Кіріспе

Адам ойына ғана басымдық беретін философия.

Субъективизм – "біздің жеке ой-қиялымыз тәжірибеміздің жалғыз сөзсіз фактісі" деген тұжырым. Бұл көзқарастың қалыптасуы Декарт пен оның әдістемелік күмәніне байланысты. Ол оны керісіншесін дәлелдеу үшін білімтану құралы ретінде пайдаланды (өз біліміңізден тәуелсіз фактілердің объективті әлемі, сондықтан "Қазіргі заманғы философияның әкесі", себебі оның көзқарастары ғылыми көзқарастың негізі болып табылады). Солипсизм сияқты шектен тыс формаларында, әрбір нысанның мәні мен болуы тек бір адамның жеке түйсігіне ғана байланысты деген пікір қалыптасуы мүмкін. Осы орайда Джордж Берклидің білікті эмпирицизмін қарастыруға болады, өйткені ол Құдайды адамның сезімталдығының басты қозғаушы күші деп санаған.

Метафизикалық субъективизм

Субъективизм – «біздің жеке санамыздың қызметі – тәжірибеміздің жалғыз сөзсіз фактісі» деген философиялық қағиданы білдіретін термин. Томас Гоббс субъективизмнің ерте жақтаушыларының бірі болса, христиан дінтанушылары, әсіресе Карл Барт, антропоцентризмді субъективизмнің бір түрі деп сынаған. Метафизикалық субъективизм – бұл шындық біз оны қалай қабылдасақ, сондай, және одан тыс, санадан тәуелсіз нақты шындық жоқ деген теория. Сондай-ақ, шындық қабылдау емес, сананың өзі деген тұжырым да бар (идеализм). Бұл метафизикалық объективизм мен философиялық реализмге қарсы келеді, олар әртүрлі түсініктерде қабылданатын объективті шындық бар деп мәлімдейді. Бұл көзқарас «барлығы – әуес» немесе «нақтылық мүлдем жоқ» деген пікірлермен шатастырылмауы керек. Метафизикалық субъективистер шындықтың жеткілікті түрде нақты екенін айтады. Дегенмен, олар шындықтың белгілі бір санаға қатысты сипаты сол санаға байланысты екенін ескереді. Бұл тұжырымның философиялық негізі Декарттың еңбектерінде («Мен ойлаймын, демек, мен бармын» - cogito ergo sum) жатыр және Сорен Кьеркегор философиясының маңызды құралы болып табылады.

Қазіргі нұсқалары

Соңғы уақытта метафизикалық субъективизмнің қарапайым нұсқалары зерттелді. Мысалы, шоколадтың дәмді екені факт екенін қабылдасам да, оның баршаға ұнамайтынын мойындаймын. Бұл субъективті фактілердің бар екенін көрсетеді. (Осыған ұқсас, солтүстік жарты шарда қыс мезгілінің факт екенін айтуға болады, бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейді, яғни кейбір фактілер уақытша болып табылады.) Джованни Мерло метафизикалық субъективизмнің ерекше түрін жасады, онда субъективті фактілер әрдайым психикалық қасиеттермен байланысты. Джулия Праватомен бірге ол өзінің субъективизмінің нұсқасы, мысалы, шоколад дәмді деген мәлімдемеге қатысты реалист және релятивист болудың табиғи жолын ұсынады деп санайды. Шоколадтың дәмді екені – шындықтың бір бөлігі (субъективті факт), бірақ бұл оның басқа біреудің көзқарасынан міндетті түрде дұрыс екенін білдірмейді. Каспар Харенің эгоцентрикалық презентизм теориясы да осыған ұқсас, тығыз байланысты мысал болып табылады.

Субъективизм және панпсихолизм

Субъективті ойдың мүмкін кеңейтулерінің бірі – саналы тәжірибе барлық объективті қабылданатын субстраттарға қолжетімді. Атылып жатқан жанартаудың шайқалып тұрған беткейінде орналасқан камера түсірген суреттерді қарағанда, олардың салыстырмалы қозғалысы жанартаудың ішкі санасынан туындады деп ойлауға болады. Бұл қасиеттерді камераның өзіне немесе оның түрлі бөліктеріне де жатқызуға болады. Алайда, осылайша субъективизм байланысты панпсихолизм доктринасына айналады, ол кез келген объективті нысанның (немесе құбылыстың) ішкі немесе субъективті жағы бар деген сенімді білдіреді.

Этикалық субъективизм

Этикалық субъективизм – этикалық тұжырымдардың жеке адамдардың көзқарастары мен/немесе келісімдері туралы фактілік мәлімдемелерге тоғысып кететін немесе кез келген этикалық тұжырымның біреудің ұстанымын білдіретін метаэтикалық сенім. Осылайша, ол моральдық релятивизмнің бір түрі болып табылады, онда моральдық талаптардың шындығы жеке адамдардың көзқарастарына байланысты (мысалы, қоғамдарға қарағанда). Мұны мынадай жағдай арқылы қарастырайық: егер адам өзін мысық ретінде елестетсе, тышқанды аулап жеу толығымен табиғи және моральдық тұрғыдан дұрыс болады. Ал егер адам өзін тышқан ретінде елестетсе, мысықтардың қудалауы моральдық тұрғыдан төменсіз болады. Бұл шамалы метафора болғанымен, ол әрбір жеке тұлғаның дұрыс және бұрыс туралы өз түсінігі бар екенін көрсетуге көмектеседі. Этикалық субъективист, мысалы, бір нәрсенің моральдық тұрғыдан дұрыс болуының мағынасы оның жай ғана мақұлданғаны болуы мүмкін деп ұсына алады. (Бұл әр түрлі адамдардың ерекше моральдық көзқарастарына сәйкес әртүрлі нәрселердің дұрыс екендігіне сенуге алып келуі мүмкін.) Осы сенімдердің бір салдары – моральдық скептик немесе когнитивисттен айырмашылығы, субъективист этикалық тұжырымдардың субъективті болғанымен, жағдайға байланысты шын немесе жалған бола алады деп санайды.

Ықтималдық бойынша

Жалпы алғанда, Байес ықтималдығына қатысты екі көзқарас бар, олар ықтималдылық тұжырымдамасын әртүрлі түсіндіреді. Ықтималдық теориясында субъективистік позиция – ықтималдықтардың белгілі бір пікірге қатысты рационалды агенттердің сенім деңгейі ғана екендігіне және олардың өздеріне объективті шындықтан бөгде екендігіне сенім білдіру. Субъективті көзқарас бойынша, ықтималдық – «жеке сенімнің» өлшемі. Осы бағыттағы субъективистер үшін ықтималдыққа қатысты айтылған сөз тіркесі субъективті тұлғаның өзінің мәлімдемесінің рас немесе жалған екендігіне сену дәрежесін көрсетеді. Осының салдарынан, субъективист үшін әртүрлі адамдардың белгісіз пікірге әртүрлі ықтималдық беруі және олардың бәрінің дұрыс болуы ешқандай мәселе тудырмайды. Көптеген қазіргі заманғы машиналық оқыту әдістері объективтік Байес принциптеріне негізделген. Объективистік көзқарас бойынша, Байес статистикасының ережелері рационалдық және дәйектілік талаптарымен негізделуі мүмкін және логиканың кеңейтілген түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Субъективті ықтималдықты негіздеуге тырысқан Бруно де Финетти философиялық сәйкестік ұғымын жасады. Оның теориясына сәйкес, ықтималдық туралы мәлімдеме – бұл тікелей тікелей ставкаға ұқсас, ал ставка қарсылас ақылмен таңдаған жағдайда ғана дәйекті болады, егер ол ставка жасаушыны зиянға ұшыратпаса. Мағынасын түсіндіру үшін де Финетти ықтималдық туралы мәлімдеме жасағанда дәйектілік принциптерінің қажеттілігін көрсету үшін ой экспериментін құрастырды. Оның сценарийінде, егер біреу қандай-да бір нәрсеге сенім деңгейін білдірсе, онда сол сенімге қарсы немесе оның пайдасына шағын ставка жасалады және ставканың екінші тарапына қандай тарапты таңдауға болатынын түсіндіріп, коэффициенттер белгіленеді. Мысалы, егер Боб A пікіріне қарсы 3:1 коэффициентін белгілесе, оның қарсыласы Джо, егер A пікірі рас деп табылса, Бобтан $1 тәуекел етіп $3 ұтып алуды немесе егер A пікірі жалған болса, Бобтан $3 тәуекел етіп $1 ұтып алуды талап етуге құқылы. Бұл жағдайда Джо Бобтан жеңіп қалуы мүмкін. Де Финетти пікірінше, мұндай жағдай дәйекті емес.