Шығыс Германияның құлауы: Бейбіт төңкеріс және қайта бірігу жолы

Кіріспе

1989–1990 жылдардағы Шығыс Германияның таратылу процесі, Шығыс Германиядағы төңкеріс

Тыныш төңкеріл (Friedliche Revolution), 1989 жылғы төңкерістердің бір бөлігі ретінде, Шығыс Германияның Батыспен шекарасын ашуға, 1989 жылы Германия Демократиялық Республикасында (ГДР немесе "Шығыс Германия") Германияның Социалистік Бірлік партиясының (SED) билігін тоқтатуға және парламенттік демократияға өтуге әкелген әлеуметтік-саяси өзгерістер процесі болды, бұл кейіннен 1990 жылдың қазанында Германияның қайта бірігуіне мүмкіндік берді. Бұл зорлық-зомбылықсыз бастамалар мен демонстрациялар арқылы жүзеге асты. Бұл өзгеріс кезеңі неміс тілінде Die Wende ("өзгеріс нүктесі") деп аталады. Осы оқиғалар Кеңес Одағының басшысы Михаил Горбачевтің Шығыс Еуропадағы кеңестік гегемонияны тастау туралы шешімімен, сондай-ақ Шығыс блогы елдері арқылы тараған реформалық қозғалыстармен тығыз байланысты болды. Кеңес Одағының сыртқы саясатындағы өзгеріске қоса, ГДР-дің әлемдік нарықтағы бәсекеге қабілетсіздігі, сондай-ақ оның күрт өсіп келе жатқан ұлттық қарызы SED-тің бір партиялық мемлекетінің тұрақсыздығын жылдамдатты. ГДР-дегі реформа процесін итермелегендердің арасында бірнеше жыл бойы жер астындағы оппозицияда болған зиялылар мен шіркеу өкілдері, елден қашуға тырысқан адамдар және зорлық-зомбылық және репрессия қаупіне мойын бұрмайтын бейбіт демонстрациялар қатысты. "Социалистік бауырлас елдерінде" жүзеге асырылған реформаларға қарсы болғандықтан, SED басшылығы 1989 жылдың 9 қарашасында Берлин қабырғасындағы шекараны ашуға рұқсат берген кезде Шығыс блогында оқшауланды. Басшылықты өзгерту және келіссөздерге дайындық арқылы SED саяси бастаманы қайтарып алуға тырысты, бірақ жағдайды бақылау көбінесе Батыс Германия үкіметінің, канцлер Гельмут Кольдің қолында болды. 1989 жылдың желтоқсанынан бастап премьер-министр Ханс Модроудың ГДР үкіметі Орталық дөңгелек үстелдің ықпалына түсті, ол Штазиді таратуды және еркін сайлауды дайындады. Германияның қайта бірігуін қолдаған партиялар коалициясының сайлауда жеңіске жеткеннен кейін ГДР-дегі саяси жол анық болды.

The Peaceful Revolution (Friedliche Revolution), as a part of the Revolutions of 1989, was the process of sociopolitical change that led to the opening of East Germany's borders with the West, the end of the ruling of the Socialist Unity Party of Germany (SED) in the German Democratic Republic (GDR or "East Germany") in 1989 and the transition to a parliamentary democracy, which later enabled the reunification of Germany in October 1990. This happened through non violent initiatives and demonstrations. This period of change is referred to in German as Die Wende (, "the turning point"). These events were closely linked to Soviet leader Mikhail Gorbachev's decision to abandon Soviet hegemony in Eastern Europe as well as the reformist movements that spread through Eastern Bloc countries. In addition to the Soviet Union's shift in foreign policy, the GDR's lack of competitiveness in the global market, as well as its sharply rising national debt, hastened the destabilization of the SED's one party state. Those driving the reform process within the GDR included intellectuals and church figures who had been in underground opposition for several years, people attempting to flee the country, and peaceful demonstrators who were no longer willing to yield to the threat of violence and repression. Because of its hostile response to the reforms implemented within its "socialist brother lands", the SED leadership was already increasingly isolated within the Eastern Bloc when it permitted the opening of the border at the Berlin Wall on 9 November 1989. Through a change in leadership and a willingness to negotiate, the SED attempted to win back the political initiative, but control of the situation increasingly lay with the West German government under Chancellor Helmut Kohl. From December 1989, the GDR government of Prime Minister Hans Modrow was influenced by the Central Round Table, which put into action the dissolution of the Stasi and prepared free elections. After an election win for a coalition of parties that supported German reunification, the political path within the GDR was clear.

Шығыс Германияның кеңес реформаларына реакциясы

Реформалардан кейін 1988 жылға қарай Горбачев пен Хонеккер арасындағы қарым-қатынас нашарласады, бірақ КГБ мен Штази арасындағы байланыс бұрынғысынша тығыз болды. 1988 жылдың қараша айында Шығыс Германияда кеңестік "Спутник" айлық журналын таратуға тыйым салынды, себебі оның жаңа, ашық саяси сын-ескертпелері ГДР басшылығының жоғарғы қабаттарын ашуландырды. Бұл көптеген адамдардың наразылығын тудырып, оппозициялық қозғалысты белсендірді. Бір жыл өткен соң журналдың сатылымы қайта жаңғыртылды, ал өткен жылғы нөмірлердің цензураланған нұсқалары Шығыс немiс оқырмандарына арналған арнайы басылымда жарық көрді.

Экономикалық жағдай

Шығыс Германияның экономикасы басқа Шығыс блогы елдеріне қарағанда күштірек болды және ол CMEA елдерінің арасындағы ең табыстысы еді. Ол Кеңес Одағының ең маңызды сауда серіктесі болды, бірақ оған бағынышты еді. Ол технологияны таза экспорттаушы ел болатын. Батыс Германиямен ортақ тіл, мәдени және жеке байланыстар оның экономикасын дамытуға көмектесті. Батыс Германиямен саудасы, Батыс елдерімен жалпы саудасының 50-60 пайызын құрады. Коммунистік жетістікке қол жеткізген ел ретінде танылғанымен, 1980-жылдардың соңында экономикалық өсуі жылына 1%-дан төменге дейін баяулады және үкіметтің экономикалық мақсаттарына жете алмады. Ол өндірістік инфрақұрылымының тозуымен, жұмыс күші мен шикізаттың жетіспеуімен қатар, күшейе берген жаһандық бәсекелестікке қарсы күресуге мәжбүр болды. 1986 жылдан бастап оның өнімдері көбінесе нашар сапалы деп есептелді және Кеңес Одағына жіберілген тапсырыстар сапаны бақылау стандарттарының нашарлығына байланысты жиі қабылданбады. Басқа коммунистік елдер нарыққа бағытталған реформаларды жүзеге асырып жатқанда, Эрих Хонеккер үкіметі мұндай өзгерістерді марксистік идеологияға қайшы келеді деп қарады. Үкімет кірісінің бес бөлігінен бірі тұрғын үй, азық-түлік және қажетті тауарлар бағасын субсидиялауға жұмсалды. Осы экологиялық проблемаларға байланысты наразылықтар Бейбіт революцияда маңызды рөл атқарды. Шығыс Германиядағы жұмысшылар басқа коммунистік елдердегілерге қарағанда көбірек жалақы алып, жақсы тұрғын үймен қамтамасыз етілді. Бірақ Шығыс Германия жұмысшылары өздерін Батыс Германиямен салыстырды, олардың өмірі әлдеқайда жақсы болды, бұл наразылықтың тағы бір себебі болды. Сайлауға дейін өткен апталарда оппозициялық белсенділер сайлауды бойкоттауға шақырды және Эрих Хонеккер режимін сынаған жарнама таратып, үгіт жүргізді. Дегенмен, сайлау қорытындысы 98,5% «Иә» деп жарияланды. Сайлаудағы алаяқтықтың нақты дәлелдері Батыс Германияның БАҚ-тарына жасырын түрде жеткізілді. Бұл ақпарат Шығыс Германияда таралды және наразылықтарды тудырды. Азаматтар дауыс санау барысын қадағалауға заңдық құқықтары бар екенін талап етті. Шіркеулер мен басқа да ұйымдардан келген сайлау бақылаушылары сандардың бұрмаланғанын көрсетті. Сайлаушылардың шамамен 10%-ы тізімдегі барлық есімдердің үстінен сызық тартып, «Жоқ» деп дауыс бергенін көрсетті, ал шамамен 10%-ы мүлдем дауыс бермеді. 7 мамырдағы алғашқы наразылықтардан кейін, әр айдың жетінші күні Берлиндегі Александрплац алаңында демонстрациялар өтті.

East Germany's economy was stronger than other Eastern Bloc countries and it was the most successful of the CMEA countries. It was the Soviet Union's most important trading partner, although it was very much subordinate. It was a net exporter of technology. Its shared language, cultural and personal connections with West Germany helped to boost its economy. Its trade with West Germany was 50 to 60 percent of its total trade with Western nations. Although it was hailed as a communist success story, by the late 1980s its economic growth had slowed to less than 1% per annum and the government's economic goals were not reached. It had to deal with increasing global competition with run down industrial infrastructure, and shortages of labour and raw materials. From 1986, its products were often seen as inferior and orders delivered to the Soviet Union were increasingly rejected due to poor quality control standards. Other communist countries were pursuing market led reforms, but the government of Erich Honecker rejected such changes, claiming they contradicted Marxist ideology. More than one fifth of the government's income was spent on subsidising the costs of housing, food and basic goods. Protests about these environmental problems played a large part in the Peaceful Revolution. Workers in East Germany earned more than those in other communist countries and they had better housing than most of them. But East German workers compared themselves with West Germans, who were much better off, which was another cause of dissatisfaction. In the weeks before the election, opposition activists called for it to be boycotted, and distributed a leaflet criticising Erich Honecker's regime. Nevertheless, the result of the election was proclaimed as 98.5% "Yes". Clear evidence of electoral fraud was smuggled to the West German media. When this information was broadcast, it was picked up in East Germany, instigating protests. Citizens demanded their legal right to observe the vote count. Election monitors from churches and other groups showed the figures had been falsified. About 10% of voters had put a line through every name on the list, indicating a "No" vote, and about 10% of the electorate had not voted at all. After the initial protests on 7 May, there were demonstrations on the seventh of every month in Alexanderplatz in Berlin.

Өмірбаян

Кеңес Одағы мен Шығыс блогының мемлекеттері қатаң изоляционистік саясат жүргізді және азаматтарының темір пердеден тыс жерлерге саяхаттауын шектеу үшін күрделі жүйелер мен инфрақұрылымдарды дамытты. 1961 жылдың тамызында Берлин қабырғасы мен ішкі Германия шекарасы салынар алдында ГДР-дан Батыс Германияға шамамен 3,5 миллион адам көшіп кетті. Кейін де заңды түрде кетуге мүмкіндік болды, (кетуге рұқсат) алып, рәсімдеу арқылы. 1961-1988 жылдар аралығында осылайша шамамен 383 000 адам кетіп қалды. Үкімет сондай-ақ адамдарды күштеп жер аударып, саяси тұтқындар мен олардың отбасын Батыс Германия үкіметіне "айырбастауға" болатын, бірақ мүдделі тараптардың пікірі ескерілмеді. 1964-1989 жылдар аралығында 33 755 саяси тұтқын және олардың шамамен 250 000 туысы мен басқалары Батыс Германияға "сатылды". 1961 жылдан кейін заңсыз қашуға тырысқан көптеген адамдар Шығыс блогының басқа елдеріне бағыт алды, себебі олардың батыс шекараларын Шығыс Германия шекарасынан бұзу оңайырақ деп есептеді. 1961-1988 жылдар аралығында Болгария, Венгрия және Чехословакия арқылы шамамен 7000-8000 шығыс немiс қашып кетті. Дегенмен, көптеген қауырсындардың жолы кесілді, ұсталғандар тұтқындалып, Шығыс Германияның заң жүйесіне қайтарылды. Кейбіреулері шекара күзетшілері тарапынан атып өлтірiлдi. 1963-1988 жылдар аралығында Штази басқа совет блогы елдерінің шекаралары арқылы қашуға тырысқан 14 737 адамның Шығыс Германияға қайтарылғанын тіркеді. Батысқа қашып кетуге тырысқан кезде қанша шығыс немiс атылып өлгені белгісіз. Соңғы құрбан 1989 жылдың шілде айында Болгария-Түркия шекарасында атылған 19 жастағы жігіт болды. Шамамен бір жыл өткен соң, 1989 жылдың 2 мамырында Венгрия үкіметі Австриямен шекарадағы қоршауды бұзуды бастады. Бұл Шығыс Германия азаматтарын Венгрияға барып, батысқа оңайрақ өтуді үміттене саяхаттауға ынталандырды, шекара арқылы ғана емес, Будапешттегі Батыс Германия елшілігіне барып, пана сұрау арқылы да. 1989 жылдың 27 маусымында Венгрияның сыртқы істер министрі Гюла Хорн мен оның австриялық әріптесі Алоис Мок Сопронның сыртындағы шекаралық қоршауды рәміздік түрде кесіп тастады. 1989 жылдың 10 тамызында Венгрия Шығыс Германия шекарасын алғаш рет бұзғандарға қатысты тәртібін жеңілдетуі туралы хабарлады. Шекарадан заңсыз өтуге ұсталған адамдардың паспорттарына мөр басып, оларды тұтқындау немесе Шығыс Германия билігіне хабарлаудың орнына, бірінші рет құқық бұзушыларға ескерту жасалып, мөр басылмады. Сондай-ақ шекараны заңсыз кесіп өтуді қылмыстан құқық бұзушылыққа дейін төмендету туралы ұсыныс жарияланды. Шекара сағат 15:00-де уақытша ашылды, ал хабарланғаннан кейін келген 700-900 шығыс немiс Венгрия шекарашыларының араласуынсыз шашылып өтті. Бұл 1961 жылы Берлин қабырғасы салынғаннан бергі Шығыс Германиядан ең ірі қашу қозғалысы болды. Сопрондағы жергілікті ұйым Венгрияның Демократиялық форумын өз қолына алды, ал басқа байланыстар Габсбургтер мен Венгрияның мемлекеттік министрі Имре Позгай арқылы жасалды. Жоспарланған пикник туралы плакаттар мен жарнамалар ГДР-дің Венгриядағы демалысшылары арасында кеңінен таралды. Сол кездегі Еуропалық Одақтың австриялық филиалы, басшысы Карл фон Габсбург, шекараға жақын Сопронда пикникке шақыратын мыңдаған брошюралар таратты. Габсбургтер мен Имре Позгай бұл оқиғаны Михаил Горбачевтің темір пердедегі шекараны ашуға деген реакциясын тексеру мүмкіндігі ретінде қарады. Атап айтқанда, Мәскеудің Венгриядағы совет әскерлеріне араласуға бұйрық берер-бермейтіндігі зерттелді. Батыс Германия үкіметі жаппай қашуға дайын болды, пойыз бен автобустар қашқындарды Венадан Франкфурт маңындағы Гиссенге апаруға дайын тұрды, онда жаңа келгендерді күтіп тұрған босқындарды қабылдау орталығы болды. Содан кейін шамамен 100 000 шығыс немiс шекарадан өтуді үміттене Венгрияға жол тартты. Көптеген адамдар Будапешттегі Батыс Германия елшілігінің бағында, саябақтарда және шекара маңындағы аймақтарда орналасты. Шығыс Германия үкіметі бұл адамдарды ГДР-ге қайтаруды сұрағанмен, 1989 жылдың 14 наурызында 1951 жылғы босқындардың мәртебесі туралы конвенцияға қол қойған Венгрия бас тартты. 1989 жылдың 10 қыркүйегінен бастап Венгрия үкіметі барлық шығыс немiстерге Австро-Венгрия шекарасынан кедергісіз өтуге рұқсат берді. Он мыңдаған адам кетіп, көбі Чехословакияға бағыт алды, оның үкіметі де батыс шекарасын ашу туралы талаптарға бой алды.

The Soviet Union and the Eastern bloc states had strongly isolationist policies and they developed complex systems and infrastructure to restrict their citizens travel beyond the Iron Curtain. About 3.5 million people left the GDR for West Germany before the building of the Berlin Wall and the Inner German border in August 1961. After that it was still possible to leave legally, by applying for and receiving an (permission to leave). Between 1961 and 1988 about 383,000 people left this way. The government also forcibly exiled people, and political prisoners and their families could be ransomed to the West German government, although those involved had no choice in the matter. Between 1964 and 1989 a recorded 33,755 political prisoners and about 250,000 of their relatives and others were "sold" to West Germany. Most of those who tried to escape illegally after 1961 travelled to other Eastern Bloc countries, as they believed their western borders were easier to breach than East Germany's. Around 7,000–8,000 East Germans escaped through Bulgaria, Hungary and Czechoslovakia between 1961 and 1988. However, the majority of attempts were thwarted and those caught were arrested and sent back to face the East German legal system. Some were also shot and killed by border guards. #tag:ref|Between 1963 and 1988, the Stasi recorded that 14,737 people were returned to East Germany after failed escape attempts via the borders of other Soviet bloc countries. It is not known how many East Germans were shot and killed while trying to escape to the west via these borders. The last one killed was a 19 year old man, shot at the Bulgarian Turkish border in July 1989. Almost a year later, on 2 May 1989, the Hungarian government began dismantling its border fence with Austria. This encouraged East German citizens to start travelling to Hungary in the hope of being able to get to the west more easily, not only over the border, but also by going to the West German embassy in Budapest and seeking asylum. On 27 June 1989 the Hungarian foreign minister Gyula Horn and his Austrian counterpart Alois Mock symbolically cut the border fence just outside Sopron. On 10 August 1989, Hungary announced it would be further relaxing its handling of first time East German border offenders, which had already become lenient. It stamped the passports of people caught trying to illegally cross the border, rather than arresting them or reporting them to the East German authorities; first time offenders would just get a warning, and no stamp. It also announced a proposal to downgrade illegal border crossing from a crime to a misdemeanour. The border was temporarily opened at 3 p. m., and 700–900 East Germans, who had travelled there after being tipped off, rushed across, without intervention from Hungarian border guards. It was the largest escape movement from East Germany since the Berlin Wall was built in 1961. The local organization in Sopron took over the Hungarian Democratic Forum, the other contacts were made via Habsburg and the Hungarian Minister of State Imre Pozsgay. Extensive advertising for the planned picnic was made by posters and flyers among the GDR holidaymakers in Hungary. The Austrian branch of the Paneuropean Union, which was then headed by Karl von Habsburg, distributed thousands of brochures inviting them to a picnic near the border at Sopron. Habsburg and Imre Pozsgay saw the event also as an opportunity to test Mikhail Gorbachev’s reaction to an opening of the border on the Iron Curtain. In particular, it was examined whether Moscow would give the Soviet troops stationed in Hungary the command to intervene. The West German government was already prepared for the mass escape, and trains and coaches were ready to take the escapees from Vienna to Giessen, near Frankfurt, where a refugee reception centre was waiting for the new arrivals. About 100,000 East Germans then travelled to Hungary, hoping to also get across the border. Many people camped in the garden of the West German embassy in Budapest, in parks and around the border areas. Although the East German government asked for these people to be deported back to the GDR, Hungary, which had signed the 1951 Convention Relating to the Status of Refugees on 14 March 1989, refused. From 10 September 1989, the Hungarian government allowed all East Germans to cross the Austro Hungarian border without hindrance. Tens of thousands left and many also travelled to Czechoslovakia, whose government also gave in to demands to open its western border.

Жаңадан құрылған оппозиция

Шығыс немістерінің Венгрия арқылы жаппай қоныс аударуынан туған жаңа үміттердің нәтижесінде 1989 жылдың күзінде бірнеше оппозициялық топтар құрылды, олардың мақсаты – Польша мен Венгрияда жүзеге асырылған сияқты ГДР-де де сондай реформаларды өткізу болды. Олардың ең ірісі – «Жаңа Форум» (нем. Neues Forum) болды. Оны суретші Барбель Боли және Йенс Райх құрған. Ұйым құрылғаннан кейін бірнеше апта ішінде 200 мыңнан астам мүшесі болды. 1989 жылдың 20 қыркүйегінде ол 1990 жылдың наурыз айында өтетін жалпы сайлауға кандидаттар тіркеу үшін өтініш берді.

Тяньаньмэнь алаңындағы наразылық

Шығыс немiстер 1989 жылдың сәуір мен маусым айлары аралығында Батыс Германия телеарналары арқылы Тяньаньмэнь алаңындағы демократиялық демонстрация туралы жаңалықтарды көре алды. 3-4 маусымда қытай үкіметі демонстрацияны қатыгездікпен басып тастағанда, бірнеше жүз, мүмкін бірнеше мың наразылық білдіруші қаза тапты. Бұл 1989 жылдың мамырында сайлау алдауларына қарсы митинг өткізген жаңадан пайда болған Шығыс Германияның наразылық қозғалысын алаңдатты. "Біз де 'қытайлық шешім' мүмкіндігінен қорқып жүрдік", - деді Лейпцигтегі Николаикирхе шіркеуінің пасторы Кристиан Фюрер. SED партиясының ресми газеті «Neues Deutschland» қытай билігінің қатыгездік шараларын қолдады. Неміс халықтық конгресі бұл оқиғаны «контрреволюциялық күштердің жеңілісі» деп мәлімдеді. Шығыс Берлинде Қытай үкіметінің әрекеттеріне қарсы наразылық білдірген 16 азаматтық белсенді ұсталды. ГДР-де 500 мыңға жуық совет әскері орналасқанмен, олар ешқандай демонстрацияны басуға көмектеспеді. Кейіннен Горбачев әскерлерге естелік шаралары кезінде казармада болуға бұйрық бергені белгілі болды. Реформатор Горбачевтің «Унтер ден Линден» көшесімен өтуі кезінде, көше бойында тұрған халық «Горби, Горби!» және «Горби, бізге көмектес!» деп шу көтерді. Дегенмен, Тяньаньмэнь алаңы сияқты қатыгездікке ұшырамасқа қатысты алаңдаушылық әлі де болды, себебі 2 қазанда SED партиясының өкілі Эгон Кренц Қытай Халық Республикасының құрылған күніне орай Пекинде болды. Ол онда: «Біздің замандағы күресте ГДР мен Қытай әрқашан бірге тұрады» деді. Олар адамдарды ұрып-соғып, шамамен 500 адамды тұтқындады. Республика сарайының алдындағы басқа да наразылық акциялары да қатыгездікпен басылды. Ел бойынша наразылықтар болып өтті, ең ұйымдасқандары Саксониядағы үш күндік митингілер: 7 қазанда Плауэнда, 8 қазанда Дрезденде және 9 қазанда Лейпцигде. Лейпцигте зорлық-зомбылыққа жол берілмеді, себебі 70 000 қатысушыны 8 000 қарулы күштік құрылымдардың басып тастауы мүмкін емес еді. «Лейпцигтен тараған хабар елдің түкпір-түкпіріне жетті: халық билікті бейбіт жолмен құлатуға қабілетті». 40 жылдық мерекеге қарсы наразылық білдірген көптеген шығыс немiстер тұтқындалғанда, олардың көпшілігі полиция күзетінде «Интернационал» әнін шырқап, өздері, емес, тұтқынға алғандар нағыз революционерлер екенін көрсетуге тырысты. 18 қазанда, осы оқиғалардан кейін он бір күн өткен соң, Хонеккер партия және мемлекет басшысы лауазымынан алынып, оның орнына Эгон Кренц тағайындалды.

East Germans could see news about the Tiananmen Square democracy demonstration between April and June 1989 on West German television broadcasts. When the Chinese regime brutally crushed the demonstration on 3–4 June, several hundred and possibly several thousand protesters were killed. This caused concern for the nascent East German protest movement, that had demonstrated against electoral fraud in May. "We too feared the possibility of a 'Chinese solution,'" said Pastor Christian Fuehrer of the Nikolaikirche in Leipzig. The Neues Deutschland, the official newspaper of the SED, supported the crackdown by the Chinese authorities. The German People's Congress proclaimed it was "a defeat for counter revolutionary forces." Sixteen civil rights activists in East Berlin were arrested for protesting against the actions of the Chinese government. Although there were almost 500,000 Soviet troops stationed in the GDR, they were not going to help suppress any demonstrations. It later emerged that Gorbachev had ordered that the troops were to stay in their barracks during the commemorations. As the reformist Gorbachev was paraded along Unter den Linden, cheering crowds lining the street called out "Gorbi, Gorbi," and "Gorbi, help us." However, there were still fears of a Tiananmen Square style crackdown, as on 2 October, the SED party official Egon Krenz was in Beijing, at the anniversary of the founding of People's Republic of China. There, he said, "In the struggles of our time, the GDR and China stand side by side." who beat people up and made around 500 arrests. Other protests outside the Palace of the Republic were also brutally repressed. There were protests throughout the country, the most organised being three consecutive demonstrations in Saxony on 7, 8 and 9 October in Plauen, Dresden and Leipzig respectively. In Leipzig, there was no violence, as the 70,000 participants were too many for the 8,000 armed security forces present to tackle. "The message from Leipzig soared over the entire country: The masses had the power to topple the regime peacefully". When numerous East Germans were arrested for protesting the 40th anniversary celebrations, many of them sang "The Internationale" in police custody to imply that they, rather than their captors, were the real revolutionaries. On 18 October, only eleven days after these events, Honecker was removed as head of the party and the state and was replaced by Egon Krenz.

Билік партиясы билікті жоғалта бастады

1989 жылы 18 қазанда 77 жастағы Эрих Хонеккер Социалистік бірлік партиясының Бас хатшысы лауазымынан Эгон Кренцпен ауыстырылды. Хонеккерді қызметтен алу туралы дауыс қабылданғаннан кейін, Штази басшысы Эрих Мильке "ашуланып", Хонеккерді саяси жемқорлыққа қатысқандығы үшін айыптады. Хонеккер Милькеге көп сөйлемеуі керегін айтты. Мильке Хонеккердің саяси мансабына соңғы нүкте қойды. Ол Штазидің биліктен шеттетілген бұрынғы көшбасшы туралы құпия ісі бар екенін жариялады. Іште Хонеккердің жемқорлықпен айналысқаны, жеке өміріндегі жайттары және нацистік Германия кезеңіндегі жасырын Коммунистік партияның мүшесі ретінде Гестапоға ұсталғанда, басқа адамдардың есімдерін бергені туралы дәлелдер болды. SED Политбюросы саяси биліктің нақты иелері болып қала берді. Алдыңғы екі айда SED-тің 200 мыңнан астам мүшесі партиядан шықты. Ханс Модроу премьер-министр болды және 17 қарашада 28 мүшеден тұратын Министрлер Кеңесін құрды, оның құрамына 11 SED-ге жатпайтын министр кірді. ГДР-дің соңғы SED басшысы Кренц 3 желтоқсанда SED Политбюросының және партияның Орталық Комитетінің қалған бөлігімен бірге отставкаға кететін болды, ол қызметте 46 күн ғана болды. Осыдан кейін елді іс жүзінде премьер-министр Модроу басқарды.

Берлин қабырғасының құлауы және шекараның ашылуы

Венгрия және Чехословакия шығыс немістерге өз шекаралары арқылы батысқа өтуге рұқсат бергеннен кейін, ГДР үкіметі адамдардың кетуін тоқтатуға шарасыз қалды. 4-5 қараша күндері, Берлин қабырғасы ашылуға бір апта қалғанда, 50 000-нан астам адам елден шығып кетті. Партиялық шенеунік Гюнтер Шабовски 1989 жылғы 9 қарашада кешке өткен баспасөз конференциясында шығыс немістердің Берлин қабырғасы мен ішкі Германия шекарасы арқылы еркін саяхаттауына болатынын жариялады. Бастапқыда қыңырсу туғаннан кейін, сағат 23:30-ға қарай 20 000-ға жуық адам "Борнхольмер Штрассе" шекаралық бекетіне жиналды, "Есік ашыңдар!" деп ұрандады. Содан кейін шекара күзетшісі Харальд Йейгер адамдарға Батыс Берлинге өтуге рұқсат берді. Келесі бірнеше күн бойы Берлин қабырғасы мен ішкі Германия шекарасындағы бақылау бекеттерінде Батыс Германияға қарай ұзын кезекте тұрған көліктерді көруге болады.

Өтпелі кезеңдегі саяси жағдай

Берлин қабырғасының құлауы және ішкі герман шекарасының ашылуы ГДР-дегі үкімет пен оппозиция, сондай-ақ Германия Федеративтік Республикасының (ФРГ) билігі үшін жаңа міндеттер қойды. Басым пікір бойынша, ГДР-дің тағдыры Кеңес Одағының позициясына байланысты еді. Батыс Германия канцлері Гельмут Коль өзінің естеліктерінде 1989 жылғы маусымда Горбачевпен Рейн өзені теңізге жеткендей, Германияның біртүтастығы да сөзсіз орын алады деген көзқарасын білдіргенін, ал Горбачев оған қарсылық танытпағанын жазды. 9 қарашадан кейін ГДР-де демонстрациялардың толқыны ғана емес, сонымен қатар мәселені шешуге қатысты басым көзқарастың күрт өзгеруі болды. "Біз – халықпыз!" деген ұранның орнына жаңа ұран "Біз – бір халықпыз!" деп өзгерді. Шығыс және Батыс үшін ГДР-ден ФРГ-ға үнемі көптеп көшіп келу мәселесі шешілмей тұрды, бұл ГДР-де тұрақсыздық тудырды, ал ФРГ-ға мұндай үлкен ағынды басқару және интеграциялауға қосымша жүктеме салды.

Кольдің бірігу жоспары

Берлин қабырғасы құлаған күні Батыс Германияның канцлері Коль және оның сыртқы істер министрі Ханс Дитрих Геншер Польшаға мемлекеттік сапармен барған, бірақ жаңа жағдайға байланысты сапары қысқартылды. Бір күн бұрын ғана Коль ГДР басшылығымен жақын ынтымақтастық үшін жаңа талаптар қойды: SED-нің билікке монополиясынан бас тартуы, тәуелсіз партияларға рұқсат беру, еркін сайлаулар өткізу және нарықтық экономика құру. 1989 жылғы 11 қарашада SED Бас хатшысы Эгон Кренцпен телефон арқылы сөйлескен кезде, ол бірігу күн тәртібінде жоқ екенін қатаң айтты, Коль қазіргі уақытта «ақылға қонымды қарым-қатынастарды» орнату ең маңызды екенін мойындады. Бастапқыда Коль шетелде наразылық тудырмау үшін бірігуді итермелеуден аулақ болды. Оның ең жақын сыртқы саясат кеңесшісі Хорст Телчик 1989 жылғы 20 қарашада өткізілген сауалнамалардан күш алды, онда Батыс Германия азаматтарының 70%-ы бірігуді қолдап, 48%-ы оны он жыл ішінде мүмкін деп санайды. 75%-дан астамы ГДР-ға қаржылық көмек көрсетуді, бірақ салықтарды арттырусыз мақұлдады. Горбачевтің өкілі Николай Португаловтан Телчик Ханс Модроудың неміс мемлекеттері арасындағы шарт туралы ұсынысы кеңес үкіметін «ойға келмейтін» жоспар жасауға итермелегенін білді. Кольдің қолдауымен Телчик Германияны біріктіру жолын жасады. Ол өзінің «Германия мен Еуропаның бөлінуін жеңуге арналған он пункттік бағдарламасына» бірнеше қосымшалар енгізіп, 1989 жылғы 28 қарашада парламентте оқыды. Жедел шаралар қабылдаудан бастап, жол келісімшарт жасасуды және конфедеративтік құрылымдарды дамытуды қамтыды, соңында бірыңғай федерация құрылатын еді. Бұл жоспар парламентте, «үшінші жолмен» ГДР-дің тәуелсіздігін жақтаған Жасылдар партиясынан басқа, кеңінен қабылданды. Социал-демократиялық партия (СДП) күмәнді және бөлінген күйде болды. Бұрынғы канцлер Вилли Брандт 1989 жылғы 10 қарашада «Бірге жататын нәрсе қазір біріге бастайды» деген сөзді айтты. Жақын арада СДП-нің канцлерлікке үміткері болатын Оскар Лафонтен қаржылық тәуекелдердің едәуір екенін және елден кетушілер санын шектеу қажеттігін атап өтті.

On the day the Berlin Wall fell, West German chancellor Kohl and his foreign minister Hans Dietrich Genscher were on a state visit to Poland, which was cut short for the new situation. Only a day earlier, Kohl had set out new conditions for closer collaboration with the GDR leadership: the SED's abandonment of its monopoly on power, the allowing of independent parties, free elections, and the building up of a market economy. During a telephone conversation on 11 November 1989 with SED General Secretary Egon Krenz, who insisted that reunification was not on the agenda, Kohl conceded that the creation of "reasonable relations" was currently most pressing. At first Kohl refrained from pushing for reunification to avoid raising annoyance abroad. His closest foreign adviser, Horst Teltschik, took heart though from opinion polls on 20 November 1989, which showed 70% of West Germans in favor of reunification and 48% considered it possible within ten years. More than 75% approved of financial aid for the GDR, though without tax increases. From Nikolai Portugalow, an emissary of Gorbachev's, Teilschik learned that Hans Modrow's suggestion of a treaty between the German states had prompted the Soviets to plan for "the unthinkable". With Kohl's blessing, Teltschik developed a path for German unification. To his "Ten Point Program for Overcoming the Division of Germany and Europe", Kohl made some additions and read it aloud in parliament on 28 November 1989. Starting with immediate measures, the path included a contractual arrangement and the development of confederative structures to conclude with one federation. The plan was broadly accepted in parliament with the exception of the Green Party, which endorsed the independence of the GDR in "a third way". The Social Democratic Party (SPD) was skeptical and divided. Former chancellor Willy Brandt coined the expression "Now grows together, what belongs together" on 10 November 1989. Oskar Lafontaine, soon to be the SPD's chancellor candidate, emphasised the incalculable financial risks and the curtailment of the number of those leaving.

Халықаралық реакциялар

Кольдің жоспарларын күрт жариялауы Еуропалық мемлекет басшылары мен Кеңес Одағының басшысы Горбачевті наразылыққа толы қылды. Ұлыбританияның премьер-министрі Маргарет Тэтчер халықаралық тұрақтылыққа қауіп туып отыр деп санайтын және біріккен, нығайтылған Германияның бейбітшілігіне күмән келтірді. Франция президенті Франсуа Миттеран Германия үкіметінің Еуропалық интеграция процесіне берілгендігінен бас тартып, ұлттық мүдделері мен билік құмарлығына көңіл бөлуі мүмкін деп алаңдады. 1989 жылдың желтоқсан айының басында ол Горбачевпен бірге «Еуропалық процестің Германия мәселесінен жылдамдап дамып, Германияның өркендеуін озуын қамтамасыз етуге тырысты. Біз жалпы еуропалық құрылымдарды құруымыз керек» деді. Горбачев Батыс Германияның сыртқы істер министрі Геншерге Кольдің «қыш құмындағы бұқа сияқты» әрекет етіп жатқанын айтты. Осы салқын қабылдауларға байланысты Батыс Германия үкіметі 1989 жылдың 11 желтоқсанындағы төрт одақтас елдің кездесуін өрескелдік деп қарады. Тек Джордж Буш басқаратын АҚШ үкіметі ғана Кольдің жоспарынан кейін бір күні Германияның қайта бірігуіне байланысты өз мүдделерін баяндап, Батыс Германия канцлеріне қолдау көрсетті. Коль оқиғалардың итермелі күші ГДР халқы екенін, ал ГФР үкіметі емес екенін, тіпті олардың өзі де оқиғаға таңырқап, ден қоюға мәжбүр болғанын атап өтті. Ол 1989 жылдың 20-22 желтоқсанында Миттеранның мемлекеттік сапарына жол беруді болдырмауды көздеп, Министр-президент Модроумен келіссөздер өткізуді жоспарлады. 19 желтоқсанда Дрезденде Коль 100 мың адам алдында сөйлеген сөзінде: «Тарихи сәт келсе, менің мақсатым – біздің ұлтымызды біріктіру» деді, бұл сөздерге көпшілік ризашылық білдірді. Миттеран сырттан басқару мүмкін емес екенін түсінген соң, Батыс Германия үкіметін болашақтағы біріккен Германияға екі мәселе бойынша міндеттеуге тырысты: Польшаның батыс шегарасын мойындау және валюта одағын құру арқылы Еуропалық интеграцияны жеделдету. 1990 жылдың қаңтар айында Кеңес Одағы Батыс Германиядан азық-түлік сұрап, түсіністік белгілерін көрсетті. 1990 жылдың 10 ақпанында Коль мен оның кеңесшілері Мәскеуде Горбачевпен жемісті әңгімелер жүргізді.

The sudden announcement of Kohl's plan irritated European heads of states and Soviet chief Gorbachev. British Prime Minister Margaret Thatcher saw international stability becoming endangered and raised doubts about the peacefulness of a united and restrengthened Germany. French President François Mitterrand was concerned that the German government could give up its commitment to the European integration process and instead focus on its national interests and ambitions for power. In early December 1989, he and Gorbachev sought to ensure "that the whole European process develops faster than the German question and that it overtakes the German development. We must form pan European structures." Gorbachev informed West German foreign minister Genscher that Kohl was behaving "like a bull in a china shop". In light of these frosty reactions, the West German government viewed a meeting of the four Allied powers on 11 December 1989 as a demonstrative affront. Only the United States government, under George H. W. Bush, offered the West German chancellor support by setting out its own interests in any potential German reunification the day after Kohl's plan. Kohl stressed that the driving factor behind the developments was the GDR populace and not the FRG government, which was itself surprised by the events and had to react. He aimed to preempt a state visit by Mitterrand on 20–22 December 1989 and planned talks with Minister President Modrow. In Dresden on 19 December, Kohl spoke before a crowd of 100,000, who broke out into cheers when he stated: "My goal remains—if the historical hour allows—the uniting of our nation". When Mitterrand realized that controlling development from outside was not possible, he sought to commit the West German government to a foreseeable united Germany on two matters: on the recognition of Poland's western border and on hastened European integration through the establishment of a currency union. In January 1990, the Soviet Union sent understanding signals by appealing to West Germany for food deliveries. On 10 February 1990, Kohl and his advisers had positive talks with Gorbachev in Moscow.

ГДР-дегі жағдай

1989 жылғы 13 қарашада Халық палатасында министр-президент болып сайланғаннан кейін Ханс Модроу 16 қарашада ГДР тұрғысынан алғанда, қайта бірігу күн тәртібінде жоқ екенін мәлімдеді. Қазан айының соңынан бастап оппозициялық топтар дөңгелек үстел құруды талап етті. Олар бірлесіп: "Еліміздегі бұрынғы билік және жауапкершілік құрылымдарымен басқару мүмкін болмайтын күрделі жағдайды ескере отырып, біз ГДР халқының өкілдерімен дөңгелек үстелге жиналып, конституциялық реформа мен еркін сайлау үшін жағдай жасауды талап етеміз" деді. Шығыс Германияның жазушысы Криста Вольф, шекара ашылған күні алдында адамдарды ГДР-де қалуға шақырған, 1989 жылғы 28 қарашада "Біздің Еліміз үшін" атты үндеу оқыды; оны ГДР суретшілері мен азаматтық бостандықтар үшін күресшілер, сондай-ақ сыншыл SED мүшелері қолдады. Сол күні өткен баспасөз мәслихатында автор Стефан Хайм да үндеуді оқыды, бірнеше күн ішінде оған 1,17 миллион қол қойылды. Ол "ГДР-дің ерекше еңбегін" құруды талап етті және қайта бірігу арқылы "материалдық және рухани құндылықтарымызды сатудан" сақтандырып, "Еуропа мемлекеттері арасында тең серіктес ретінде ФРГ-ға социалистік баламаны дамыту мүмкіндігі бар" деді. 1989 жылғы 7 желтоқсандағы Орталық дөңгелек үстелдің алғашқы отырысында қатысушылар жаңа органды консультативтік және шешім қабылдау институты ретінде анықтады. Польшадағы мысалдан айырмашылығы, онда "Солидарность" делегаттары үкіметке қарсы шықты, Орталық дөңгелек үстел көптеген жаңа оппозициялық топтардың өкілдері мен SED, блоктық партиялар және SED-ке байланысты бұқаралық ұйымдардың тең санынан құралды. Шіркеу өкілдері модераторлар рөлін атқарды. Модроу үкіметінің социалистік реформа бағдарламасы ішкі және халықаралық деңгейде қолдау таппады. 1990 жылдың қаңтар айында Мәскеуге сапарында Модроу Горбачевке: "ГДР халқының басым көпшілігі енді екі неміс мемлекетінің болуы идеясын қолдамайды; бұл идеяны сақтау мүмкін емес сияқты. Егер біз қазір бастамашылықты қолға алмасақ, онда басталған процесс өздігінен және күшпен жалғасады, біз оған ешқандай ықпал ете алмаймыз" деді. Өз үкіметінің еркін сайлауға дейінгі ауысу кезеңінде оған деген сенімді арттыру үшін 1990 жылдың 22 қаңтарында Модроу оппозициялық топтарға үкіметке қатысуға мүмкіндік берді. Бұл топтардың көпшілігі Орталық дөңгелек үстелден үміткерлерді партиясыз ауысу үкіметіне орналастыру туралы қарсы ұсынысқа келісті. Модроу мұны өзінің үкіметін құлатуға тырысу деп санады және оны 28 қаңтарда қабылдамады. Ұзақ келіссөздер мен Модроудың отставкаға кетуімен қорқытқаннан кейін оппозиция жеңіліп, үкіметте "портфелі жоқ министрлер" ретінде орын алды. Алайда, Модроу бірнеше күннен кейін Германияның біртұтас болуына қолдау білдіргенде, Біріккен солшы "сенімсіздікке" байланысты келісімін қайтарып алды және үкіметке қатысудан бас тартты. 1990 жылдың 5 ақпанында кабинетке кіргеннен кейін барлық тоғыз жаңа "министр" 13 ақпанда Батыс Германия үкіметімен келіссөздер жүргізу үшін Модроумен Боннға барды. Кольдің екі ай бұрын Дрезденге сапары сияқты, Модроу төлем қабілетсіздік қаупін болдырмау үшін дереу қаржылық қолдаудан бас тартты (бірнеше күн бойы валюталық одақ ұсынылып келгенімен). Кездесулер негізінен нәтижесіз аяқталды, өйткені Коль маңызды сайлауға бірнеше апта қалғанда нақты кездесулер өткізуге дайын емес еді.

After his election as Minister President in the People's Chamber on 13 November 1989, Hans Modrow affirmed on 16 November that, from the GDR viewpoint, reunification was not on the agenda. Since the end of October, opposition groups had called for the creation of a round table. They released a communal statement: "In light of the critical situation in our country, which can no longer be controlled by the previous power and responsibility structures, we demand that representatives of the GDR population come together to negotiate at a round table, to established conditions for constitutional reform and for free elections." East German author Christa Wolf, who on the night before the opening of the border had called for people to remain in the GDR, read an appeal titled "For Our Country" on 28 November 1989; it was supported by GDR artists and civil liberties campaigners as well as critical SED members. During a press conference the same day, the author Stefan Heym also read the appeal, and within a few days it had received 1.17 million signatures. It called for "a separate identity for the GDR" to be established and warned against a "sell out of our material and moral values" through reunification, stating there was still "the chance to develop a socialist alternative to the FRG as an equal partner amongst the states of Europe". At the first meeting of the Central Round Table on 7 December 1989, the participants defined the new body as an advisory and decision making institution. Unlike the Polish example, where the Solidarity delegates confronted the government, the Central Round Table was formed from representatives of numerous new opposition groups and delegates in equal number from the SED, bloc parties, and the SED linked mass organizations. Church representatives acted as moderators. The socialist reform program of Modrow's government lacked support both domestically and internationally. On a visit to Moscow in January 1990, Modrow admitted to Gorbachev: "The growing majority of the GDR population no longer supports the idea of the existence of two German states; it no longer seems possible to sustain this idea. If we don't grasp the initiative now, then the process already set in motion will spontaneously and eruptively continue onward without us being able to have any influence upon it". To expand the trust in his own government for the transitional phase until free elections, on 22 January 1990 Modrow offered the opposition groups the chance to participate in government. The majority of these groups agreed to a counteroffer of placing candidates from the Central Round Table in a non party transitional government. Modrow considered this an attempt to dismantle his government and rejected it on 28 January. After lengthy negotiations and Modrow's threatening to resign, the opposition relented and accepted a place in the government as "ministers without portfolio". However, when Modrow committed to a one nation Germany a few days later, the United Left withdrew its acceptance due to "a breach of trust" and rejected being involving in the government. After the entry into the cabinet on 5 February 1990, all nine new "ministers" traveled with Modrow to Bonn for talks with the West German government on 13 February. As with Kohl's visit to Dresden two months earlier, Modrow was denied immediate financial support to avoid the threat of insolvency (although a prospective currency union had been on offer for several days). The talks were largely unproductive, with Kohl unwilling to make any decisive appointments with the pivotal election only weeks away.

Өлімге ұшырау

Die Wende "бұрылыс" немесе "шешімді момент" дегенді білдіреді. Ол алғаш рет 1989 жылғы 16 қазанда "Der Spiegel" журналындағы Бейбіт революцияға сілтеме жасауда қолданылды. Бұл терминді алғаш рет Шығыс Германияда 18 қазанда соңғы коммунистік көшбасшы Эгон Кренц Volkskammer алдындағы сөйлеуінде, Бас хатшы болып сайланған кезде қолданды.