Кіріспе

Жақын қашықтықтан ұшты затпен жаралану
пышақ жарақаты туралы ақпарат
террористік пышақ шабуылдары туралы ақпарат
есептеу геометриясындағы түсінік

Былау – өткір немесе ұшты заттың жақын қашықтықтан енуі немесе күшті соққысы. Былау мақсатты әрекетті білдіреді, мысалы, қаскөй немесе кісі өлтіруші жасаған әрекет, бірақ өзін-өзі немесе басқаларды кездейсоқ жаралау да мүмкін. Былау кесуден немесе тілуден өзгеше, себебі былау кезінде қолданылатын заттың қозғалысы әдетте құрбанның денесіне тік және тура бағытталған, сызылып өткізілмейді. Пышақпен шабуыл жасау гаңстерлер мен түрмелерде жиі кездеседі, себебі пышақ арзан, алуға (немесе жасауға) оңай, жасыруға ыңғайлы және тиімді.

Эпидемиология

2013 жылы әлемде шамамен 8 миллион жарақаттану оқиғасы тіркелді, олардың көпшілігі пышақпен жасалған. 2020 жылы АҚШ-та 22 429 қаңтардың 9%-ы өткір заттарды қолдану арқылы жасалды; осы істердің арасында әйелдер ерлерге қарағанда (8,2%) көбірек өткір заттар қолданды (13%).

Тарих

Адамзат тарихы бойы пышақпен ұрып-соғу жиі кездесіп, екінші халифа Омар, рим диктаторы Юлий Цезарь және император Калигула сияқты көптеген көрнекті тарихи тұлғаларды өлтіру құралы ретінде пайдаланылған. Жапонияда өзін-өзі қасақана пышақтап өлтірудің тарихи әдеті сеппуку деп аталады (көбінесе қара кири деп те айтылады, сөзбе-сөз "қарынды кесу", себебі ішек қуысы кесіледі). Бұл рәсім қатаң ережелермен реттелген, ал өзін-өзі өлтірушіге "екінші" адам көмектеседі, оған ішек жараланғаннан кейін мұқият бас кесу тапсырылады (осылайша өлімді жылдамдатып, ар-ұятсыз көріністің алдын алуға болады).

Механизм

Адам терісі өзін-өзі қорғау үшін белгілі бір иілгіштікке ие; адам денесі кішкентай асүй пышағы сияқты жұқа нәрсемен жарақаттанғанда, тері көбінесе сол нәрсенің айналасын тығыз жауып, нәрсе алынған соң қайтадан жабылады, бұл денеде қанның қалуына себеп болуы мүмкін. Сондықтан, металл жапырақтағы ұзынша ойыс – фуллер, қанды денеден шығарып, зақымды күшейту үшін жасалған деген болжам бар. Осы жаңылыс түсінік фуллерлерді "қан жолдары" деп белгілеуге алып келді. Шындығында, фуллер – металл I-төбесі сияқты, жапырақтың құрылымдық беріктігін арттыратын элемент. Дегенмен, ішкі қан кету сыртқы қан кетудей қауіпті; егер жеткілікті қан тамырлары зақымданып, ауыр жарақаттарға әкелсе, терінің иілгіштігі қанның қан айналымынан шығып, денеде қажетсіз жиналуына тосқауыл бола алмайды. Жарақаттан кейін өлімге шок, қанның көп шығуы, инфекция немесе жүрек және/немесе өкпе сияқты маңызды ағзалардың жұмысының тоқтауы себеп болады.

Медициналық емдеу

Бұрын ішекке пышақтан жарақат алған адамға лапаротомия жасалса, қазір науқастың жағдайы тұрақты болса, операция жасау қажет емес деп есептеледі. Мұндай жағдайда, оны декомпенсацияның белгілеріне қадағалау керек, бұл ауыр жарақатты көрсетеді. Егер науқас бастапқыда пышақтан жарақат алса және жағдайы тұрақсыз болса, ішкі жарақаттарды анықтау және жою үшін лапаротомия жасалуы тиіс.

Аутопсиялық тексеру

Шабуылдан жарақат алған адам қайтыс болғанда, оның денесін сот-медициналық сарапшы тексеріп, жарасын қарап шығады. Мұндай тексеру жарақатты келтірген қару туралы құнды ақпарат беруі мүмкін. Сыртқы белгілері мен ішкі органдардың жағдайы бойынша сарапшы әдетте қарудың өлшемдері – жапырақтың ені және ең аз ұзындығы туралы пікір білдіре алады. Қарудың бір немесе екі жиекті екенін анықтауға болады. Кейде жарадағы жапырақтың бұрыштығы мен пышақтың қозғалысы сияқты факторларды да анықтау мүмкін. Көгалдар мен сызаттар қару салмағы туралы мәлімет бере алады.