Кіріспе

1-ғасырдағы неопифагорлық философ, математик және музыка теориясының маманы

Никомах Герасский (; шамамен 60 – шамамен 120 ж.б.) – Сирияның римдік провинциясындағы Гераса қаласынан (қазіргі Иордания, Иордания) шыққан ежелгі грек философы. Көптеген пифагоршылар сияқты Никомах та сандардың мистикалық қасиеттері туралы жазған, ең белгілі еңбектері – «Арифметикаға кіріспе» және «Гармония нұсқауы», олар рим дәуірінде ежелгі грек математикасы және ежелгі грек музыкасы туралы маңызды мәліметтер көзі болды. Никомахтың арифметикаға арналған еңбегі кейінгі антик кезеңде неоплатондық білім беруде стандартты оқулыққа айналды, ал Ямблих және Иоанн Филопон сияқты философтар оған түсіндірмелер жазды. Боэцийдің Никомахтың арифметика және музыкаға арналған еңбектерінің латынша аудармасы орта ғасырлық білім берудегі стандартты оқулықтардың бірі болды.

Өмір

Никомахтың өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес, бірақ ол Гераса қаласынан шыққан пифагоршы болғаны ғана айтылады. Оның «Гармония нұсқаулығы» ақсүйек әйелге арналған, оның сұрауымен Никомах бұл кітапты жазған, бұл оның белгілі бір дәрежедегі құрметті ғалым болғанын көрсетеді. Ол одан да кеңейтілген еңбек жазу ниеті мен жиі сапарлардың уақыт жетіспеуіне себеп болатынын айтады. Оның шамамен өмір сүрген мерзімі (б.з. 100 жылдары) тек оның еңбегінде қай авторларға сілтеме жасағаны және кімдер кейіннен оған сілтеме жасады деген деректерге сүйене отырып бағаланады. Ол «Гармония нұсқаулығында» Трасиллды еске алады, ал оның «Арифметикаға кіріспесі» 2-ші ғасырдың ортасында Апулеймен латын тіліне аударылған. Алайда, ол Смирналық Теоның арифметикалық еңбегіне немесе Птолемейдің музыкалық еңбегіне ешқандай сілтеме жасамайды, бұл олардың кейінгі замандастары болғанын немесе одан кейін өмір сүргенін көрсетеді.

Философия

Тарихшылар Никомахты сандарды математикалық емес, мистикалық қасиеттерге ие деп қарауға бейімділігіне байланысты неопифагоршыл деп санайды. Оның еңбектерінде Филолай, Архитас және Андрокид сияқты авторлардың пифагорлық әдебиеттері кеңінен келтірілген. Ол сандар туралы, әсіресе жай сандар мен толық сандардың маңыздылығы туралы көп жазды және арифметиканың музыка, геометрия және астрономия сияқты басқа математикалық ғылымдардан бұрынғысы екенін, олардың себебі болып табылатынын айтады. Никомах материалдық емес, толыққанды түсінік ретіндегі "құдайлық сан" мен материалдық заттарды өлшейтін "ғылыми" сан арасында ажырату жасайды. Никомах грек-римдік көбейту кестелерінің ең ерте мысалдарының бірін жасады; ең көне грек көбейту кестесі біздің заманымыздың I ғасырына жататын балауыз тақташада табылды (қазір Британ мұражайында сақталуда).

Метафизика

Никомах Пифагордың шәкірті саналғанымен, Джон М. Диллонның пікірінше, Никомахтың философиясы "қазіргі заманғы Платонизм спектріне ыңғайлы түрде сыяды". Арифметика туралы еңбегінде Никомах Платонның "Тимей" шығармасынан Формалардың түсінікті әлемі мен сезімтал әлемді ажырату үшін цитата келтіреді, бірақ ол пифагорлық ерекшеліктерді де жасайды, мысалы, тақ және жұп сандар арасындағы айырмашылықты. Гадтық Модерат сияқты көптеген неопифагорлықтардан өзгеше, Никомах материялық әлемге әсер ететін Демиург пен жоғарғы бірінші принцип қызметін атқаратын Бірлік арасында ешқандай ажырату жасамайды. Никомах үшін Құдай, жоғарғы бірінші принцип ретінде, демиург және Интеллект (nous) болып табылады, сонымен қатар Никомах оны монад деп атайды, барлық нақты нәрселердің туындаған әлеуеті.

Шығармалары

Никомахтың екі еңбегі, "Арифметикаға кіріспе" және "Гармония нұсқауы" толық күйде сақталған, ал тағы екеуі, "Арифметика теологиясы" және "Пифагор өмірі" еңбектері кейінгі авторлардың фрагменттері, конспектілері және қорытындылары арқылы бізге жеткен. Фиотий екі кітаптан тұратын "Арифметика теологиясы" (Θεολογούμενα ἀριθμητικῆς) еңбегінде сандардың пифагорлық мистикалық қасиеттері туралы айтады. Осы атпен екі ғасырдан кейін Ямблихқа жатқызылатын, бірақ Никомахтың еңбегінен көшірілген немесе қайта жазылған материалдарды қамтитын еңбек те бар. Никомахтың "Пифагор өмірі" Порфирий мен Ямблихтың "Пифагор өмірі" еңбектерін жазудағы маңызды дереккөздердің бірі болды. Никомахтың өзі "Арифметикаға кіріспе" еңбегінде сілтеме жасаған "Геометрияға кіріспе" еңбегі сақталмаған. Оның жоғалған белгілі еңбектерінің ішінде Никомахтың өзі уәде еткен және Евтокий Архимедтің шар мен цилиндріне түсіндірме бергенде айтқан музыка туралы тағы бір үлкен еңбек бар.

Арифметикаға кіріспе

Арифметикаға кіріспе () – Никомахтың математика саласындағы қазірге дейін сақталған жалғыз еңбегі. Бұл еңбекте философиялық проза да, негізгі математикалық идеялар да кездеседі. Никомах Платонға жиі сілтеме жасайды және философияны математиканы жеткілікті меңгерген жағдайда ғана мүмкін екенін жазады. Никомах табиғи сандар мен негізгі математикалық идеялардың мәңгілік және өзгермейтін, абстрактілі бір әлемде болатынын сипаттайды. Еңбек екі кітаптан тұрады, біріншісі – жиырма үш, екіншісі – жиырма тоғыз тараудан. Никомахтың баяндамасы бірнеше ғасыр бұрынғы Евклидтің баяндамасына қарағанда әлдеқайда қатаң емес. Пікірлер әдетте бір мысалмен түсіндіріліп, көрсетіледі, бірақ логикалық қорытынды арқылы дәлелденбейді. Кейбір жағдайларда бұл нақты қателіктерге әкеледі. Мысалы, (a b) ∶ (b c) ∷ c ∶ a қатынасынан 1=ab=2bc деген қорытынды жасауға болады, себебі бұл a=6, b=5 және c=3 болғанда ғана дұрыс. Боэцийдің "De institutione arithmetica" еңбегінің көп бөлігі осы еңбектің латын тіліне аудармасы болып табылады.

Гармониканың нұсқаулығы

Manuale Harmonicum (Ἐγχειρίδιον ἁρμονικῆς, Encheiridion Harmonikes) – Аристоксен мен Евклидтің дәуірінен бері музыкалық теория бойынша жазылған ең алғашқы маңызды трактат. Бұл, пифагордың темірші шеберханасының сыртында дыбық биіктігі сандық пропорциялармен анықталады деген аңызының ең ерте сақталған жазбасы. Никомах сонымен қатар музыка мен ғаламның ретінің "көктер музыкасы" арқылы байланысы туралы ең тереңінен сипаттайды. Никомахтың музыканы түсінудегі құлақ пен дауыстың рөлі туралы талқылауы, әдетте бір-біріне қарсы деп есептелетін Аристоксен мен Пифагордың көзқарастарын біріктіреді. Теориялық мәселелерді талқылау барысында Никомах өз заманының музыкалық аспаптарын да сипаттап, құнды мәліметтер береді. "Нұсқаулықтан" басқа, музыкаға қатысты бастапқыда көбірек материалды қамтыған жұмыстың он бөлігі сақталған.

Ежелгі дәуір

Никомахтың "Арифметикаға кіріспе" еңбегі неоплатоникалық мектептердегі стандартты оқулық болды, ал оған Ямблих (3-ғасыр) және Иоанн Филопон (6-ғасыр) түсіндірмелер жазды. Боэцийдің "Арифметика" (лат. De Institutione Arithmetica) – "Арифметикаға кіріспе" кітабының латын тіліндегі парафразы және толық емес аудармасы. "Гармония туралы нұсқаулық" та Боэцийдің De institutione musica атты латын трактатының негізіне айналды.

Ортағасырлық еуропалық философия

Боэцийдің арифметика және музыка саласындағы еңбектері либералды өнерлердің Quadrivium бөлігінің маңызды құрамы болды және орта ғасырларда кеңінен тарады.

Никомах теоремасы

Арифметикаға кіріспе кітабының 20-тарауының соңында Никомах, егер біреу тақ сандардың тізімін жазса, біріншісі – 1-дің кубі, келесі екеуінің қосындысы – 2-нің кубі, келесі үшеуінің қосындысы – 3-тің кубі және т.б. Ол бұдан әрі бармайды, бірақ осыдан алғашқы n кубтардың қосындысы алғашқы тақ сандардың қосындысына тең екені шығады, яғни 1-ден бастап 2n-1-ге дейінгі тақ сандар. Бұл сандардың орташасы n, және олардың саны 2n, сондықтан олардың қосындысы n². Көптеген ерте математиктер Никомах теоремасын зерттеді және дәлелдеді.

Гармониканың нұсқаулығы

Эндрю Баркер, редактор, грек музыкалық жазбалары, 2-том: Гармониялық және акустикалық теория (Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1989), 245–69 беттер.