Кіріспе

Иберия түбегінің ең батысында, шамамен қазіргі Португалияның орталық аймағында (қазіргі орталық өңір деп аталады) және бүгінгі Эстремадура мен Испанияның Кастилья-Леон аймақтарында қоныстанған, үнді-еуропа тілдерінде сөйлейтін келт-ибер тайпалары, Лузитанияны мекендеген. Римдіктер оны жаулап алғаннан кейін, бұл жер олардың құрамына Рим провинциясы ретінде еніп, олардың атымен – Лузитания деп аталды.

Шығу тегі

Фронтин Лүзитанияның басшысы Вириатты кельтиберлердің римдіктерге қарсы соғысындағы көшбасшысы ретінде еске алады. Грек-рим тарихшысы Диодор Сицилий оларды тағы бір кельт тайпасының атымен атады: «Лүзитандықтар деп аталатындар – кімбрилерге ұқсас, ең батыл халық». Артмидордың сөзіне қарағанда, лүзитаниялықтарды белитаниялықтар деп те атаған. Страбон лүзитаниялықтарды Иберия тайпаларынан ажыратып, оларды ежелгі заманда Оестриминис деп белгілі болған кельтиберлердің бірі санайды. Дегенмен, археологиялық зерттеулерге сүйенсек, лүзитаниялықтар мен веттондықтар көбінесе кельт мәдениетінің ықпалына бірте-бірте енген, кельт емес үнді-еуропалық тайпалар болған сияқты, сондықтан Страбон оларды кельтиберлер деп жаңылысқан болуы мүмкін. Екінші жағынан, Плиний Егде және Помпоний Мела географиялық еңбектерінде лүзитаниялықтарды артабрийлер сияқты көршілес кельт топтарынан ажыратқан. Римнің Лүзитания провинциясы бастапқыда Астурия және Галлекия аумақтарын қамтыды, бірақ олар көп ұзамай солтүстіктегі Tarraconensis провинциясының құзыретына берілді, ал оңтүстік бөлігі Lusitania et Vettones провинциясы болып қалды. Біраз уақыттан соң Галлекия жеке провинцияға айналды (қазіргі Галисия мен Солтүстік Португалияның көп бөлігін алып). Осыдан кейін Лүзитанияның солтүстік шекарасы Дуро өзені бойымен, ал шығыс шекарасы Салмантика және Цезаробрига қалалары арқылы Анас (Гуадиана) өзеніне дейін созылды.

Риммен соғыстар

Лузитан жалдамалылары Римге қарсы Екінші Пуникалық соғысында 218 және 201 жылдар аралығында Карфаген үшін шайқасты. Силий Италик оларды Галлаектермен біріктірілген жасақ құраған және Вириат есімді қолбасшы басқарған деп сипаттайды (сол аттас әміршімен шатастырмау керек). Ливийдің сөзіне қарағанда, Лузитан және Кельтибер атты әскерлері Италияның солтүстігінде Ганнибалдың танымал Нумидия атты әскерлеріне қиын болған жерлерде шабуылдар жасады. Б.з.д. 193 жылдан бастап лузитандықтар Испанияда римдіктермен соғысып келді. 150 жылы олар претор Сервий Галбадан жеңіліске ұшырады: ол опасыздықпен тұзаққа түсіріп, 9 000 лузитанды өлтірді, ал 20 000-ын Галлияда (қазіргі Франция) құл ретінде сатты. Бұл қырғынды Вириат үш жылдан кейін (б.з.д. 147 ж.) лузитандықтардың басшысы болып, Лузитанияда және одан тыс жерлерде римдік билікке ауыр нұқсан келтірді. Б.з.д. 139 жылы Вириатты үш серігі – Аудакс, Дитальк және Минур, римдіктерге елші ретінде жіберілген, Маркус Попиллий Лейнасқа пара алғаннан кейін ұйықтағанда өлтірді (олар Вириаттың жауынгер серіктері болғанымен, олардың өзі лузитандық емес, турдетандықтар немесе лузитандық емес басқа халықтардан шыққан болуы мүмкін). Бірақ үш серік римдіктерден сыйлық алуға келгенде, консул Квинт Сервилий Кепион «Рим сатқындарға төлемейді» деп жариялап, оларды өлім жазасына кесуге бұйырды.

Романшалау

Вириаттың қайтысынан кейін лузитаниялықтар Таутал басшылығымен күресін жалғастырды, бірақ біртіндеп рим мәдениеті мен тілін қабылдады; лузитания қалалары, римдік басқа да Иберия түбегінің қалалары сияқты, ақырында "Рим азаматтары" мәртебесіне ие болды.

Мәдениет

Лузитаниялық мәдениетті, тілімен қоса, жалпылай жіктеу қиын және даулы мәселе болып табылады. Бірінің пікірінше, ол негізінен кельттерге дейінгі Иберия мәдениеті болған, бірақ кельттердің күшті ықпалына ұшыраған, ал екіншілері бұл негізінен кельт мәдениеті болған, бірақ кельттерге дейінгі жергілікті мәдениеттің, әсіресе ыдыс жасау мәдениетінің (Beaker culture) күшті ықпалында болған деп санайды.

Дін

Лузитаниялықтар жануарларды құрбандыққа шалып, өте алуан түрлі политеизмде түрлі құдайларға табынатын. Олар өздерінің құдайлары мен жауынгерлерін қарапайым мүсіндермен бейнеледі. Эндовеликус лузитаниялықтар үшін ең маңызды құдай болған. Кейбіреулер оны баск тілінен алынған құдай деп санайды, бірақ Хосе Лейте де Васконцелос сияқты ғалымдардың пікірінше, Эндовеликус сөзі бастапқыда кельт тіліндегі Андевеликос сөзінен шыққан. Эндовеликус уэльс және бретон тілдеріндегі есімдермен салыстырылады, оған «Өте Жақсы Құдай» деген мағына беріледі – бұл ирланд құдайы Дагданың атауының бірі. Тіпті римдіктер де оны қорғау қабілеті үшін құлшылық еткен. Оның культі ақырында Иберия түбегіне және одан әрі, Рим империясының қалған бөліктеріне тарады, және оның культі бесінші ғасырға дейін сақталды; ол халық денсаулығы мен қауіпсіздігінің құдайы болды. Атаэгина құдайы оңтүстікте ерекше танымал болды; қайта туу (көктем), құнарлылық, табиғат және емнің құдайы ретінде ол рим дәуірінде Прозерпинамен теңестірілді. Лузитан мифологиясы кельт мифологиясының күшті ықпалында болды немесе онымен байланысты. Жазуларда Бандуа (Борвоның бір түрі) есімдері де жақсы куәландырылған, көбінесе Бандуа Аетобрико сияқты жер-сипаттамасымен байланысты екінші аты бар, сондай-ақ Набиа, өзендер мен ағыстардың құдайы. Страбонның айтуынша, лузитаниялықтар құрбандық шалуға бейім болған; олар құрбандыққа шалынған жануардың ішкі мүшелерін және тамырларын тексеріп, болашақты болжаған. Олар сонымен қатар соғыс тұтқындарын, адамдарды құрбандыққа шалған, оларды қалың матамен жауып, қай жаққа құлағанын бақылаған. Олар тұтқындарының оң қолдарын кесіп алып, оларды құдайларға арнап құрбандыққа шалған.

Соғыс жүргізу

Тарихшылар лузитаниялықтарды партизандық соғыста ерекше шебер деп санайды. Олардың ішіндегі ең мықтылары таулы аймақтардағы халықты қорғауға таңдалды. Олар темірден жасалған ілгектей найзалар мен сауниондарды қолданған, сондай-ақ кельтиберлердің семсерлері мен дулығаларын киген. Олар жебелерін алыстан лақтырып, көбінесе нысанаға дәл тигізіп, жараларын тереңдететін. Белсенді және епті жауынгерлер болғандықтан, олар жауларын қуа жететін және басын шауып тастайтын. "Тарық өткелде 300 лузитан 1000 римдікке қарсы тұрды; салдарынан 70 лузитандық және 320 римдік қаза тапты. Жеңіске жеткен лузитандар сенімді түрде тарап кеткенде, олардың бірі аяқпен қалып, ілесіп келген атты әскерлермен қоршалып қалды. Жалғыз жауынгер найзасымен бір атты жарып, семсерімен римдіктің басын шауып тастады, бұл олардың арасында үлкен қорқыныш тудырып, олар оның мақтаншақты және ессіз қарауының астында сақтықпен шегінді. "| Oрозий, Пгандықтарға қарсы жеті кітап, 5.4 дереккөзінен алынған."

Бейбіт уақытта олардың ерекше би стилі болған, ол аяқтар мен жамбастардың үлкен ептілігі мен шапшаңдығын қажет еткен. Соғыс кезінде олар жауға шабуыл жасауға дайын болғанға дейін бір үрдісте жүріп отыратын. Аппианның айтуынша, Вириатус өлгеннен кейін претор Брут Лузитанияны тонағанда, әйелдер де ерлермен бірге батырлықпен шайқасқан.

Қазіргі мағынасы

Лузитаниялықтар роман тілінде сөйлемегенімен, қазіргі кезде "лузитаниялық" атауы португалдықтарды білдіру үшін жиі қолданылады. Сол сияқты, "лузофон" термині Португалия, Бразилия, Макао, Шығыс Тимор, Ангола, Мозамбик, Кабо-Верде, Сан-Томе және Принсипи, Гвинея-Бисау және басқа да елдер мен аумақтардағы португал тілінде сөйлейтін адамдарды атау үшін пайдаланылады.