Жерусалем Талмуды немесе Палестина Талмуды

Кіріспе

Оңтүстік Левант аймағында жинақталған Талмуд

Иерусалим Талмуды (תַּלְמוּד יְרוּשַׁלְמִי, көбінесе қысқартылып) немесе Палестина Талмуды, сондай-ақ Израиль жерінің Талмуды деп аталады, бұл екінші ғасырдағы еврей ауызша дәстүрі – Мишна туралы раввиндердің жазбаларының жинағы. Талмудтың бұл нұсқасына Иерусалим емес, Палестина немесе Израиль жерінің атын беру дұрыс деп саналады, себебі мәтін негізінен Иерусалимде емес, Византияның Палестина Секундасындағы Ғалилеяда пайда болған, сол кезде онда еврейлер тұрмаған. Иерусалим Талмуды өзінің баламасы – Вавилон Талмудынан (ивритте ол ) шамамен бір ғасыр бұрын жазылған, негізінен еврей-палестиналық арамей тілінде. Ол IV ғасырдың соңынан бастап V ғасырдың бірінші жартысына дейін жинақталған. Талмудтың екі нұсқасында да екі бөлім бар: Мишна (оның тек бір нұсқасы бар), оны Яһуда ха Наси шамамен 200 жылы аяқтады, және Вавилондық немесе Иерусалимдік Гемара. Гемара – Иерусалим Талмудын Вавилон Талмудынан ерекшелендіретін нәрсе. Иерусалим Гемарасында Сирия Палестинасындағы Талмуд академияларының Тиберия және Кесария қалаларындағы раввиндерінің пікірталастары жазылған.

Атауы

Талмудтың бұл нұсқасы көбінесе Иерусалим Талмуды немесе Палестина Талмуды деп аталады. Екінші атау, Палестина аймағынан – немесе Израиль жерінен – шыққандықтан, дәлірек деп есептеледі, себебі мәтін негізінен Иерусалимде емес, Византиялық Палестина Секундадағы Ғалилеяда қалыптасқан, сол кезде онда еврейлер тұрмаған.

Қолжазбалар

"Лейден Иерусалим Талмуды" (Or. 4720) – Иерусалим Талмудының бүгінгі күнгі сақталған жалғыз толық қолжазбасы және Лейден университеті кітапханасында қолжетімді. Ол 1289 жылы Жехиел бен Йекутиел Анав көшірген, және кейінірек түзетілген элементтерін көрсетеді. Лейден қолжазбасының Киелі кітапқа түсіндірмелеріне (глоссаларына) қосылған қосымшалар Йеменде табылған осы Талмуд трактаттарының қолда бар үзінділерінде кездеспейді. Бұл қосымшалар қазір Иерусалим Талмудының барлық басылымдарына енгізілген. Йемен қауымдастығының оқшаулануының нәтижесінде пайда болған Йемен фрагменттері маңызды бастау материалдары болып табылады (төменде көрсетілгендей). Лейден қолжазбасының маңыздылығы – ол мәтіндік оқуларға қатысты ертерек нұсқаларды сақтап қалғандығында, мысалы, "Песахим" трактаты 10:3 (70а) дūkeh ескі еврей сөзін келтіреді, rūbeh/rabah орнына, сөз ойынымен былай дейді: "Иссе үйінің мүшелері Иссе атынан былай деді: Неліктен ол dūkeh деп аталады? Себебі, ол [дәмдеуіштерді] онымен бірге ұрып-соғады". "Ұру" деген еврей сөзі – дах (דך), ол басылған басылымдардағы рабах (רבה) жазуын мүмкін етпейді. Йемендегі яһудилер оны әлі де dūkeh деп атайды. Лейден университеті кітапханасы қолжазбаның екі томын да цифрлық форматқа көшіріп, оны өзінің Цифрлық жинағында қолжетімді етті. Ватикан кітапханасындағы еврей қолжазбаларының арасында 13-шы ғасырдың соңы – 14-шы ғасырдың басындағы "Сота" трактатының көшірмесі және Иерусалим Талмудының толық "Зераимым" (Vat. ebr. 133) кітабы бар: "Берахот", "Пеа", "Демай", "Килайим", "Шевиит", "Терумот", "Маасерот", "Маасер Шени", "Халлах" және "Орлах" (трактаттарға қатысты Мишнасыз, тек "Берахоттың" 2-ші тарауындағы Мишнадан басқа). Л. Гинцберг осы қолжазбадан алынған нұсқаларды өзінің "Ерушальми фрагменттері" (Нью-Йорк, 1909) кітабының 347–372 беттерінде басып шығарды. Саул Либерман өзінің "ʿAl ha Yerushalmi" (Иврит) мақаласының соңында (Иерусалим, 1929) нұсқаларды жариялады. Екі редактор да бұл қолжазбада көптеген қателер бар екенін, бірақ сонымен қатар құнды мәліметтер сақталғанын атап өтті.

The Leiden Jerusalem Talmud (Or. 4720) is today the only extant complete manuscript of the Jerusalem Talmud and available at Leiden University Libraries. It was copied in 1289 by Jehiel ben Jekuthiel Anav and shows elements of a later recension. The additions which are added in the biblical glosses of the Leiden manuscript do not appear in extant fragments of the same Talmudic tractates found in Yemen, additions which are now incorporated in every printed edition of the Jerusalem Talmud. These Yemenite fragments, a consequence of isolation the Yemenite community, are important as source material (as evidenced below). The Leiden manuscript is important in that it preserves some earlier variants to textual readings, such as in Tractate Pesachim 10:3 (70a), which brings down the old Hebrew word for charoset (the sweet relish eaten at Passover), viz. dūkeh , instead of rūbeh/rabah , saying with a play on words: "The members of Isse's household would say in the name of Isse: Why is it called dūkeh? It is because she pounds [the spiced ingredients] with him." The Hebrew word for "pound" is dakh (דך), which rules out the spelling of rabah (רבה), as found in the printed editions. Yemenite Jews still call it dūkeh. Leiden University Libraries has digitised both volumes of the manuscript and made it available in its Digital Collections. Among the Hebrew manuscripts held in the Vatican Library is a late 13th century – early 14th century copy of Tractate Sotah and the complete Zeraim for the Jerusalem Talmud (Vat. ebr. 133): Berakhot, Peah, Demai, Kilayim, Sheviit, Terumot, Maaserot, Maaser Sheni, Ḥallah and Orlah (without the Mishnah for the Tractates, excepting only the Mishnah to the 2nd chapter of Berakhot). L. Ginzberg printed variant readings from this manuscript on pp. 347–372 at the end of his Fragments of the Yerushalmi (New York 1909). Saul Lieberman printed variants at the end of his essay, ʿAl ha Yerushalmi (Hebrew), Jerusalem 1929. Both editors noted that this manuscript is full of gross errors but also retains some valuable readings.

Қазіргі заманға дейінгі бағалаулар

Дәстүр бойынша, осы Талмудты редакциялау шамамен 425 жылы Феодосий II Синедрионның Насиін қудалап, семиха (ресми ғылыми дәреже беру) амалын тоқтатқанда күрт тоқтады деп есептелді. Иерусалим Талмудын редакциялау Яһуда ха Наси заманында Мишнаны редакциялау сияқты, Синедрионның заңдарын жүйелеу мақсатымен жасалды. Иерусалим Талмудын жасағандар Синедрионның үкімдерін жинауға тырысып, жоспарлағандай сапалы еңбек жасауға уақыт жетпеді, соның салдарынан Гемара Мишнаның барлығына түсініктеме бермеді немесе кейбір бөлімдері жоғалып кетті деп санайды.

Қазіргі бағалаулар

Палестина Талмуды мәтінінің жабылу мерзімін анықтауға қатысты қазіргі көзқарастар раввиндік ғылымның және әдеби өндірістің қызметін түсінуге, мәтінде айтылған анықталатын тарихи деректерді анықтауға, сондай-ақ басқа да мерзімдері белгілі (немесе шамамен белгілі) мәтіндерге сілтеме жасауға негізделген. Жалпы алғанда, Палестина Талмуды IV ғасырдың екінші жартысы мен V ғасырдың бірінші жартысы аралығында жазылған деп есептеледі. Кристин Хейс 370 жылдардан кейін Сирия Палестинасында Амораймдердің қызметіне қатысты дәлелдердің болмауы мәтіннің шамамен 370 жылға дейін аяқталғанын көрсетеді деп санайды. Бұдан өзге, мәтінде 363 жылы рим императоры Юлианның парсы елдеріне жасаған жорығы туралы да айтылады. Бұл Палестина Талмудының құрастырылу мерзіміне жоғары шектеу белгілейді. Жоғары шектеуді одан да төмендету үшін Палестина Талмудының бірнеше жолдары (Демаи 2:1; Шевиит 6:1) 6-шы немесе 7-ші ғасырға жататын Тель-Рехов тас жазуында да кездеседі.

Мазмұны мен беттерін орналастыру

Алғашқы Венеция басылымында Иерусалим Талмуды төрт томдық болып жарық көрді, бұл Мишнаның жеке седаримдеріне сәйкес келеді. Бет нөмірлері томдар бойынша мынадай: Зераим: Берахот (2a–14d); Пеа (15a–21b); Демай (21c–26c); Килаим (26d–32d); Шевиит (33a–39d); Термуот (40a–48b); Маасорот (48c–52a); Маасер Шени (52b–58d); Халла (57a–60b); Орла (60c–63b); Бикурим (63c–65d). Моэд: Шаббат (2a–18a); Эрувин (18a–26d); Песахим (27a–37d); Йома (38a–45c); Шекәлим (45c–51b); Сукка (51c–55d); Рош ха-Шана (56a–59d); Беца (59d–63b); Таанит (63c–69c); Мегилла (69d–75d); Хагига (75d–79d); Моэд Катан (80a–83d). Нашиим: Йебамот (2a–15a); Сота (15a–24c); Кетувот (24c–36b); Недарим (36c–42d); Гиттин (43a–50d); Назир (51a–58a); Кидушин (58a–66d). Незикин (және Тохорот): Бава Камма (2a–7c); Бава Меция (7c–12c); Бава Батра (12d–17d); Санхедрин (17d–30c); Маккот (30d–32b); Шевуот (32c–38d); Авода Зара (39a–45b); Хорайот (45c–48c); Нидда (48d–51b). Әрбір бет фолио түрінде басылды, сондықтан төрт қосалқы беттен тұрады (7a, 7b, 7c, 7d), ал Вавилон Талмудында тек екі қосалқы бет бар (7a, 7b). Сонымен қатар, Иерусалим Талмудының әрбір тарауы (Мишна тарауымен салыстырылатын) «халахот» деп бөлінеді; әрбір «халаха» – Мишнаның бір қысқа үзіндісіне түсіндірме. Иерусалим Талмудындағы үзінділер әдетте тарау мен халаханың комбинациясымен (мысалы, Йерушальми Сота 1:1), Венеция басылымының бетімен (мысалы, Йерушальми Сота 15a) немесе екеуінің бірге айтылуымен (мысалы, Йерушальми Сота 1:1 15a) сілтеме жасалады.

Вавилон Талмудымен салыстыру

Талмудтың екі жинағы арасында маңызды айырмашылықтар бар. Иерусалим Талмудының тілі – еврей арамей тілі, ол батыс арамей диалектісі болып табылады және бабылдық арамейден ерекшеленеді. Иерусалим Талмуды көбінесе толық емес, фрагменттерден тұрады. Иерусалим Талмуды Израиль жеріне және жерге қатысты Тораның ауыл шаруашылығы заңдарына көбірек назар аударады, себебі ол осы заңдардың қолданылған Израиль жерінде жазылған. Иерусалим Талмуды құрбандық рәсімдерімен және ғибадатханаға қатысты заңдармен айналысатын Кодашим Мишнайлық тәртібін қамтымайды, ал Вавилон Талмуды оны қамтиды. Бұл себебі белгісіз, өйткені ғибадатхана 70 жылы қиратылғаннан кейін бұл заңдар екі елде де тікелей қолданылмады. Екі Талмудта да Тохороттың (ғибадатхана мен құрбандық жүйесіне қатысты тазалық ережелері) тек бір трактаты қарастырылады, себебі қалған трактаттар ғибадатханаға қатысты тазалық ережелері туралы заңдармен ғана айналысады. Вавилон Талмуды Израиль және Вавилон раввиндарының пікірлерін қамтиды, ал Иерусалим Талмуды Вавилон раввиндарының пікірлерін сирек келтіреді. Вавилондық нұсқада аяқталу мерзімінің кейінірек болуына байланысты, көбірек ұрпақтың пікірлері кездеседі. Осы екі себепті де ол қол жетімді пікірлердің толық жинағы ретінде қарастырылады. Екінші жағынан, Иерусалим және Вавилон Талмуды арасындағы ғасырлар бойғы редакциялау процесіне байланысты, ерте амораимдердің пікірлері Иерусалим Талмудындағы түпнұсқалық нысанына жақын болуы мүмкін.

Комментаторлар

Иерусалим Талмудына ришонимдердің ешқайсысы толық түсініктеме берген жоқ, бірақ ришонимдер әдебиеттерінде көптеген жеке үзінділердің түсіндірмелерін табуға болады. Ең маңыздысы, рабби Самсон бен Авраам Сенс (шамамен 1150 – 1230 жж.), Раш деп танылған, Седер Зераим Мишнасына түсініктеме жазғанда Иерусалим Талмудының көптеген бөлімдерін келтіріп, түсіндіреді. Дегенмен, оның еңбегі Мишнаға бағытталған және Иерусалим Талмудына толық түсініктеме емес. Яһуда бен Якар (шамамен 1210 ж. қайтыс болған) Иерусалим Талмудының көп бөлігіне түсініктеме жазған, оны басқа ришонимдер де келтірген, бірақ қазір ол жоғалып кеткен. Рабби Ашер бен Иехиелдің шәкірті рабби Иштори Хапарчидің (1280–1355) «Кафтор ВаФерач» шығармасы – Седер Зераим туралы ришонимдердің сақталған бірнеше еңбектерінің бірі. Алайда, бұл халахикалық еңбек және Иерусалим Талмудына түсініктеме емес. Ришонимдердің Иерусалим Талмудына берген түсініктемелерінің ішінде тек Менахем Меиридің, Мешулам бен Давидтің және Шемуел бен Шниурдың «Шекалим» трактатына жазған түсініктемелері ғана сақталған. Көптеген ахаронимдер де Иерусалим Талмудының барлық немесе маңызды бөліктеріне түсініктемелер жазды. Вавилон Талмудындағыдай, олар Иерусалим Талмудының жеке трактаттарына да түсініктемелер жазды. Иерусалим Талмудына түсініктеме жазған алғашқы ахаронимдердің бірі – Соломон Сирилио (1485–1554), сондай-ақ Раш Сирилио деп танылған. Оның түсініктемелері Седер Зераим мен Седер Моэдтің «Шекалим» трактатын қамтиды. Сирилионың түсініктемесі 1875 жылға дейін қолжазба күйінде сақталды және алғаш рет Мейр Леманның Майнцте басып шығарды. Иерусалим Талмудының Вильна басылымында Раш Сирилио тек «Берахот» және «Пеа» трактаттарында кездеседі, ал Седер Зераимның толық түсініктемесі Иерусалим Талмудының «Муцаль Ми’Эш» басылымында және «Оз Вехадар» басылымында жарияланған. Сирилио түсініктемесінен басқа, Иерусалим Талмуды мәтініне уақыт өте келе қолжазба көшірушілердің қателіктері енгенін аныдап, оларды жоюға тырысты. Оның Гемараға енгізген түзетулері Вильна және «Муцаль Ми’Эш» басылымдарында түсініктемесімен бірге қайта жарияланды. Ерушальмиге қатысты 16 ғасырдағы тағы бір түсініктеме – рабби Элазар бен Моше Азикридің «Берахот» және «Бетза» трактаттарына жазған түсініктемесі. Бүгінгі күні жарық көрген басылымдардың көпшілігінде Берлиндегі Давид бен Нафтали Френкельдің (шамамен 1704–1762) «Моэд», «Нашим» және «Незикин» бөліктеріне, сондай-ақ Амстердамдық Моше Марголиестің (шамамен 1710–1781) «Пней Моше» (Пней Моше) бүкіл Талмудқа жазған түсініктемелері бар. Вильна басылымында сонымен қатар раввин Яков Довид Виловскийдің «Ридваз» түсініктемесі Талмудтың көп бөлігіне енген. Осы үш түсініктеменің мақсаты – Рашидің Бавлиға жазған түсініктемесіне ұқсас, Талмудтың қарапайым мағынасын түсіндіру. Авторлар әрқайсысы қосымша түсініктемелер жазды – «Шейарей ха Корбан», «Марей ха Паним» және «Тосефот Рид», олар Тосафот стиліне ұқсас. Раввин Хаим Каниевский «Берахоттан» «Недаримге» дейінгі трактаттарға (Иерусалим Талмудының шамамен 70%) түсініктеме жариялады, оны көптеген адамдар ең айқын түсініктеме деп санайды. Оның көп бөлігі «Ерушалма» басылымының «Оз Вехадар» басылымында жарияланды. Раввин Ицхок Исаак Красильщиков «Толидот Ицхак» және «Тевуна» трактаттары бойынша «Берахоттан» «Рош Хашанаға» дейінгі (Иерусалим Талмудының шамамен 70%) түсініктемелерді жазды, олар оның қолжазбасынан «Муцаль Ме’Эш» институты жариялады. Қазіргі уақытта Арад қаласында «Ор Симха» деп аталатын қазіргі заманғы басылым мен түсініктеме дайындалуда. Тағы бір дайындалып жатқан басылым, қазіргі еврей тілінде парафраздар мен түсіндірме жазбаларды қамтиды, ол – «Едид Нефеш». Иерусалим Талмудына Адин Штайнсальц та назар аударды. Ол өмірінің соңында Бабыл Талмудындағыдай, қазіргі еврей тіліне аударма және түсіндірме жасауды жоспарлаған. Осы уақытқа дейін тек «Пейа» және «Шекалим» трактаттары ғана жарық көрген.

There is no comprehensive commentary to the Jerusalem Talmud by any of the Rishonim, but explanations of many individual passages can be found in the literature of the Rishonim. Most significantly, Rabbi Samson ben Abraham of Sens (c. 1150 – c. 1230), known as the Rash, excerpts and explains many sections of the Jerusalem Talmud in his commentary to the Mishnah of Seder Zeraim. His work, however, is focused on the Mishnah and is not a comprehensive commentary on the entire Jerusalem Talmud. Judah ben Yakar (died c.1210) wrote a commentary to much of the Jerusalem Talmud, which was quoted by other rishonim but has now been lost. Kaftor VaFerach, by Rabbi Ishtori Haparchi (1280–1355), a disciple of Rabbi Asher ben Jehiel, the Rosh, is one of the few surviving compositions of the Rishonim about all of Seder Zeraim. However it is a Halachic work and not per se a commentary on the Jerusalem Talmud. The only surviving commentaries of Rishonim on the Jerusalem Talmud are the commentaries to Tractate Shekalim of Menachem Meiri, Meshulam ben David and Shemuel ben Shniur. Many Acharonim, however, wrote commentaries on all or major portions of the Jerusalem Talmud, and as with the Babylonian Talmud, many also wrote on individual tractates of the Jerusalem Talmud. One of the first of the Acharonim to write a commentary on the Jerusalem Talmud was Solomon Sirilio (1485–1554), also known as Rash Sirilio, whose commentaries cover only the Seder Zeraim and the tractate Shekalim of Seder Moed. Sirilio's commentary remained in manuscript form until 1875, when it was first printed in Mainz by Meir Lehmann. In the Vilna edition of the Jerusalem Talmud, Rash Sirilio appears only for tractates Berakhot and Pe'ah but the commentary for the entire Seder Zeraim appears in the Mutzal Mi'Eish edition of the Jerusalem Talmud and is reprinted in the Oz Vehadar edition. In addition to his commentary, Sirilio worked to remove mistakes made by manuscript copyists that over time had slipped into the text of the Jerusalem Talmud and his amended text of the Gemara is reproduced alongside his commentary in the Vilna and Mutzal Mi'Eish editions of the Jerusalem Talmud. Another 16th century commentary on the Yerushalmi is Rabbi Elazar ben Moshe Azikri's commentary to Tractates Berakhot and Betzah. Today's modern printed editions almost all carry the commentaries, Korban ha Eida, by David ben Naphtali Fränkel (c. 1704–1762) of Berlin on the orders of Moed, Nashim and parts of Nezikin, and Pnei Moshe, by Moses Margolies (c.1710?–1781) of Amsterdam on the entire Talmud. The Vilna edition also includes the Ridvaz by Rabbi Yaakov Dovid Wilovsky on most of the Talmud. The goal of all three of these commentaries is to explain the simple meaning of the Talmud similar to Rashi's commentary on the Bavli, and the authors each wrote an additional commentary—Sheyarei ha Korban, Marei ha Panim and Tosefot Rid respectively—that is meant to be a similar style to Tosafot. Rabbi Chaim Kanievsky published a commentary on tractates Berakhot through Nedarim (roughly 70% of the Jerusalem Talmud), considered by many to be the clearest commentary. Most of it is reprinted in the Oz Vehadar edition of the Yerushalmi. Rabbi Yitzchok Isaac Krasilschikov wrote the Toledot Yitzchak and Tevuna commentaries on tractates Berakhot through Rosh Hashanah (roughly 70% of the Jerusalem Talmud), which was published from his manuscript by the Mutzal Me esh Institute. A modern edition and commentary, known as Or Simchah, is currently being prepared in Arad; another edition in preparation, including paraphrases and explanatory notes in modern Hebrew, is Yedid Nefesh. The Jerusalem Talmud has also received some attention from Adin Steinsaltz, who planned a translation into modern Hebrew and accompanying explanation similar to his work on the Babylonian Talmud before his death. So far only Tractates Pe'ah and Shekalim have appeared.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Бірінші том, Берахот, 1886 жылы доктор Мозес Шваб тарапынан "Иерусалим Талмуды" деген атпен ағылшын тіліне аударылды. Автордың француз тіліне жасаған бұрынғы аудармасы бар, ол көп томды қамтиды. Израиль жерінің Талмуды: Алдын ала аударма және түсіндірме – Якоб Нойснер, Цвее Захави және басқалар. Чикаго университетінің баспасы. Бұл аудармада логикалық бірліктерді анықтау мен оқуды жеңілдететін аналитикалық ұсыныс формасы қолданылған. Шоттенштейннің "Ерушальми Талмуды" Мезора/ArtScroll басылымы. Бұл аударма Вавилон Талмудының Mesorah/ArtScroll's Schottenstein Edition-ымен (ескерту: толықтай еврей және ағылшын тілдеріне аударылған. 51 томдық жиынтық – Иерусалим Талмудының алғашқы және жалғыз православиелік, академиялық емес ағылшын тіліндегі аудармасы. Серия 2022 жылдың 6 наурызынан бастап аяқталды және сатуға түсті.) Иерусалим Талмуды, ред. Генрих Гуггенхаймер, Уолтер де Грюйтер. Бұл басылым – Иерусалим Талмудының толық нұсқасы, ол editio princeps және қолжазбаларға негізделген ғылыми аударма. Мәтін толық дауысталып, кеңінен түсіндірмелермен толықтырылған.