Грекиядағы ежелгі шапқыштар жөніндегі болжамдар

Кіріспе

Дорлық шапқыншылық – ежелгі Грекия тарихшыларының ежелгі Грекияның классикалық диалектілері мен дәстүрлерін Оңтүстік Грекияда басым болған диалектілер мен дәстүрлердің орнын алмастыруын түсіндіру үшін жасаған тұжырымдама. Бұл диалектілерді ежелгі грек жазушылары оларды қолданған тарихи халық – дориандықтардың атымен «дориан» деп атады. Грек аңыздарына сәйкес, дориандықтар Гераклидтердің оралуы деп аталатын оқиғада Пелопоннесті басып алды. XIX ғасырдың классикалық ғалымдары осы аңызда мүмкін болған нақты оқиғаны көріп, оны «дорлық шапқыншылық» деп атады. Тарихшылардың, филологтардың және археологтардың өз салаларындағы деректердегі мәдени үзілістерді түсіндіру әрекеттерінен бұл ұғымның мағынасы бірнеше рет өзгерді. Дор мәдениетінің Жерорта теңізіндегі Крит сияқты аралдарға қалай келгені де толыққанды түсініксіз. Дориандықтар Критте Лато сияқты бірнеше жерді мекендеді. Шамамен 200 жылдық зерттеулерге қарамастан, дориандықтардың Грекияға жаппай көшіп келуінің тарихилығы дәлелденбеді және дориандықтардың шығу тегі әлі де белгісіз. Мұндай шапқыншылықтың нақты археологиялық куәлігі табылмады. Дегенмен, әдебиетте дориандықтардың кең таралғандығына байланысты көптеген тарихшылар бұл теорияны жоққа шығармайды. Кейбіреулер оларды немесе олардың құрбандарын Бронза дәуірінің соңындағы құлдырау кезінде пайда болған, сондай-ақ құпиялы теңіз халықтарымен байланыстырады. «Дорлық шапқыншылық» термині Микен дәуірінен кейін және Грек қараңғы ғасырларындағы мәдени және экономикалық құлдырауды түсіндіру ретіндегі мағынасы белгілі бір дәрежеде тұрақсыз болып қала береді.

Кречмердің сыртқы гректері

19 ғасырдың соңында филолог Пол Кречмер пеласгиялық тілдің грек тілінен бұрын пайда болған, мүмкін анатолиялық субстрат екенін қуатты түрде дәлелдеді. Бұл грек тілінде сөйлейтін халықтар арасында, таулы және ауылдық Аркадияда, сондай-ақ алыс оңтүстіктегі, қол жеткізу қиын жағалауларда қалған халықтар туралы классикалық идеяны қайта жаңғыртты. Бұл көзқарас Мюллердің прото-гректерін отансыз қалдырды, бірақ Кречмер Гераклидтерді немесе олардың Македония және Фессалиядан келген дорийлік одақтастарын алмастырмады. Оның орнына ол ең ертедегі гректерді Азия жазықтарынан басталатын жолға жылжытты, онда ол Индоевропа тілінің шамамен 2500 ж.б.д. шамасында ыдырағанын көрді. Кречмер Азия отаны мен Грекия арасында грек тайпаларының жаңа бесігі пайда болғанын болжады, одан шамамен 2000 ж.б.д. прото-иониялықтар, 1600 ж.б.д. прото-ахейліктер және 1200 ж.б.д. дорийліктер төңкеріліп, Грекияға үш толқынмен келді. Кречмер гректердің белгісіз отаны сол кезде белгілі болмаса, археология оны табатынына сенімді болды. Осыдан кейін грек тарихының оқулықтары гректердің Грекияға кіргені туралы айта бастады. 1956 жылға дейін Дж. Б. Бьюридің «Грекия тарихы» (3-басылым) «грек тілін Грекияға әкелген шапқыншылық» туралы жазды. Сол жарты ғасыр бойы грек және балқан археологтары дорийліктерді Грекиядан солтүстікке қарай табуға күш салды. Бұл идея теңіз халықтарының шамамен 1200 ж.б.д. солтүстік-оңтүстік көші-қонының бір бөлігі болғаны туралы пікірмен біріктірілді. Бұл теорияның кемшілігі – оған басып алынған Грекия және грек тілінің дамыған және басып алынған Грекиямен бір уақытта диалекттерге айналған сыртқы аймақ қажеттігі болды. Алайда, басып алынған Грекияның көптеген дәлелдері болғанымен, сыртқы отанға қатысты ешқандай дәлел табылмады. Сол сияқты, теңіз халықтарының грек отаны да анықталмады. Мюллердің үш толқынын және Кречмердің пеласгиялық қалталарын сақтап, ғалымдар дорийліктерді басқа жерлерде іздеуді жалғастырды. Мюллердің грек және латын тілдерінің ортақ ата-бабасы 1950 жылға қарай жоғалып кетті; ал 1960 жылға қарай, әлі де ауызша айтылғанымен, Грекиядан тыс жерде грек тілінің дамуы туралы концепция төмендеді.

Toward the end of the 19th century the philologist Paul Kretschmer made a strong case that Pelasgian was a pre Greek substrate, perhaps Anatolian, taking up a classical theme of remnant populations existing in pockets among the Greek speakers, in mountainous and rural Arcadia and in inaccessible coasts of the far south. This view left Müller's proto Greeks without a homeland, but Kretschmer did not substitute the Heracleidae or their Dorian allies from Macedon and Thessaly. Instead he removed the earliest Greeks to the trail leading from the plains of Asia, where he viewed the Proto Indo European language as having broken up about 2500 BC. Kretschmer suggested that somewhere between that Asian homeland and Greece a new cradle of the Greek tribes developed, from which Proto Ionians at about 2000 BC, Proto Achaeans at about 1600 BC and Dorians at about 1200 BC came to swoop down on an increasingly less aboriginal Greece as three waves of external Greeks. Kretschmer was confident that if the unknown homeland of the Greeks was not then known, archaeology would find it. The handbooks of Greek history from then on spoke of Greeks entering Greece. As late as 1956 J. B. Bury's History of Greece (3rd edition) wrote of an "invasion which brought the Greek language into Greece". Over that half century Greek and Balkan archaeology united in an effort to locate the Dorians further north than Greece. The idea was combined with a view that the Sea Peoples were part of the same north south migration about 1200 BC. The weakness in this theory is that it requires both an invaded Greece and an external area where Greek evolved and continued to evolve into dialects contemporaneously with the invaded Greece. However, although the invaded Greece was amply represented by evidence of all sorts, there was no evidence at all of the external homeland. Similarly, a clear Greek homeland for the Sea Peoples failed to materialize. Retaining Müller's three waves and Kretschmer's Pelasgian pockets the scholars continued to search for the Dorians in other quarters. Müller's common ancestor of Greek and Latin had vanished by 1950; and by 1960, although still given lip service, the concept of Greek developing outside of Greece was in decline.

Ауыстықты жою

Дориялық шапқындар туралы ізденіс Гомер суреттеген Пелопоннес қоғамы мен классикалық Грекияның тарихи дориандықтары арасындағы айырмашылықтарды түсіндіруге жасалған әрекет ретінде басталды. Бұл мәселені алғаш зерттеген ғалымдар – грек жырларына қатысты зерттеулер жүргізген тарихшылар болды. Кейін филологтар (тіл білімі мамандары) бұл мәселеге кірісті, бірақ соңында мәселені ғана нақтылады. Қазір археологтар бұл мәселені мұра етті. Мүмкін, ерекше дориандық археологиялық деректер табылар немесе табылған болар, бұл Пелопоннес қоғамының қалай және қашан түбірінен өзгергені туралы нақты мәлімет берер. Тарихшылар гректердің қараңғы ғасырын жалпы құлдырау кезеңі деп анықтады, оның ішінде сарай шаруашылығының жойылуы, соның салдарынан заң мен тәртіптің бұзылуы, жазудың жоғалуы, сауданың азаюы, халық санының кемуі, елді мекендерді тастау (жойылған немесе жойылмаған), металл жетіспеушілігі және бейнелеу өнерінің жоғалуы немесе кемінде сапасының төмендеуі (әсіресе керамикада көрінеді). Ең кең анықтамасы бойынша, қараңғы ғасыр б.з.д. 1200 және 750 жылдар аралығында болды, бұл Таяу Шығыстан теңіз арқылы келген әсердің оянуға ықпал еткен архаикалық немесе шығыстану кезеңінің басталуымен сәйкес келді. Кедейлік, халықтың азаюы және металл жетіспеушілігінен зардап шеккен қараңғы ғасыр, Пелопоннеске басып кіріп, өздерінің қалауынша өркениетті қайта құруға тырысқан, қару-жарағы жаңадан жасалған күшті жауынгерлердің үлкен қоныс аударуы туралы идеямен үйлеспейді. Бұл қараңғы ғасыр өнер мен археологияның үш кезеңінен тұрады: Микендік, протогеометриялық және геометриялық. Ең табыстысы – геометриялық кезең дориандықтарға көбірек сәйкес келеді, бірақ ол жерде олқылық бар, және бұл кезең дориандықтардың жеріне орналаспаған және онда басталмаған. Ол көбінесе Афинамен, иониялық мемлекетпен байланысты. Дегенмен, дориандықтар геометриялық кезеңге қатысты, сондықтан оның бастауын табу, мүмкін дориандықтардың бастауын табуға көмектесер. Геометриялық стиль протогеометриялық стильден айқын өрбу арқылы пайда болды. Материалдық мәдениеттегі логикалық үзіліс – шамамен б.з.д. 1050 жылы протогеометриялық кезеңнің басталуы, бұл 150 жылдық олқылықты қалдырады. 1050 жыл да ерекше дориандық ештеңе ұсынбайды, бірақ егер дориандықтар геометриялық кезеңде болған болса және олар әрқашан тіркелмеген төменгі топ ретінде болмаған болса, 1050 жыл кірудің ең ықтимал уақыты болып табылады. Картледж әжуалы түрде айтады:

The quest for the Dorian invasion had begun as an attempt to explain the differences between Peloponnesian society depicted by Homer and the historical Dorians of classical Greece. The first scholars to work on the problem were historians researching the only resources available to them: the Greek legends. The philologists (later linguists) subsequently took up the challenge but in the end only brought the problem into sharper definition. Finally the archaeologists have inherited the issue. Perhaps some distinctively Dorian archaeological evidence will turn up or has turned up giving precise insight as to how and when Peloponnesian society changed so radically. The historians had defined the Greek Dark Ages, a period of general decline, in this case the disappearance of the palace economy and with it law and order, loss of writing, diminishment of trade, decrease in population and abandonment of settlements (destroyed or undestroyed), metals starvation and loss of the fine arts or at least the diminution of their quality, evidenced especially in pottery. By its broadest definition the dark age lasted between 1200 and 750 BC, the start of the archaic or orientalizing period, when influence from the Middle East via the overseas colonies stimulated a recovery. A dark age of poverty, low population and metals starvation is not compatible with the idea of great population movements of successful warriors wielding the latest military equipment sweeping into the Peloponnese and taking it over to rebuild civilization their way. This dark age consists of three periods of art and archaeology: sub Mycenaean, Proto geometric and Geometric. The most successful, the Geometric, seems to fit the Dorians better, but there is a gap, and this period is not localized to and did not begin in Dorian territory. It is more to be associated with Athens, an Ionian state. Still, the Dorians did share in the Geometric period and therefore to find its origin might be perhaps to find the origin of the Dorians. The Geometric originated by clear transition from the Proto geometric. The logical break in material culture is the start of the Proto geometric at about 1050 BC, which leaves a gap of 150 years. The year 1050 BC offers nothing distinctively Dorian either, but if the Dorians were present in the Geometric, and they were not always in place as an unrecorded lower class, 1050 BC is most likely time of entry. Cartledge says humorously:

Сұрақ әлі де зерттеуді қажет етеді.