық күнге созылады. Сент-Свитун күні туралы аңыздың ғылыми негізі бар. Шілде айының ортасында реактивтік қабат ағыны тұрақтанады, көбінесе жыл соңына дейін бұл күйін сақтайды. Бұл ағын Британ аралдарының солтүстігінен өтетін болса, континенттік жоғары қысым жүйесі еніп келеді, ал Британ аралдарының үстінен немесе оңтүстігінен өтетін болса, Арктикалық ауа мен Атлантикалық ауа райы жүйелері үстемдік етеді.
In the British Isles, Saint Swithun's day (July 15) is said to forecast the weather for the rest of the summer. If St Swithun's day is dry, then the legend says that the next forty days will also be dry: "St. Swithin's Day if thou be fair, 'Twill rain for forty days no mair; St. Swithin's Day if thou dost rain, For forty days it will remain.". If however it rains, the rain will continue for forty days. There is a scientific basis to the legend of St Swithun's day. Around the middle of July, the jet stream settles into a pattern which, in the majority of years, holds reasonably steady until the end of August. When the jet stream lies north of the British Isles then continental high pressure is able to move in; when it lies across or south of the British Isles, Arctic air and Atlantic weather systems predominate.
Тамыз
Испан дәстүріндегі кабануэла болжамы жылдық ауа райын қаңтар немесе тамыздың алғашқы 12, 18 немесе 24 күніне сүйеніп анықтайды.
The Hispanic tradition of cabañuelas predicts the weather for the year based on the first 12, 18 or 24 days of January or August.
Басқа мереке күндері
Францияда 8 маусымда Сент-Медард, 2 сәуірде Лангр қаласының Урбан қасиеттісі, 19 маусымда Сент-Гервас және Сент-Протайс, ал Англияда Сент-Свитун ауа райына әсер етеді деп есептеледі, бұл әсер Сент-Свитунға тағылатын әсерге ұқсас. Фландрияда 6 шілдеде Сент-Годливе, Германияда 27 маусымда Жеті ұйықтағандар күні аталады. Ресейде Қорғаушы перде мерекесіндегі ауа райы алдағы қыстың қаттылығын көрсетеді деп халық арасында кеңінен тараған сенім бар. Романьядан келген ежелгі мақалда: "Сан-Патерньянға барсаң, иттің құйрығы қимылдайды" делінеді. ("Қасиетті Патерньян күні ит құйрығын шайқап, ойнайды"). Бұл Сервиан мақалы салқындар қасиеттінің мерекесіне жақын уақытта сезіле бастағанын көрсетеді. 30 наурызда Киринус мерекесімен байланысты шаруалардың айтқан сөзі: "Wie der Quirin, so der Sommer" ("Қасиетті Киринус күні қалай өтсе, жаз да солай болады"). "Мұз қасиеттілері" – неміс, австриялық және швейцарлық халық мұрасында Юлиан күнтізбесі бойынша мамыр айында Солтүстік жарты шарда қысқа мерзімге суық ауа райының келгенін көрсететін кезең. Себебі, Рим католиктерінің қасиетті Мамертус, қасиетті Панкрас және қасиетті Серватус мерекелері сәйкесінше 11 мамыр, 12 мамыр және 13 мамыр күндеріне түседі. Солтүстік Испанияда келесі маусымның ауа райын болжау үшін төрт жылдық күлді күндер (темпоралар) қолданылады.
In France, Saint Medard (June 8), Urban of Langres (April 2), and Saint Gervase and Saint Protais (June 19) are credited with an influence on the weather almost identical with that attributed to St Swithun in England, while in Flanders there is St Godelieve (July 6) and in Germany the Seven Sleepers Day (June 27). In Russia, the weather on the feast of the Protecting Veil is popularly believed to indicate the severity of the forthcoming winter. There was an old proverb from Romagna that ran: "Par San Paternian e' trema la coda a e' can." ("On St. Paternian's day, the dog's tail wags"). This Cervian proverb refers to the fact that the cold began to be felt around the saint's feast day. A farmers' saying associated with Quirinus' feast day of March 30 was "Wie der Quirin, so der Sommer" ("As St. Quirinus' Day goes, so will the summer"). The Ice Saints is the name given in German, Austrian, and Swiss folklore to a period noted to bring a brief spell of colder weather in the Northern Hemisphere under the Julian Calendar in May, because the Roman Catholic feast days of St. Mamertus, St. Pancras, and St. Servatus fall on the days of May 11, May 12, and May 13 respectively. In Northern Spain, the four yearly periods of ember days (témporas) are used to predict the weather of the following season.
Үй жануарлары шөп жейді
Мысықтар мен иттер жаңбыр жауар алдында шөп жейді. Мысықтар мен иттердің шөп жейтіні рас, бірақ бұл ауа райымен байланысты емес, себебі мысықтар мен иттер қана етпен қоректенбейді. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, иттер ауырғанда құсутыру үшін шөп жейді.
Cats and dogs eat grass before a rain. While it is true that cats and dogs eat grass, it has nothing to do with the weather and is because cats and dogs are not exclusively carnivorous. Some researchers believe that dogs eat grass as an emetic when feeling ill.
Қақағалар
Неміс тілді елдерде бақалар ауа райын болжай алады деген сенім болған. Бұл сенім Еуропалық ағаш бақаларының күнлі күйде өсімдіктерге көтерілуін байқаудан туындады, соның салдарынан бақаларды кішкентай баспалдақпен жабдықталған банкаларда ұстай бастады. Wetterfrosch (ауа райы бақасы) деген сөз метеорологтарға қатысты әзілдеуге, тіпті біршама қорлауға жарайтын атау ретінде сақталған, олардың болжамдарына сену қиын дегенді білдіреді.
Centered in the German speaking world, there was the belief that frogs could predict the weather. It grew from observing European tree frogs climb up vegetation in sunny weather, and led to frogs being held inside jars equipped with a small ladder. The term Wetterfrosch (weather frog) has survived as a humorous, if somewhat derogatory epithet for meteorologists, insinuating their predictions can not be trusted.
Сырғанақтар
Кейбір ерте барометрлер дауыл жақындап келе жатқанда болжау үшін банкада шағалаларды қолданған. Себебі, шағалалар қысым төмендегенде көтеріліп, алаңдана бастайды. Сілтеме
Some early barometers used leeches in a jar to predict when a storm was coming. This is because leeches tend to climb and become agitated when low pressure is approaching. Ref
Ерте таңғы жаңбыр
Жетіден бұрын жаңбыр жауса, он бірге дейін аспан ашылады. Кешкі және таңертеңгі жаңбырлар көшпелі фронттың соңғы жауын-шашыны болуы мүмкін. Бірақ фронттар күндізгідей түнде де өтеді, сондықтан таңертеңгі жаңбыр құрғақ күн болатынын болжауға негіз болмайды. Дегенмен, бұл халықтық болжам фронтқа байланысты емес ауа райын да сипаттауы мүмкін. Жер беті жеткілікті түрде қызғанда, күндізгі жаңбыр түнге қарай күшейіп, ертеңгі жауын-шашынға айналып, кейін таңертең тарап кетеді. Бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Жаңбырдың 40% ғана конвекция нәтижесінде пайда болады, ал 60% фронттың өтуінен туындайды.
Rain before seven, clear by eleven. Late night rains and early morning rains may simply be the last precipitation of a passing weather front. However, since fronts pass at night as often as they do in the day, morning rain is no predictor of a dry afternoon. However, this lore can describe non frontal weather. Given sufficient surface heating, a late day rainstorm may continue to develop into the night, produce early precipitation, then dissipate by late morning. This, though, is the exception rather than the rule. Only 40% of rain is produced by convective events – 60% is the result of a frontal passage.