Маврикий бұйрығы: О'Брайанның теңіз романы

Кіріспе

Патрик О'Брайанның 1977 жылғы романы «Маврикий командасы» – Патрик О'Брайанның 1977 жылы алғаш жарияланған Обри-Матурин сериясындағы төртінші теңіз тарихи романы. Обри үйленген, егіз қыздары бар, өзі салған керемет обсерваториясы бар шағын үйдің иесі. Ол теңізге қайта оралуға асығыс. Ол және Стивен Матурин француздардан Үнді мұхитындағы екі стратегиялық аралды тартып алуға міндеттелген конвойға қосылады. Бұл миссия әрбір адамға өз саласында өркендеуге мүмкіндік береді. Романның алғашқы басылымына жазылған сын авторының «детальдерге толы, шындықтың поэзиясымен жазылған тілімен» жазғанын, дәуірдің егжей-тегжейін бағалағанын көрсетті. Кейінірек, қайта басылымда жазылған сын авторын көркем жазушы деп бағалап, романның құрылымында қиындықтар бар екенін, соңында оқиғаның мәнді шешімі болмайтынын айтты. Сол кездегі сыншылардың көпшілігі бұл романды ұзақ серияның бір бөлігі деп қарастырып, оның әзіл-қалжыңы, білімі және «дәуірдің мінсіз егжей-тегжейімен» ерекшеленетінін атап өтті.

Тарихқа сілтеме жасау

Романның әскери оқиғалары 1809–1811 жылдардағы Маврикий науқанының нақты тарихына тым жақын, оны Корольдік теңіз флоты коммодор Жозиас Роулидің басшылығымен, Гарри Китингтің армия күштерінің көмегімен жүргізген. О'Брайан мұны кіріспеде көрсетеді. Реюньон (француздардың атауы Бурбон аралы немесе Бонапарт аралы) 1810 жылдың шілдесінде толығымен басып алынды, ал Маврикий (француздардың атауы Франция аралы, бұрын голландтар Маврикий деп атаған) 1810 жылдың 3 желтоқсанында ресми түрде жаулап алынды. Науқанға қатысқан көптеген тарихи тұлғалар романның кейіпкерлері болып табылады. О'Брайан Обриді салыстырмалы түрде жас капитан кезінде коммодор етіп тағайындау арқылы авторлық еркіндік қолданды, бұл оны тарихта эскадрильяны басқарған коммодор Роулимен теңестіреді. Романда Обри Адмиралтействоның тікелей тапсыруын алады, себебі Матурин оларды ықпалдауға қол жеткізді, өйткені Матурин жобаның барлау бөлімінде жұмыс істеген. Тарихи оқиғалардан да айырмашылықтар бар, мысалы, «Венус» француздық капитаны Жак Феликс Эммануэль Хамелин шайқаста қаза болған жоқ, тіпті кездесуден аман қалды, британдықтарға бағынып, Францияда құрметке ие болды. Керісінше, капитан Корбеттің беделі мен кемедегі өлімі Роберт Корбеттің өлімімен сәйкес келеді, ол «Нэрейда» кемесінің капитаны болған және тұтқынға алынған «Каролинаны» Англияға әкелгеннен кейін «Африкаин» кемесін алған. Корбет 1810 жылдың 13 қыркүйегіндегі шайқаста даулы жағдайда қаза тапты, бұл романға дәл түсірілген. Лорд Клонферт – ойдан шығарылған кейіпкер, ол нақты «НМС Нэрейда» кемесінің капитаны болған Несбит Уиллоубидің орнына қойылған; Уиллоубидің мансабы қиын болды және көп жарақат алды, бірақ ол шайқастан аман қалды және үйленбеді. Лорд Клонферт 1810 жылдың тамызында Гранд-Порт шайқасында Уиллоуби алған көз жарақатын алады. Тарихи шайқаста «Сириус» кемесінің Самуэль Пим француздарға тұтқынға алынды және тек 1810 жылдың желтоқсанында Кейптаундан келген эскадрилья «Иль де ла Пас» аралын қайта басып алғаннан кейін ғана босатылды, Пим мен басқа тұтқындарды босатып. Кемесін жоғалтқан Пим әдеттегі әскери сотқа тартылды, бірақ кінәсінен босатылды. Романда, бұл капитан Лорд Клонферт, ол шайқаста тұтқынға түсіп, ауыр жарақат алған, өзінің және француз дәрігерлерінің күтімінде, адмирал Бертидің эскадрильясы аралдың капитуляциясын қабылдауға келгенше, бірақ Клонферт әскери сотқа қатыспайды. Романның соңы, адмирал Берти кемеге кіріп, құрметке ие болуы да тарихи оқиғаға сәйкес келеді, өйткені Берти 1810 жылдың желтоқсанында жеңіске жеткен эскадрильяны басқарды. Кейбір тарихшылар Гранд-Порттағы жеңілісті Наполеон соғыстарында Корольдік теңіз флоты үшін ең ауыр жеңіліс деп санайды; бірақ аралық жеңіліс және кемелердің жоғалуы бірнеше айдан кейін аралдарды жаулап алумен көлеңкеленді. Француздар бұл жеңісті Париждегі Триумф аркасында атап өтеді, онда тек теңіз шайқасы көрсетілген. Романдағы жетістіктері үшін Обри баронет атағын күтпесе де, тарихта адмирал Берти мен коммодор Роули екеуі де танымал әскери науқандағы табыстары үшін баронет атағын алды. Тарихи тұрғыдан алғанда, коммодор эскадрильясындағы қай кемеде жүзіп бара жатқанын көрсету үшін кең лентасын (кейбір басылымдарда «кең жалаушасы») көрсеткен. Романда Обридің Корольдік қоғамда әйгілі астроном және Уильям Гершельдің қарындасы Кэролайн Гершельмен танысқаны және оның телескоп линзасын жылтырату техникасында оған көмектескені айтылған. Романның оқиғалары кезінде ол алпыс жаста болған. Ол ғалым ретінде кеме жүргізуді жетілдіру үшін планеталарды бақылап кеме жүргізуді жақсарту әдісі туралы мақала жариялаған. Қазіргі Реюньон (французша La Réunion) деп аталатын аралдың осы дәуірде бірнеше атауы болды, соның ішінде Францияның қарсыласатын тараптарын көрсететін Бурбон және Бонапарт аралдары. Бурбон – француз төңкерісінде құлатылған патшалық отбасының аты және француз роялистерін атаудың бір жолы; Наполеон Бонапарт – кеңейіп келе жатқан француз империясының императоры. Француздық «Каролина» кемесі «Бурбонназ» деп қайта аталды, өйткені Корольдік теңіз флотында «Каролина» деген кеме бар еді және оны жаулап алған аралдың аты сондай болды. Диана кемесіндегі орыс капитаны Головниннің оқиғасы, ол ұлттық одақтар өзгерген кезде британдық портта ұсталғанда, екі француз аралын алуға арналған эскадрилья жиналған жылғы тарихи жағдайға сілтеме жасайды.

The military actions of the novel are very closely based upon the real life Mauritius campaign of 1809–1811, carried out by the Royal Navy under Commodore Josias Rowley with the assistance of army forces under Harry Keating. O'Brian notes this in the preface. Réunion (known to the French as Île Bourbon or Île Buonaparte) was taken completely in July 1810, and Mauritius (known as Île de France, earlier called Mauritius by the Dutch) was formally captured on 3 December 1810. Many of the historical figures involved in the campaign are characters in the novel. O'Brian used literary license in making Aubrey a Commodore while still a relatively junior captain, which puts him equal in rank to the man who actually led the squadron in history, Commodore Rowley. In the novel, Aubrey is appointed directly by the Admiralty thanks to Maturin's persuasion, as Maturin had been at work on the intelligence side of the project. There are other differences from the historical events, one being that the French captain of the Vénus, Jacques Félix Emmanuel Hamelin, was not killed in action and actually survived the encounter, surrendering to the British and going on to honor in France. In contrast, Captain Corbett's reputation and death aboard ship match that of Robert Corbet, who was captain of Néréide and then given the Africaine when he brought the captured Caroline to England. Corbet was killed under controversial circumstances during the action of 13 September 1810, which is depicted accurately in the novel. Lord Clonfert is fictional, in place of Nesbit Willoughby, who was captain of the actual HMS Néréide; though Willoughby had a spotty career and took many wounds, he survived the battle and lived unmarried. Lord Clonfert takes the same splinter wound to the eye as Willoughby received during the Battle of Grand Port in August 1810. In the historical battle, Samuel Pym of the Sirius was taken prisoner by the French and released only when a later squadron from Cape Town re took Île de la Passe in December 1810, freeing Pym and others taken prisoner. For the loss of his ship, Pym faced the usual court martial but was exonerated of blame. In the novel, it is Captain Lord Clonfert who is left a prisoner in the action, seriously wounded, under the care of his own and French physicians until the squadron arrives under Admiral Bertie to accept the island's capitulation, though Clonfert does not live to face a court martial. The ending of the novel, with Admiral Bertie sailing in and taking credit, also matches the historical event, as Bertie did in fact lead the victorious squadron in December 1810. Some historians have viewed the defeat at Grand Port as the most serious to the Royal Navy in all of the Napoleonic Wars; the interim defeat and very real loss of ships were overshadowed, however, by the conquest of the islands just a few months later. The French mark this victory on the Arc de Triomphe in Paris, the only naval action noted there. Though Aubrey expects no baronetcy for his accomplishments in the novel, in history, both Admiral Bertie and Commodore Rowley received a baronetcy in recognition of their success in a popular military campaign. Historically a commodore indicated on which ship in his squadron he was sailing by showing his broad pendant (some editions have 'broad pennant'). It is mentioned in the novel that Aubrey makes the acquaintance at the Royal Society of Miss Caroline Herschel, famed astronomer and sister to William Herschel, and that she aided him in the technique of polishing the lens for his telescope. She was in her sixties during the time period depicted in the novel. In his development as a scientific sailor, Aubrey had presented a paper on his method for improving navigation by tracking the planets. The island now called Réunion (French La Réunion) had several names in this era, including Île Bourbon and Île Buonaparte, reflecting the opposing sides in France. Bourbon was the name of the royal family deposed by the French Revolution and a way to refer to the royalists among the French; Napoleon Bonaparte was the emperor of the expanding French Empire. The French ship Caroline was rechristened as HMS Bourbonnaise, both because there was already a ship named Caroline in the Royal Navy, and the island where she was taken had that as one of its names. The story of the Russian Captain Golovnin aboard the ship Diana, caught at a British port when the national alliances changed while he was sailing, refers to an historical situation which occurred in the same year that the squadron to take the two French islands was assembled.

Әдебиетке сілтеме жасау

Бұл әңгіме басқалардың идеялары мен ойлау жолдарына көптеген сілтемелерді қамтиды. Бір сәтте Обри "Ex Africa surgit semper aliquid novo, – novi, э?" деп мақтанышпен қосты ("Африкадан әрқашан жаңа нәрсе туады"). Бұл Плиний Ескінің "unde etiam vulgare Graeciae dictum semper aliquid novi Africam adferre" деген цитатасының көпке танымал түрі.

Әдеби мәні және сын

Барлығы бірге алғанда, романдар керемет жетістікке қол жеткізді. Олар он тоғызыншы ғасырдың басындағы өмірдің барлық жақтарында таңғажайып эрудицияны көрсетеді, мінсіз кезеңнің егжей-тегжейімен [Форестердің кейіпкерлерімен салыстырғанда] Обри мен Матурин нәзік, бай бейнелер; сонымен қатар Патрик О'Брайанның Форестерде жоқ комик таланты бар. "Жектің міндеті: Француздардан Реюньон және Маврикий аралдарын басып алу. Бұл науқан осы қызықты теңіз сағасының сюжеттік желісін құрайды. Бірақ оның мәні одан да тартымды." — Элизабет Пир, Newsweek

Kirkus Reviews романының тілін "көзге түсіп кетпейтін мәдениет пен кезеңнің ерекшелігімен сіңген, серенада сияқты ағылатын" деп бағалады. Кейіпкерлер жақсы сомдалған, "жүректерінде ақылға сыймас қозғалыс" бар, ал жазу стилі "сауда желдері астындағы көк су ағымдарындағы фактінің поэзиясы" деп сипатталды. 1991 жылы қайта басылғанда жарық көрген рецензиялар оң және толық болды. Publishers Weekly О'Брайанды "шебер жазушы" деп атады, кітапта "сол дәуірге тән керемет егжей-тегжейлер" көптеп келтірілгенін айтты. Романның "ерекше оқиғалық құрылымы" оқиғаның мәнге жете алмайтын жағдайларын көрсетеді. Ричард Сноу 1991 жылы американдық баспалардан "Мастер мен Командирден" "Жұбату аралына" дейінгі романдарды жиырма жыл бұрын оқығанын жазды. Ол "Мастер мен Командирдің" сәтті аяқталуынан ләззат алды және "Маврикий командасы" атты күрделі әрі қызықты туындының пайда болуына риза болды. Кевин Майерс The Irish Times газетінде: "О'Брайанның жазушы ретіндегі таланты тұрақты түрде таң қалдырады, ал оның оқырманға әсер ету күші бірегей. О'Брайан сияқты ешбір жазушы адамды осылай қозғалта алмайды, күлкіге шақырып, қорқытып, эмоцияға толы жағдайға түсіре алмайды. Ол – шебер." деп жазды.