Жабайы пияз – Ramp (Allium tricoccum) — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Жабайы пияз түрлері

Түрлер қорабы
|аты=Рамп
|суреті=Wild Leeks6.jpeg
|сурет сипаттамасы=Жапырақтар (5 мамыр)
|суреті2=Allium tricoccum Ramps (cropped).jpg
|сурет2 сипаттамасы=Гүлдер мен гүл бүршіктері (30 маусым)
|таксоны=Allium tricoccum
|анасы=Allium subg. Anguinum
|авторы=Ait. 1789, Blanco 1837 емес
|синонимдер сілтемесі=Өсімдіктер әдетте 2–6 түйірден тұратын шоғырларды жасайды, олар кең. Гүлшоғырында гүлдер ашылғанға дейін жабатын екі жұмыртқа тәрізді жапырақша бар, гүлдеу кезінде олар түсіп қалады. Гүлдеу маусым немесе шілдеде, кейде тамызға дейін болады. Гүлдері ақ, қаймақ немесе сары түсті, ұзын гүл жапырақтарынан тұрады.

Қорғау

Канадада пандустар сирек кездесетін дәмді тағамдар саналады. Пандустардың өсуі Аппалачиядағыдай кеңінен таралмағандықтан және адамның қызметіне байланысты, Квебекте пандустардың саны азайып бара жатқан түрлерге жатады. Allium tricoccum Квебек заңнамасымен қорғалатын түр болып табылады. Адам пандустарды табиғи ортасынан тыс жерде сақтауына немесе жеке тұтыну мақсатында жылына 50 түймекке немесе 50 өсімдікке дейін жинауына рұқсат етіледі, егер бұл іс-әрекет Ұлттық парктер туралы заңның қарауына кіретін паркте орын алмаса. Қорғалатын мәртебе пандустарды коммерциялық мақсатта пайдалануға да тыйым салады; бұл мейрамханалардың АҚШ-тағыдай пандустарды ұсынуына кедергі келтіреді. Осы заңдарды бұзу айыппұлмен жазаланады. Дегенмен, заң әрқашан браконьерлерді тоқтата алмайды, олар Онтарио шекарасынан (әсіресе Оттава аймағында) сұранысқа толы нарық табады, онда пандустар заңды түрде жиналып, сатылуы мүмкін. Мэн, Род-Айленд штаттарында пандустар "ерекше қорғауға алынған" түрлерге жатады, ал Теннесси штатында коммерциялық мақсатта пайдаланылады.

Жалпы атауы

Батыс Вирджиния университетінің ботанигі Эрл Л. Кордың сөзіне сәйкес, Оңтүстік Аппалачия аймағында «рамптар» терминінің (АҚШ-тың басқа аймақтарында қолданылатын «жабайы пиязға» қарағанда) пайда болуы көне ағылшын тіліне дейін жетеді:

«Рамптар» атауы (көбінесе көпше түрінде) – ағылшын тіліндегі «ramson» сөзінің көптеген диалектілік түрлерінің бірі. «Ramson» – еуропалық аю пиязының (Allium ursinum) жалпылама аты, сарымсақтың кең жапырақты түрі, ол көптеп өсіріліп, салаттарда қолданылады және біздің американдық түрлерімен туыс. «Ramson» сөзінің англосаксондық түбірі – «hramsa», ал «ramson» көне ағылшын тіліндегі көпше түрі, мұндағы «-n» жұрнағы «өгіздер», «балалар» сияқты сөздерде сақталған. Бұл сөз неміс, дания, швед және норвегия тілдеріндегі «қошқар» сөзімен, ал грек тіліндегі «kromuon» (сарымсақ) сөзімен этимологиялық байланысты. Райттың ағылшын диалектілерінің сөздігінде (1904) «rame», «ramp», «ramps», «rams», «ramsden», «ramsey», «ramsh», «ramsies», «ramsy», «rommy» және «roms» сияқты түрлері тізімделген, олардың көпшілігі Солтүстік Англия мен Шотландиядан алынған.

Ас дайындаудағы қолданылулары мен мерекелері

Аллиум трикокк өзінің туған жерінің ауылдық таулы аймақтарындағы тағамдарда кеңінен танымал. Оның ақ түсті, жапырақ сабақтары мен кең жасыл жапырақтарының екеуі де жеуге жарамды. Бұл өсімдік ерте көктемгі көкөніс ретінде есептеледі, оның күшті сарымсақ иісі және айқын пияз дәмі бар. Сонымен қатар, Солтүстік Америкадағы мейрамханаларда да пандустардың танымалдығы артып келеді. Өсімдіктің дәмі – пияз бен күшті сарымсақтың үйлесімі, оны көптеген тағамдау стиліне бейімдеуге болады. Орталық Аппалачияда пандустарды көбінесе бекон майында картоппен қуырып немесе жұмыртқамен араластырып, бекон, пинто бұршақтары және жүгері нанымен бірге ұсынады. Пандустарды пияз бен сарымсақ орнына суптар мен басқа да тағамдарға қосуға немесе пайдалануға болады. Батыс Вирджиния штатының Ричвуд қаласы сәуір айында жыл сайын "Рамсон тойын" өткізеді. Ұлттық пандустар қауымдастығының қолдауымен ұйымдастырылатын "Пандус тойы" (жергілікті атауы осылай) өсімдікті пайдаланатын тағамдарды татып көру үшін алыс-жақын жерден мыңдаған әуесқойларды шақырады. Пандустар маусымында (қыстың соңы мен көктемнің басында) қаланың мейрамханалары пандустар қосылған түрлі тағамдар ұсынады. Батыс Вирджиния штатының Элкинс қаласы әр жылдың сәуір айының соңғы демалыс күндері "Пандустар мен рельстер фестивалін" өткізеді. Бұл фестивальде тамақ пісіру және пандус жеу сайыстары ұйымдастырылады, оған жыл сайын жүздеген адам қатысады. Теннесси штатының Косби қаласы, Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркімен шектесетін аймақта, 1954 жылдан бері мамыр айының бірінші демалыс күндері АҚШ-тағы ең ірі және ең көне пандус фестивалін – "Косби пандус фестивалін" өткізеді. Фестивальге өткен жылдары 30 000-ға жуық адам келді, оған бұрынғы президент Гарри Трумэн қатысты, сондай-ақ Теннессидің Эрни Форд, Эдди Арнольд, Рой Акуфф, Билл Монро, Минни Перл және Бренда Ли сияқты танымал музыканттар өнер көрсетті. Тағамдармен қатар, фестивальде дәстүрлі музыка, би және пандусқа деген құрмет көрсетіледі, сонымен қатар жыл сайын "Пандус сұлуы" тағайындалады. Теннесси штатының Флаг Понд ауылы әр жылдың мамыр айының екінші сенбісінде жыл сайынғы Пандус фестивалін өткізеді. Фестивальде пандуспен дайындалған түрлі тағамдар ұсынылады, сондай-ақ Аппалачи тобының музыкасы орындалады. Жыл сайын фестивальге жүздеген адам келеді. Вирджиния штатының Уайттоп қаласы мамыр айының үшінші демалыс күндері жыл сайын пандус фестивалін өткізеді. Бұл фестивальді Маунт-Роджерс ерікті өрт сөндіру бөлімі демеушілік етеді, онда Уэйн Хендерсон және басқа да топтардың жергілікті музыкасы, жармаланған картоп пен пандустар және жергілікті жасыл бұршақ қосылған тоңазытылған тауықтан жасалған той ұйымдастырылады. Балалар мен ересектер арасында пандус жеу сайысы өткізіледі. 1925 жылдан бері Солтүстік Каролина штатының Хейвуд округінде жыл сайынғы пандус конгресі өткізіліп келеді, оған жыл сайын 4000-қа жуық адам қатысады. Батыс Вирджиния штатының Хантингтон қаласы жыл сайын "Иіс фестивалі" деп аталатын пандус фестивалін өткізеді. Бұл фестивальді "Жабайы пандус" жабық фермерлер базары ұйымдастырады. Пенсильвания штатының Грин округіне қарасты Мейсон Диксон паркі сәуір айының соңында Мейсон Диксон паркінде жыл сайын пандус фестивалін өткізеді. Фестивалде пандустан жасалған түрлі тағамдар, музыка, қолөнер, сатушылар және тағы да басқа қызықты іс-шаралар кіреді. Батыс Вирджиния штатының Кор қаласындағы Мейсон Диксон тарихи паркі әр көктемде пандус кешкі асы мен жабайы гүлдерге серуен ұйымдастырады.

Allium tricoccum is popular in the cuisines of the rural uplands of its native region. Both the white lower leaf stalks and the broad green leaves are edible. It is regarded as an early spring vegetable with a strong garlic like odor and a pronounced onion flavor. Ramps also have a growing popularity in restaurants throughout North America. The plant's flavor, a combination of onions and strong garlic, is adaptable to numerous cooking styles. In central Appalachia, ramps are most commonly fried with potatoes in bacon fat or scrambled with eggs and served with bacon, pinto beans and cornbread. Ramps can also be pickled or used in soups and other foods in place of onions and garlic. The community of Richwood, West Virginia, holds the annual "Feast of the Ramson" in April. Sponsored by the National Ramp Association, the "Ramp Feed" (as it is locally known) brings thousands of ramp aficionados from considerable distances to sample foods featuring the plant. During the ramp season (late winter through early spring), restaurants in the town serve a wide variety of foods containing ramps. The city of Elkins, West Virginia, hosts the "Ramps and Rails Festival" during the last weekend in April of each year. This festival features a cook off and ramp eating contests, and is attended by several hundred people each year. The town of Cosby, Tennessee, bordering Great Smoky Mountains National Park, has held the largest and one of the oldest ramp festivals in the United States, the "Cosby Ramp Festival", on the first weekend in May since 1954. The festival has played host to as many as 30,000 visitors in years past, has been attended by ex President Harry Truman, and has featured such notable musical acts as Tennessee Ernie Ford, Eddy Arnold, Roy Acuff, Bill Monroe, Minnie Pearl, and Brenda Lee. Besides the food, heritage music, dancing, and adulation of the ramp, each year a young woman is crowned "Maid of Ramps". The community of Flag Pond, Tennessee, hosts its annual Ramp Festival on the second Saturday each May. The festival features a wide variety of ramp inspired foods, and includes music from an assortment of Appalachian groups. Hundreds of people attend the festival each year. The community of Whitetop, Virginia, holds its annual ramp festival the third weekend in May. It is sponsored by the Mount Rogers volunteer fire department and features local music from Wayne Henderson and other bands, along with a barbecued chicken feast complete with fried potatoes and ramps and local green beans. A ramp eating contest is held for children and adults. An annual ramp convention in Haywood County, North Carolina, has drawn as many as 4,000 participants a year since its inception circa 1925. The community of Huntington, West Virginia, holds an annual ramp festival referred to as Stink Fest. It is hosted by The Wild Ramp, an indoor farmers market. The Mason Dixon park in Greene County, Pennsylvania holds an annual ramp festival at the Mason Dixon Park towards the end of April. There are various ramp delicacies, as well as music, crafts, vendors, and more. The Mason Dixon Historical Park in Core, West Virginia offers a Ramp Dinner and Wildflower Walk each spring.

Тарих және фольклор

Чикаго қаласы атын 17 ғасырда Иллинойс аймағындағы Мичиган көліне жақын орналасқан тығыз өсетін пандустардан алған. Зерттеуші Роберт Кавельер де Ла Салл және оның серігі, табиғатты зерттеуші және күнделік жазушы Анри Жутельдің мәлімдемесінше, Чикаго өзені осы өсімдіктің жергілікті атауымен аталған. Пандус орталық Аппалачи тауларының халық ауыз әдебиетімен байланысты. Өсімдіктің күшті иісі қызығушылық пен әзілге себеп болған. "Ричвуд жаңалықтары" газетінің редакторы және серіктес иесі Джим Комсток бір нөмірдің баспа сиясына пандус шырынын қосып, АҚШ пошта басшысының наразылығын тудырған. Аппалачия халқы көктемді пандустың келуімен тойлап, оны қысқы аурулардан сақтайтын емдік құрал деп санайды. Шындығында, пандустың витаминдер мен минералдарға толы құрамы қыс айларында көкөніс жемейтін адамдардың денсаулығын жақсартқан.

Ас мәзірі

Меномине, Чероки, Ирокез, Потаватоми және Оджибва тайпалары. Ирокездер балалардағы құрттарды емдеу үшін, сондай-ақ көктемгі тоник ретінде, "ағзаны тазалау" үшін тамырдың қайнатылмасын қолданған. Кейбір жергілікті американдықтар жәндік шаққан жерлерді емдеу үшін ұсатылған түйірлерден алынған шырынды пайдаланған.