Кіріспе

Нертус – герман діндеріндегі құдайлық. Нертус туралы бірінші ғасырдағы римдік тарихшы Тацит өзінің «Германия» этнографиялық еңбегінде «Ана Жер» деп жазған. Тацит Германиядағы герман халықтарының бірінің құдайды ерекше құрметтеумен ерекшеленетінін айтады. Тацит арба шеруін егжей-тегжейлі сипаттайды: Нертустың арбасы «мұхиттың» белгісіз аралында табылады, онда ол қасиетті тоғайда сақталып, ақ матамен жабылады. Оған тек дін қызметкері ғана тиеді. Дің қызметкері Нертустың арбада екенін сезгенде, арбаны төл бұқалар тартады. Нертустың арбасы барған жерінің бәрінде мерекелік қарсы алу мен бейбітшілік күтіледі, ал шеру кезінде ешкім соғысқа аттанбайды және барлық темір заттар жабылады. Кейіннен дін қызметкері құдайдың арбасын «ғибадатханасына» қайтарады, ал құлдар құдайды, арбаны және матаны «жалғыз көлде» ритуалдық түрде жуады. Тацит бойынша, құлдар содан кейін дереу көлге батырылады. Ғалымдар Тациттің сипаттамасын Тацит заманынан бастап викинг дәуіріне дейінгі салтанатты арбаларға, әсіресе Даниядағы германдық темір дәуіріндегі Деджбьерг арбасына және Норвегиядағы викинг дәуіріндегі Осеберг кемесімен жерленген арбаға байланыстырады. Құдайдың аты Нертус (*Nerþuz протогерман тілінен) – ежелгі норвег құдайы Ньордрдың ерте германдық этимологиялық түбірі, ол норвег мифологиясында арабалармен және сумен байланысты. Оның балалары Фрейя мен Фрейрмен бірге Ванир құдайлар отбасын құрайды. Ежелгі норвег жазбаларында ритуалдық арба шерулері туралы үш әңгіме бар, оларды ғалымдар Тациттің Нертустың арба шеруі туралы сипаттамасымен салыстырды, олардың бірі (немесе барлығы) Ньордрдың ұлы Фрейрге арналған. Сонымен қатар, ғалымдар ерте герман және көне скандинав құдайларының жыныстық айырмашылығын түсіндіруге тырысты, Ньёрун есімді белгісіз әйел құдайымен этимологиялық байланыстарды талқылады, Ньордрдың құпия әйелі туралы айтылды, шерудің болуы мүмкін жерлері (әдетте Данияда) туралы ұсыныстар жасалды және Тациттің сипаттамасының көздері зерттелді. Тациттің Нертусы халық мәдениетіне, әсіресе Германиядағы Гертаның қазіргі кезде кеңінен қабылданбаған қолжазба оқылымына әсер етті.

Этимология

Ғалымдар әдетте Нертус құдайының атын Ньордр құдайымен байланыстырады, ол көне норвег мәтіндерінде және көптеген скандинавиялық жер-атауларда кездеседі. Ғалымдар романо-германдық Нертусты Ньордр құдайының есімінің тілдік алғысы деп санайды және оны протогермандық *Nerþuz нысанында қайта жасайды. Филолог Джон МакКиннеллдің сөздерінше, "Нертус > *Njarðuz (бұзу) > *Njǫrðuz > Njǫrðr". Ғалымдар Нертус пен Ньордр екеуін де көне норвегтің сирек кездесетін Ньорун құдайының есімімен байланыстырады. Теонимнің мағынасы нақты емес, бірақ ол көне ирланд тіліндегі nert сөзімен – "күш" сөзімен туыс болуы мүмкін, бұл "қуатты" дегенді білдіреді. Атау көне ағылшын тіліндегі geneorð – "қанағатты" және көне ағылшын тіліндегі Neorxnawang жер-атауымен байланысты болуы мүмкін, ол көне ағылшын мәтіндерінде "жұмақ" сөзін түсіндіру үшін қолданылған, немесе "солтүстік" сөзімен байланысты болуы мүмкін. Филолог Жан Пухвелдің пікірінше, "*Nerthuz этимологиялық тұрғыдан екіұшты, ол көне ирланд тіліндегі nert 'күш' және грек andro сөздерімен ғана емес, сонымен қатар ведалық sū nrt́ā 'жақсы күш, өмірлік күш' (әсіресе Ушас үшін қолданылады, сондықтан жыныстық екіұшты) сөздерімен де туыс". МакКиннеллдің айтуынша, "Атаудың мағынасы көбінесе көне ирланд тіліндегі nert 'күш' (яғни 'қуатты') сөзімен байланыстырылады, бірақ ол көне ағылшын тіліндегі geneorð 'қанағаттанған' және neorxnawang 'жұмақ' (сөзбе-сөз 'қанағат даласы') немесе 'солтүстік' (яғни 'солтүстік халқының құдайы', грек тіліндегі νέρτερος 'жер астына жататын' сөзімен салыстырыңыз) сөздерімен де байланысты болуы мүмкін."

Тациттің дереккөздері

Тацит Нерттің (не Германияның қалған бөлігінің) сипаттамасы үшін өзінің дереккөздері туралы ақпарат бермейді. Тациттің баяндамасы бұрынғы, бірақ қазір жоғалған әдеби еңбектерден (мысалы, Плиний Ақсақалдың жоғалған "Белла Германиясынан") туындауы мүмкін, сондай-ақ оның Германиядағы жеке тәжірибесінен, немесе Римдегі германдықтар сияқты саудагерлер мен әскерлерден, немесе Германия мен римдіктерден алынған мәліметтерге негізделуі мүмкін, олар аймақта уақыт өткізген. Тациттің "Германия" еңбегінде Семенондарға ерекше мән берілген, және ғалымдар Тациттің ақпаратының бір бөлігі немесе барлығы Семенондардың патшасы Масиядан және/немесе оның бас жұмасы, болжамшы Ганнадан алынған болуы мүмкін деп санайды. Екеуі 92 жылы Рим императоры Домицианның батасын алу үшін Римге келді. Тацит осы кезеңде Римде болмағанмен, Масия патша мен Ганнаның сапары кезінде олармен бірге болғандардан мәлімет алуға жеткілікті мүмкіндіктерге ие болған.

Қабылдау

Тациттің Нертус шеруі сипаттамасы ғалымдар арасында кеңінен талқыланған мәселе болып табылады.

Атау және қолжазбаның өзгеруі

Тациттің "Германия" еңбегінің барлық сақталған қолжазбалары XV ғасырға жуық кезеңмен датыланады және олар құдайшаның атында маңызды айырмашылықтарды көрсетеді: куәландырылған барлық формалар айыптау райда келген және Nertum (номинативті Нертус формасын береді), Herthum (Гертаның номинативті формасын білдіреді) және басқа да түрлерін (Нехтум, Нейтум, Нехертум және Вертум) қамтиды. Қазіргі "Германия" қолжазбаларында кездесетін әртүрлі формалардың екеуі – Нертус және Герта – кем дегенде XIX ғасырдан бері ғалымдар арасында кең талқылау тудырды. Герта Германия тану ғылымының алғашқы кезеңдерінде, мысалы, Беат Реннің басылымында жиі кездесетін. Бұл ғалымдар осы атты неміс тіліндегі "Жер" сөзімен байланыстырды (қазіргі неміс тіліндегі "Erde" сөзімен салыстырыңыз). Алайда, бұл түсіндірме кейіннен көптеген ғалымдар тарапынан қабылданбады. XIX ғасырдың көрнекті филологы Якоб Гримм Нертус формасын ежелгі скандинавиялық Ньордр құдайының атының этимологиялық бастауы деп анықтағаннан бері, Нертус оқуы ғылыми ортада қабылданды. Дегенмен, кейбір ғалымдар Нертустың басқаша түсіндірмелерін ұсына берді. Мысалы, 1992 жылы Лотте Моц тілдік сәйкестіктің кездейсоқтық екенін және "Гриммнің Nertum формасын таңдауының себебі – оның Ньордрға сәйкес келуі" болғанын айтты. Оның орнына Моц, континенттік германдық фольклордағы әртүрлі әйел бейнелерінің, әсіресе Орталық Германия мен Альпідегілердің, бір ортақ бастаудан – Нертустан шыққандығын және германдық халықтардың осы құдайды Скандинавияның жағалауынан осы аймақтарға әкелгенін ұсынды. Моцтың қайтысынан кейін оның пікірін Рудольф Симек қолдады. Джон Линдоу Моцтың ұсынысын және Симектің қолдауын қабылдамайды. Ол Кодекс Эсинаста (1902 жылы ашылған, ал Гримм 1863 жылы қайтыс болған) осы форманың кездесуіне назар салып, "кейінгі ұрпақтың құдайларының үлгісіне сай келетін құдайдың аты этимологиялық тұрғыдан олардың бірімен толық сәйкес келуі қаншалықты ерекше жағдай?" деп сұрайды.

Орналасқан жері

Ғалымдар Тациттің Нерт туралы баяндамасының әртүрлі жерлерде жазылғандығын ұсынды. Мысалы, Андерс Андрен былай дейді: Тацит белгілі бір герман тайпаларының жазбаларында Нахарвалидегі игі егіздер, Алькистер және қазіргі Данияның оңтүстік бөлігінде орналасқан тайпалар тобындағы Нерт құдайы туралы да жазған. Кейбір ғалымдар Нерт шеруі Данияның Зеландия аралында өткен деп болжайды. Олар Нертті Зеландияда орналасқан ортағасырлық Ниартарм (қазіргі Нэррум) жерімен байланыстырады. Бұл пікірді тағы да нығайтатын себеп – ежелгі Дания патшаларының ордасы Лейре де Зеландияда орналасқан. Нерт көбінесе Гефйон құдайымен салыстырылады, ол «Проза Эдда» кітабының «Гилфагиннинг» бөлімінде Швециядан Зеландия аралын жыртып алған деп айтылады және Лейреде Данияның аңызға айналған патшасы Скьёльдрмен үйленген. Чемберс Герта деген қате атаудың (жоғарыдағы атау мен қолжазба түрлеріне қараңыз) неміс тіліндегі Рюген аралындағы Герта көліне (гидроним) әкелгенін, ал антикварлар оны Тацитте сипатталған Нерт орнының болуы мүмкін жері ретінде ұсынғанын атап өтті. Алайда, «Герта» оқуын қабылдамаумен бірге, бұл орын енді ықтимал деп саналмайды.

Нертус пен Ньордтың жыныстық айырмашылығы

Ньорд этимологиялық тұрғыдан *Нерцуздан шыққан болса да, Тацит Нертусты әйел ретінде сипаттаса, көне скандинавиялық құдай Ньордр еркек болып табылады. *Нерсуз түрі құдайдың еркек пе, әйел пе екенін көрсетпейді. Осы жыныс арасындағы айырмашылық ғалымдардың көптеп талқылауына себеп болды. Бұл айырмашылықтың себептерін түсіндіру үшін әртүрлі ұсыныстар жасалды: жылдар бойы ғалымдар Нертустың Ньордрдың инцест арқылы туған Фрейр мен Фрейяға ұқсас, екі құдайдың бірі болуы мүмкін екенін (мүмкін, иеро гамосқа қатысты), Нертустың гермафродиттік құдай болғанын, құдайдың жынысы уақыт өте әйелден еркекке ауысқан, немесе Тацит Нертусты еркек емес, әйел құдай деп жаңылысқан деген пікірлерді айтты. Тағы бір ұсыныс бойынша, «әйел Ньорд» ескі скандинавиялық деректерде Ньордрдың әйел бауыры ретінде және/немесе Ньорун құдайының аты арқылы сақталған.

Вагондар, вагондық шерулер, ванирлер және циклдік рәсімдер

Ғалымдар Тациттің Нертустың көлік құралын сипаттауын (Бирли жоғарыда "арба" деп аударған, ал Мэттингли "көлік" деп аударған) ритуалды түрде лакусқа (Бирли мен Мэттингли жоғарыда "көл" деп аударған) Тациттің заманында торфты жерлерде ритуалдық түрде орналастырылған салтанатты көліктермен, викинг дәуіріндегі салтанатты көліктермен және ескі скандинавиялық мәтіндердегі салтанатты көлік процессияларының сипаттамаларымен байланыстырады. Айта кетерлік мысал – Дейбьерг көлігі, шын мәнінде екі көліктен құралған, Данияның батыс Ютландиясында табылған. Норвегиядағы Осеберг кемесінен викинг дәуіріне жататын көлік табылған. Бұл көлік бұрылыс жасауға жарамсыз болған және тек ритуалдық мақсаттар үшін қолданылған болуы мүмкін. Кеме қабірінде бүгінде Осеберг кестесінің фрагменттері деп аталатын кесте фрагменттері сақталған. Бұл фрагменттерде көлік процессиясы бейнеленген. Скандинавия мифологиясында Ньорд сумен тығыз байланысты, ал ол және оның балалары Фрейр мен Фрейя көліктермен ерекше байланысты. Бұл отбасы көне скандинавиялық дереккөздерде Ванир деп белгілі. Njörðr Skáldskaparmál (Codex Regius) негізгі қолжазбасында "көлік құдайы" (ескі скандинавия тілінде vagna guð) деп аталады. Проза Эддаға сәйкес, Фрейя мысықтар жеккен күймеде жүреді, ал ғалымдар оны Осеберг кемесінен табылған көліктегі тоғыз мысықтың бейнесімен байланыстырады, бұл құдайдың бейнеленген күйме процессиясын көрсетеді. Он төртінші ғасырда жазылған "Ögmundar þáttr dytts" ритуалдық көлік процессиясы туралы айтады, онда дін қызметкері әйел Фрейрдің суретін Тациттің сипаттамасына ұқсас көлікте айналдырады. Осыған ұқсас көлік процессиясы туралы әңгімелерді тағы екі мәтінде табуға болады, атап айтқанда Flateyjarbók-тағы Lýtir деген құдайдың аты туралы сипаттама және Gesta Danorum-дағы Фрото туралы мәлімет, ол өлгеннен кейін үш күн бойы елдің құламауы үшін айналдырылған. Ғалымдар осы екі есімді Фрейрдің басқа аталары деп санайды. Кейбір ғалымдар бұл процессияны Ванирмен байланысты циклдық ритуал ретінде қарастырады. Йенс Петер Шёдттің айтуынша, "егер біз Нертус, Фрейр және Фрото арасындағы тығыз байланысты, тіпті олардың бір-бірімен сәйкестігін қабылдасақ, бұл үш сипаттаманың барлығы ванир типіндегі құдайларды айналдырумен және осылайша жылдық ритуалдарға бағытталған процессиялармен байланыстыратын әңгімелердің бір бөлігі болып көрінеді". Шёдт былай дейді:
Циклдық ритуалдар, әрине, Солтүстікте де, барлық басқа жерлерде де мыңдаған жылдар бойы өткізіліп келген. Ерте темір дәуіріндегі осындай ритуалдың ең танымал сипаттамаларының бірі – Тациттің "Germania" еңбегіндегі Нертус ритуалының сипаттамасы (40-тарау). Бұл ритуалдың циклдық екендігі нақты айтылмаса да, оның қайталанатыны және бүкіл қауымды қамтитыны сөзсіз. Бұл дәстүрдің басқа да көптеген түрлері сияқты, Нертус процессиясының жылдың қай мезгілінде өткені бізге белгісіз, бірақ ол құнарлылық пен бейбітшілікпен байланысты болғандықтан, оның жаз айларында емес, соғыс пен ерлердің басқа да іс-әрекеттерінің маусымында өткенін болжауға болады. Хильда Дэвидсон бұл оқиғаларды Тациттің Нертус туралы есебімен салыстырады, сонымен қатар "арба айдағандай тізе бүгіп отырған" әйел бейнесі бар мойын сырғасының қола дәуірінен екенін айтады. Дэвидсонның пікірінше, дәлелдер Тациттің есебінде сипатталған салт-дәстүрлер Ванирге табыну арқылы жалған діннің соңына дейін сақталғанын көрсетеді.

Саздықтар

Солтүстік Еуропаның батқықтарында жақсы сақталған көптеген адам денелері табылды, олар "батқық денелері" деп белгілі. Жоғарыда айтылғандай, батқыққа көмілген вагондар сияқты, бұл денелер де қасады түрде және рәсімдік мақсатта жерленген. Әртүрлі ғалымдар Тациттің "көлде" батып өлген құлдар туралы сипаттамасын адам денелерін батқыққа жерлеумен байланыстырады. Мысалы, археолог Питер Вилхелм Глобтың сөзіне göre: "Құдайшаның құлшылық аяқталысымен көлге түскен қызметшілерінің суреті құрбандыққа шалынған батқық адамдарын еске түсіреді. Шын мәнінде, батқық халқы осындай рәсімдік тойларда қатысқан, олардың өлімімен және батқыққа қойылуымен аяқталған."

"Жер ана" және Кибелаға табыну

Нерт туралы Тацит "Жер Ана" (Terra Mater) деп атаған. Бұл ғалымдар тарапынан әртүрлі қабылдауларға ие болды және құдайдың атының ерте қолжазбалардағы оқылуына әсер етті (әсіресе Гертум, жоғарыда "Атауы мен қолжазбаның өзгерулері" бөлімін қараңыз). Ежелгі скандинавия тіліндегі жердің бейнесін (Jörð, скандинавия мифологиясындағы құдай) бағалауда МакКиннелл, ескі скандинавия тіліндегі жер бейнесінің Ванир, Ньордр және/немесе Нертспен ерекше байланысы жоқ екенін айтады. Ол былай деп қорытындылайды: "Таксит Нертусты Terra Mater деп теңестіргені, римдік оқырмандарына таныс ұғымдармен түсіндіруге тырысқан интерпретация Романа (Interpretatio Romana) болуы мүмкін". Джон Линдоу Тациттің "Жер Анамен сәйкестендіруі, скандинавия мифологиясындағы Жорд емес, көптеген мәдениеттердегі құдайлармен байланысты болуы ықтимал" дейді. Тацит заманында Фиргиялық Кибела құдайы римдік пантеонға енген, ал Тацит Кибелаға табынушылық қызметкері болған, оның міндеттеріне қасиетті құлшылық тасын жуу кірген. Тациттің Нерт туралы сипаттамасына ұқсас, Кибела кейде Terra Mater ("Жер Ана") ұғымымен, Mater Deum ("Құдайлардың анасы") ретіндегі өзінің танылуы арқылы тығыз байланысты немесе біріктірілген, және кейде арыстан жұмсаған күймемен бейнеленген.

Қазіргі заманның ықпалы

601 Нерт кішкентай планетасы Нерт құдайының атымен аталған. "Гертха" түрі бірнеше неміс футбол клубтары тарапынан қабылданып алынды. Басым оқылым ретінде ығыстырылғанға дейін Герта неміс халық мәдениетіне қандай да бір әсер еткен. Мысалы, Герта және Гертазе (жоғарыдағы "орналасу" бөлімін қараңыз) неміс жазушысы Теодор Фонтанның 1896 жылғы "Эффи Брист" романында маңызды рөлдерді ойнайды. Нерцуз – "Fire Emblem Heroes" ойынында кездесетін кейіпкер.