Кіріспе

16 ғасырдағы Уильям Шекспирмен байланысты ағылшын театр труппасы

Лорд Чемберленнің еркектері – актерлер труппасы немесе сол кездегідей «театр труппасы» (сол уақытта осылай аталған болар еді), Уильям Шекспир өзінің мансабының көп бөлігінде олар үшін пьесалар жазды. Ричард Бербидж Гамлет, Отелло, Король Лир және Макбет сияқты басты рөлдердің көпшілігін ойнады. Лондон театр әлеміндегі дағдарыс кезеңінен кейін құрылған бұл труппа 1603 жылға қарай қаланың екі жетекші труппасының біріне айналып, кейіннен Джеймс I-нің қамқорлығына ие болды. Ол 1594 жылы Англияның Елизавета I патшалығы тұсында Генри Кэридің, сол кездегі сот ойын-сауықтарына жауапты Лорд Чемберленнің қамқорлығымен құрылды. Кэри 1596 жылдың 23 шілдесінде қайтыс болғаннан кейін труппа оның ұлы Джордж Кэридің қамқорлығына өтті. 1597 жылдың 17 наурызында Джордж Кэри Лорд Чемберлен болып тағайындалғанда труппа бұрынғы атына қайта оралды. 1603 жылы король Джеймс таққа отырғанда және труппаның қамқоршысы болғанда труппа Корольдің адамы деп аталды. Компания Шекспирдің пьесаларын қоюға эксклюзивті құқыққа ие болды.

Ойын үйлері

1594 жылдан бастап актерлер Шордичтегі «Театр» ғимаратында өнер көрсетті. 1597 жылы үй иесімен туындаған мәселелер компанияны жақын орналасқан «Перде» театрына көшуге мәжбүр етті. 1598 жылдың 29 желтоқсанындағы түні ағайынды Бербидждер, олардың қаржылық демеушісі Уильям Смит, ағаш шебері Питер Стрит және оннан он екіге дейін жұмысшылар «Театр» ғимаратын бөлшектеп алып кетті. Содан кейін ағаш қабырғалары өзеннің оңтүстігіне, Саутваркке жеткізіліп, олардың жаңа театр үйі – «Глобус» театрының құрамына енгізілді. 1599 жылы салынған бұл театр 1613 жылдың 29 маусымында өрт сөндірілмей қирады. «Глобус» театры 1614 жылдың маусым айына дейін қайта жаңартылып, 1642 жылы жабылды. Компания сонымен қатар Ұлыбритания, Франция және Бельгия елдерін аралады. 1997 жылы түпнұсқа «Глобус» театрының орнына жақын жерде «Шекспирдің Глобусы» деп аталған заманауи реконструкциясы ашылды.

Қызметкерлер

Чемберленнің адамының бастапқы құрамы негізінен Эдвард Алленнің Лорд Стрейндж адамынан кетіп, Лорд Стрейндждің өзінің 1594 жылдың көктемінде қайтыс болуынан туындады. Дегенмен, компанияның сәттілігін бастысы Бурбиджтер отбасы анықтады. Джеймс Бурбидж компанияны құрастырып, 1597 жылы қайтыс болғанға дейін оның іс-қимылын басқарған импресарио болды; оның ұлдары Ричард және Катберт компания мүшелері болды, бірақ Катберт сахнаға шыққан жоқ. Burbiges-пен байланыс Чемберленнің адамын кәсіби театрдың басталысынан (1574 жылы Джеймс Бурбидж 1572 жылғы заң бойынша жәбірленушілер мен сарандарға қарсы қорғалатын актерлердің алғашқы тобын басқарды) Ренессанс Лондонындағы соңына дейін жалғасқан тізбектегі орталық буынға айналдырады. Чемберленнің адамы сегіз "үлескерден" тұрды, олар кіріс пен шығынды бөлісті; шамамен сол сияқты саны қосымша рөлдерді ойнаған және кейде екі рөлге түскен жалдамалы актерлер; және кейде ересек актерлердің шәкірттері болған, сәл кем ойыншы жігіттер. Чемберленнің алғашқы үлескерлері сегіз адамнан тұрды. 1590-1600 жылдары ең танымал Уильям Кемп болды, ол 1580 жылдары Лестер графының труппасында болған, кейіннен Корольдің адамына қосылған. Компанияның клоуны ретінде ол әр пьесада ең кең комедиялық рөлді ойнады; ол «Ромео мен Джульетта» квартосында Питермен сәйкестендірілді, сондай-ақ «Жоқ туралы көп шу» және «Жазғы түнгі арман» пьесаларында Дог Берри рөлін сомдады. Кемп дәстүрлі түрде Гамлеттің клоундардың импровизациясы туралы шағымының нысаны ретінде қарастырылады; бұл қатыстың дұрыс немесе бұрыс екеніне қарамастан, Кемп 1601 жылы компанияны тастап кетті. «Стрейндж» труппасының тағы екі мүшесі Кемппен ұзақ уақыттан бері байланыста болды. Джордж Брайан 1580 жылдары Лестер адамында, ал 1586 жылы Кемппен бірге Эльсинорда болды; ол Чемберленнің немесе Корольдің адамының кейінгі құжаттарында аталмағандықтан, Брайан 1597 немесе 1598 жылы сахнадан зейнеткерлікке шыққан деп есептеледі. (Брайан бірнеше жыл өмір сүрді; Джеймс патшаның тұсында ол 1613 жылға дейін үй шаруасымен бірге палатаның күйеуі ретінде тізілген.) Томас Поуп, Лестердің тағы бір ветераны, 1600 жылы зейнеткерлікке шығып, 1603 жылы қайтыс болды. Брайан мен Поуп екеуі де Лорд Стрейндж адамынан компанияға келді. Августин Филлипс де «Стрейндж адамынан» шыққан. Ол 1605 жылы қайтыс болғанға дейін труппада болды. Стрейнджтен келген екі жас актер Генри Конделл мен Джон Хемингс қазір Шекспирдің Бірінші фолиосының (1623 ж.) пьесаларын жинап, редакциялағаны үшін танымал. Екеуі де 1594 жылы салыстырмалы түрде жас болған және екеуі де король Джеймс қайтыс болғаннан кейін компанияда қалды; олардың қатысуы онжылдықтар бойы өзгеріп келе жатқан талғам мен коммерциялық белгісіздіктің жалғастығын қамтамасыз етті. (Кейбір ғалымдар компания өзінің бастапқы сегіз үлескер құрылымын сақтады және кез келген адам зейнеткерлікке шыққанда немесе қайтыс болғанда оның үлескер ретінде орнын басқа адам басады деп болжайды. Сонымен, Брайанның орнын Уильям Слай, шамамен 1597 жылы, Кемптің орнын Роберт Армин, шамамен 1599 жылы, Поптың орнын Конделл, шамамен 1600 жылы басты. Бірақ бұл схема мүмкін болса да, қол жетімді дәлелдермен дәлелденген жоқ.) Чемберленнің адамына ең көп үлес қосқан екі үлескер Стрейндж адамынан келмеген. Шекспирдің 1594 жылға дейінгі қызметі айтарлықтай зерттеуге ие болды; ол 1590 жылдардың басында Пемброк пен Дерби адамымен бірге болған болуы мүмкін. Алғашында ол актер және драматург ретінде бірдей маңызды болды. Белгісіз, бірақ ертеректе, оның жазуы маңыздырақ болды, бірақ ол кем дегенде 1603 жылға дейін, Бен Джонсонның «Сейан» пьесасында ойнағанға дейін сахнада болды. Рихард Бурбидж де маңызды болды. Ол Чемберленнің адамында басты рөлдерді ойнады, Гамлет пен Отелло рөлін сомдады, сондай-ақ Джеймс патшаның жаңа билік ету кезеңінде Лир патша мен Макбет рөлін ойнады. 1594 жылы салыстырмалы түрде аз танымал болғанымен, ол қайта өрлеу дәуірінің ең танымал актерлерінің біріне айналды, ол атақ пен байлыққа қол жеткізді, оны тек Аллен ғана басып өтті. Жалданған актерлердің арасында кейбіреулері кейіннен үлескерлерге айналды. 1590 жылдары Адмиралдың адамымен кез-келген уақытта ойнаған Уильям Слай 1598 жылы және мүмкін одан бұрын Чемберлен үшін сахнаға шықты; ол 1605 жылы Филлипстің қайтысынан кейін үлескер болды. «Жоқ туралы көп шу» квартосында Вергес деп танылған Ричард Коули Корольдің адамында үлескер болды. Николас Тули, бір кезде Бурбидждің шәкірті болған, 1623 жылы қайтыс болғанға дейін компаниямен бірге болды. Джон Синклар (немесе Синкло) жұқа адамдарды ойнауға мамандануы мүмкін; ол жалдамалы актер ретінде қалған сияқты көрінеді. Джон Дюк Джеймс патшаның билік етуінің басында Вустер адамына кеткен жалдамалы актер болды. Кем дегенде екі жігіт танымал мансапқа ие болды. Александр Кук Шекспирдің бірнеше әйел рөлімен байланысты, ал Кристофер Бистон XVII ғасырда бай импресарио болды.

Кейінгі қатысушылар

Компанияның негізгі мүшелері Джеймстің таққа отыруына дейін үлкен және ұсақ өзгерістерге ұшырады. Ең әйгілі өзгеріс – Уилл Кемптің кеткені, оның себептері әлі күнге дейін ашық емес. Кемп Globe театрының иелерінің бірі болды және ол театрдың алғашқы жылында сахнада ойнаған болуы мүмкін. Оның Норвичке атпен жасаған әйгілі Моррис биісі ораза айында, компания тыныш жатқан кезде болды; ол тек «Тоғыз күндік ғажап» (оның бұл трюк туралы баяндамасы) пьесасына асығыс қосылған эпилогта ғана жеке өнер көрсетуге оралу жоспарынан айтады. Ол «Гамлет» және «Лондондық сасқақ» пьесаларының нашар нұсқаларын жасауға қатысқан болуы мүмкін, онда клоун рөлі ерекше дәл берілген. Кемптің кеткеніне қандай себеп болмасын, оның орнына бұрын Чандостың труппасында болған және өзінің авторы Роберт Армин келді. Армин кішкентай және фантазияға толы болды, Шекспирге едәуір түрлі мүмкіндіктер ұсынды, және бұл өзгеріс соңғы Елизавета және алғашқы Яков кезеңдеріндегі пьесаларда көрінеді. Арминге «Он екінші түндегі» Фесте, «Қалай қаласаңдар» пьесасындағы Тачстоун және «Король Лирдегі» ақымақ сияқты кейіпкерлерді жасаған деп есептеледі. Осылайша, 1603 жылға қарай труппаның негізгі құрамы 1594 жылғыдан жас болды. Брайан, Поуп және Кемп, 1580-ші жылдардың қарттары, кетіп қалды, ал қалған үлескерлер (болжам бойынша, Филлипсті қоспағанда) 40 жасқа жуық болды.

Репертуар және қойылымдар

Шекспирдің туындылары компанияның репертуарының басым бөлігін құрағаны сөзсіз. Олар алғашқы жылы Шекспирдің бұрынғы пьесаларын сахналаған болуы мүмкін, автордың иелігінде қалғандардың ішінде Генрих VI, 2-бөлім, Генрих VI, 3-бөлім, сондай-ақ Тит Андроник болды. «Жазғы түнгі арман» Шекспирдің жаңа компания үшін жазған алғашқы пьесасы болуы мүмкін; оған келесі екі жылда Ромео мен Джульетта, Бос еңбектер, Венеция саудагері және екінші тетралогия деп аталатын пьесалардың шығармашылық шарықталуы ілесіп келді. Шекспирлік емес репертуардың көлемі мен сипаты белгісіз; Локрин, Джон корольдің қиын тұсы және Кристофер Марлоудың Эдуард II пьесалары ықтимал кандидаттар ретінде сақтықпен ұсынылды. Компанияда орындалған ең ерте Шекспирлік емес пьеса – Бен Джонсонның «Әркім өз мінезімен» пьесасы, ол 1598 жылдың ортасында қойылды; одан кейін келесі жылы тақырыптық жалғасы «Әркім өз мінезінен тыс» сахналады. Осы қойылымдардың арқасында компания тез арада Лондондағы Аллен труппасымен бәсекелесе бастады; 1595 жылы олар сарайда төрт қойылым көрсетті, содан кейін келесі жылы алты және 1597 жылы төрт қойылым қойды. Бұл жылдар, әдетте, Елизавета заманының компаниялары үшін, белгісіздікке толы болды. Компания 1597 жылдың жазында «Иттер аралы» туралы шу кезінде театрлар уақытша жабылғанда, басқаларымен бірге қиындыққа тап болды; Довер мен Бристольдің жазбалары сол жазда компанияның кем дегенде бір бөлігі гастрольдік сапарда болғанын көрсетеді. Фалстаф кейіпкері, бастапқыда өте танымал болғанымен, Лорд Кобхемнің наразылығын тудырды, ол кейіпкердің бастапқы атын (Олдкасл) қолдануға қарсы болды, ол Кобхем отбасының мүшесінің атынан шыққан. Ғасырдың соңғы жылдарында компания Шекспирдің жаңа пьесаларын, соның ішінде Глобты ашқан «Юлий Цезарь» және «Генрих V», сондай-ақ «Пердеде» алғаш көрсетілген «Гамлет» пьесаларын сахналауды жалғастырды. Шекспирлік емес драмалардың ішінде «Айқын әйелдерге ескерту» пьесасы, сондай-ақ Тюдор тарихы «Томас Лорд Кромвелл» қойылды, кейде адмиралдың адамымен болған театрлық жанжалдың бастауы ретінде қарастырылады, оның жоғалған пьесалары Вольси сол жылдан бастап жарық көрді. 1601 жылы, Эссекс көтерілісіне қатысқаннан басқа, компания аздаған дауға, «Театрлар соғысына» қатысты. Олар Томас Деккердің Бен Джонсонға арналған «Сатиромастикс» сатирасын қойды, бұл дауды аяқтаған сияқты. Адамгершілігінен шығып, Джонсон компанияға өштенген жоқ сияқты; 1603 жылы олар оның «Сеян» пьесасын қойды, бірақ нәтиже көңілге сыймады. Олар сондай-ақ «Лондонның сасқақ баласы», «Эдмонтонның шайтандығы» және «Бристольдің әдемі қызы» пьесаларын орындады, соңғысы Чемберленнің пьесасы болып табылады және ешқашан Шекспирге жатқызылмады.

Даулар

Лорд Чемберленнің адамдары және оның жеке мүшелері басқа компаниялар мен актерлердің кейде араласатын жанжалдар мен қырқыстардан көбінесе аулақ болды. Олардың үкіметпен ең ауыр қиындықтары 1601 жылдың ақпан айында Эссекс графының көтерілісіне тікелей қатысқандығынан туындады. Эссекс қолдаушыларының бірі Шекспирдің «Ричард II» пьесасын қоюға тапсырыс берді, осы пьесадағы патшаның құлатылуы көрермендерді Елизаветаны құлатуға ынталандырады деген үмітте (кейін ол: «Мен Ричард II-мін, білмейсіздер ме?» деді). Августин Филипс тергеушілер алдында жауап берді; ол актерлерге әдеттегі гонорарынан 40 шиллинг артық ұсынылғанын және осы себепті ғана 7 ақпанда, Эссекс көтерілісінен бір күн бұрын, пьесаны қойғанын мәлімдеді. Бұл түсіндірме қабылданды; компания мен оның мүшелері жазаланбады, тіпті Эссекс өлім жазасына кесілген күнінен бір күн бұрын, 24 ақпанда Уайтхоллде Елизавета үшін қойылым қойды. Келесі жылы, 1602 жылы Кристофер Бистонға зорлау айыбы тағылды. Бәлкім, Лорд Чемберленнің адамдары Бистонмен бірге Брайдуэллдегі сотқа дейінгі тыңдауға барған актерлердің қатарында болған шығар, сонда тәртіпсіздік тудырған болуы мүмкін; бірақ нақты айту қиын.

Аудитория

16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың басында Лондон тұрғындары үшін театрға бару, қала бойынша таралған үнемі жарияланатын хабарламалар мен афишалардың арқасында өте танымал әрекетке айналды. Осы жылдары Лондон халқы шамамен 200 мың адамды құрады. Осы 200 мың адамның ішінде 15 мыңнан астам ер және әйел апта сайын театрға қатысты. Театрға барушы лондондықтар әтешпен ұрыс, бұқа және аюға шабуыл сияқты ойын-сауықтардан да ләззат алды. Театрлар Лондонның қауіпті ауданында орналасқан еді және ішімдік, құмар және жыныстық қызмет сияқты жаман әдеттермен қоршалған. Лорд Чемберленнің труппасының танымалдылығы арта бастағанда, олар көбірек көрермендерді тартты және ең танымал театр компанияларының біріне айналды. Бірақ олардың танымалдылығы артқан сайын, сұраныс та өсті. Көрермендердің өмірі үнемі өзгеріп отырды, сондықтан Лорд Чемберленнің труппасы көрермендеріне ұнайтын өнер көрсетуге мәжбүр болды, нәтижесінде топ әр аптада алты түрлі пьеса қоюға келісті. Бұл актерлер үшін өте қиын болды, өйткені олар көптеген пьесалардың мәтінін жаттап алуға тиіс болды және репетицияға уақыт өте аз берілді немесе берілмеді. Бұл компанияға жыл бойы жабық және ашық театрларда қойылымдар қою арқылы табыс табуға мүмкіндік берді.