Кіріспе

Америкадағы жергілікті халықтардың ауыл шаруашылығы техникасы: жүгері, бұршақ және қызанақ

Үш қарындас (Lang es) – Орталық және Солтүстік Американың түрлі жергілікті халықтарының үш негізгі ауыл шаруашылығы дақылдары: қызанақ, жүгері ("бұрыш") және өрмелеу бұршақ (әдетте тепари бұршағы немесе қарапайым бұршақ). Бірге егу әдісі бойынша жүгері мен бұршақ көбінесе жыл сайын өсімдіктердің түбіне топырақ үйіп, құралатын үйінділерге бірге отырғызылады. Қызанақ әдетте үйінділердің арасына отырғызылады. Жүгері сабағы өрмелеу бұршақтарға тіреу қызметін аткарады, бұршақтар тамыр түйіндерінде азотты бекітіп, жүгеріні қатты жел кезінде тұрақтандырады, ал қызанақтың кең жапырақтары топырақты көлеңкелеп, ылғалды сақтап, арамшөптердің өсуіне кедерес жасайды. Солтүстік Америкадағы жергілікті халықтар әртүрлі жергілікті ортаға бейімделген Үш қарындастың әртүрлі сорттарын өсірген. Жеке дақылдар мен оларды поликультурада пайдалану Мезоамерикада бастау алды, онда ең алдымен қызанақ, содан кейін жүгері және бұршақ 5000–6500 жыл ішінде қолданысқа енді. XVI ғасырдағы еуропалық жазбаларда қазіргі Шығыс АҚШ және Канада аумағында Үш қарындасты өсіруге негізделген, өте өнімді жергілікті ауыл шаруашылығы сипатталған, мұнда егін азық-түлік және сауда үшін пайдаланылған. Географ Карл О. Сауэр Үш қарындасты "Солтүстік және Орталық Американың басқа еш жерде кездеспейтін симбиотикалық өсімдік кешені" деп атады.

Өсіру әдістері

Американың егіншілік тарихы Ескі әлемнен айырмашылығы, Америкада ірі тұқымды, оңай өсірілетін дәнді дақылдар (бидай мен арпа сияқты) және егіс жұмысына пайдаланылатын ірі үй жануарлары болмады. Еуропалықтар мен американдықтардың алғашқы кездесу кезінде Карлос Семпат Ассадуриан еуропалықтардың "жырту және жұмыс жануарларына негізделген кең ауқымды егіншілікпен" айналысқанын, ал Американың жергілікті халықтары "адам еңбегіне негізделген қарқынды егіншілікпен" айналысқанын жазды. Жергілікті американдықтар бірге егісте жүгері (Zea mays), бұршақ (жабайы бұршақ және вечь түрлері), және қабақ (Cucurbita pepo) өсімдіктерін жақынға отырғызған. Жүгері мен бұршақ көбінесе жыл сайын өсімдіктердің түбіне топырақ үйіп жасалған төбелерге бірге отырғызылады; қабақ әдетте төбелердің арасына отырғызылады. АҚШ-тың солтүстік-шығысында бұл тәсіл топырақтың температурасын көтеріп, су өткізгіштігін жақсартады, бұл екеуі де көктемде егілген жүгері үшін пайдалы. Гауденосауне немесе Ирокез шаруашылықтарында егістік жерлер жыртылмаған, бұл топырақтың құнарлылығын арттырып, топырақ эрозиясын және топырақ органикалық заттарының тотығуын шектеп, егін шаруашылығының тұрақтылығын қамтамасыз етті. Қазіргі заманғы тәжірибелерде Хауденосауне "Үш қарындас" поликультурасы жергілікті монокультураға қарағанда көбірек энергия мен ақуыз беретіні анықталды. Үш өнім бірге өсіру арқылы пайда табады. Жүгері сабағы бұршақтардың өсуі үшін тіреу қызметін атқарады, бұршақтар топырақта азотты бекітеді, ал олардың өрімдейтін жүзімдері жүгеріні күшті жел кезінде тұрақтандырады, ал қабақтың кең жапырақтары топырақты көлеңкелеп, ылғалды сақтап, арамшөптердің өсуіне кедерілді. Кейбір қабақ түрлерінің тікенді түктері аңдар мен егершелер сияқты зиянкестерді қорғайды. Бұл синергия американдық мәдениеттерде дәстүрлі түрде белгілі болғанымен, ғылыми растау тек соңғы уақыттарда ғана келді. Бұл зерттеулердің көп бөлігі 1970 жылдардың басында Кеңес Одағында жүргізілді және Андрей Михайлович Гродинский редакциялаған "Фитоценоздағы өсімдіктердің өзара әрекеттесуінің биохимиялық және физиологиялық негіздері" атты бірнеше томдық еңбекте жарияланды. Дзюбенко және Петренко (1971), Лыхвар және Назарова (1970) және Пронин және басқалар (1970) көптеген бұршақ дақылдары жүгерінің өсуін және өнімділігін арттыратынын, ал Гуляев және басқалар (1970) бұршақтың кешірек пісіп жетілетін сорттарын таңдап, жүгерімен бірге егілгенде бұршақтың өнімділігін одан да арттыратынын анықтады. Пронин және басқалар (1972) жүгерімен фасольді біріктіргенде екі дақылдың да өнімділігі мен тамыр шырынының артуын анықтады, әсіресе азотты бекітетін микроорганизмдердің белсенділігі жоғары топырақта. Солтүстік Американың жергілікті халықтары әртүрлі жергілікті ортаға бейімделген "Үш қарындас" дақылдарының әртүрлі сорттарын өсірді. Мезоамериканың милпалары – серіктес егістікті кең ауқымда қолданатын фермалар немесе бақшалар. Бұрынғы Пуэблолықтар осы бақша дизайнын құрғақ шөлдер мен ксерик бұталы жерлерде қабылдады. Тева және Солтүстік Американың оңтүстік-батысындағы басқа халықтар көбінесе "төртінші қарындас" – Тау арасын (Rocky Mountain beeplant) қосты, ол бұршақ пен қабақты тозаңдануға көмектесетін араларды тартады. "Үш қарындас" егіс моделі Ұлы көлдер-Сент-Лоуренс жазықтары аймағындағы көптеген алғашқы ұлттар тарапынан кеңінен қолданылды.

Өнімділік

XVI ғасырдағы еуропалық жазбаларда қазіргі Шығыс АҚШ пен Канадада, Флоридадан Онтариоға дейінгі аймақта үш қарындастың егілуіне негіделген, өте өнімді Түпкілікті ауыл шаруашылығы сипатталған. Географ Карл О. Сауэр үш қарындасты «Солтүстік және Орталық Американың басқа еш жерде теңдесі жоқ симбиоздық өсімдік кешені» деп сипаттады. Агроном Джейн Мт. Плезант жазғандай, үш қарындас үйіндісі «топырақтың физикалық және биохимиялық ортасын жақсартады, топырақ эрозиясын азайтады, топырақтың өңделуін жақсартады, өсімдіктердің саны мен арақашықтығын басқарады, өсімдіктерге қажетті мөлшерде және қажетті уақытта қоректік заттармен қамтамасыз етеді және арамшөптерді бақылайды». Бірнеше мың жылдық таңдаулы өсіруден кейін, жарты шардағы ең маңызды дақыл – жүгері, Ескі әлемнің дәнді дақылдарынан гөрі өнімдірек болды. Жүгері берген калориялардың мөлшері бидай мен арпаға қарағанда екі жарым есе көп. Құрамында жүгері, бұршақ және қабақ тоғыз түрлі аминқышқылының барлығын қамтиды. Жүгерідегі белок бұршақ пен қабақ тұқымынан алынған белокпен толықтырылады, ал қабақтың өзі А витаминіне бай. Мт. Плезанттың айтуынша, үш қарындастың монокультураға қарағандағы артықшылығы осыған байланысты, себебі бұл жүйе көп мөлшерде энергия береді және сонымен бірге белок өнімділігін арттырады. Бұл поликультуралық егін шаруашылығы жүйесі жеке дақылдардың монокультураларына немесе монокультуралардың қоспаларына қарағанда гектарына көбірек азық-түлік береді және көбірек адамды қамтамасыз етеді.

Өнімділігі

Ғалымдар Mt. Pleasant пен Burt Нью-Йорктегі бірнеше жерлерде ирокездік жүгері сорттарымен ирокездердің өсіру әдістерін қайта жасайды. Олар жүгерінің гектарына 22-76 бушель өнім беретінін хабарлады. Топырақтың құнарлылығы мен ауа-райы өнімділіктің басты факторы болды. Mt. Pleasant сонымен қатар ирокездер бірнеше жыл егін шаруашылығы жүргізгеннен кейін топырақ қоректік заттарынан айырылғанда, егістіктерді тастап, кесіп-жарып, өртеп тастайды деген кең таралған пікірге күмән келтірді, бірақ ирокездердің жерді өңдемейтін әдістері топырақтың құнарлылығын сақтайды деп мәлімдеді. Миннесота штатындағы үндістердің ауыл шаруашылық тәжірибесін қайта жасайтын ұқсас тәжірибеде Munson Scullin және Scullin үш жыл ішінде гектарына шаққандағы жылдық жүгері өнімінің 40 бушельден 30, содан кейін 25 бушельге дейін төмендегенін хабарлады.

Басқа ғалымдар жүгерінің орташа өнімділігі төмен болуы мүмкін екенін бағалаған. Hart пен Feranec гурондық ауыл шаруашылығының өнімділігін гектарына 8-22 бушель деп есептеді, жаңа өңделген жерлерден жоғары өнім алынды. Гурондар Онтариода ауыл шаруашылығының солтүстік шегіне жақын жерде тұрды және көптеген аймақтарға қарағанда топырақтары аз құнарлы болды. Дегенмен, олар көршілес, егін шаруашылығымен айналыспайтын халықтармен сауда жасау үшін артық өнім өндірді. Брюс Триггер гурондардың күнкөрісі үшін жан басына шаққанда белгілі бір мөлшерде жерді өңдеу қажет болғанын, ал сауда үшін одан да көп жер қажет болғанын болжады. Sissel Schroeder 19 ғасырдағы үндістердің шаруашылықтарының орташа өнімділігі гектарына 18,9 бушельді құрады деп есептейді, бірақ тарихи өнімділік гектарына 10 бушельге дейін төмен болуы мүмкін деп санайды. Mt. Pleasant пен Burt ирокездер мен басқа үндістер жерлерін тырмаламайтындықтан, олардың жерлерінде органикалық заттардың мөлшері жоғарырақ болғанын, сондықтан Солтүстік Америкадағы еуропалық шаруалардың шаруашылықтарына қарағанда жүгері өнімі жоғары болғанына тоқтады.

Қоғам және мәдениет

Америкада жүгері, бұршақ және қабақ, жеке немесе бірге өсірілгеніне қарамастан, өте ұзақ тарихқа ие. Оларды өсіру үшін егіншілік білімін дамыту процесі 5000-6500 жылға созылды. Қабақ ең бірінші қолданылса, одан кейін жүгері, үшінші орында бұршақ тұрды. Қабақ алғаш рет 8000–10000 жыл бұрын өсірілген.

Кахоки, Миссисипи және Мускоги мәдениеттері

800 жылдан бастап Үш бауырлас егін жүйесі Рио-Гранде өзенінің солтүстігіндегі ең ірі американдық қаласы – Кахокияда қолданылды. Кахокия қазіргі Сент-Луистің шығысында, Миссури штатында, Миссисипи өзенінің су тасқынына ұшырайтын аймағында орналасқан. Ол 13 км² аумақты алып жатқан және кем дегенде мыңдаған адамды қамтитын қала болды. Кахокия әкімшілік орталықтар, бірнеше тұрғын үй аудандары және ірі ауыл шаруашылығы кешені сияқты бөлінген қоғамдық аймақтарымен ерекшеленді. Бақша, лақ және жүгері алғашқыда жабайы бұршақпен бірге өсірілді, ал үйретілген бұршақ тек 1250 жылдан кейін ғана Кахокияда өсіріле бастады. Кахокия тұрғындарының Үш бауырлас егінін өндіруі, қаланың өсіп келе жатқан халқына және Миссисипи өзені жүйесіндегі Миссисиппи және Мускоги сияқты басқа да мәдениеттерге жеткілікті тамақ қамтамасыз етті. 1050-1100 жылдар шамасында Кахокияда кем дегенде бір үлкен той өткізілгендігі туралы мәліметтер бар. Бұл тойларда әртүрлі өсімдіктер мен жануарлармен қатар, үйретілген бақшаның бірнеше сорттары, жүгері және жабайы бұршақ та ұсынылды. Жүгері ұны сияқты өңдеуді қажет ететін тағамдар, әдетте, той орнында, тойға ритуалдық немесе салтанатты мән беретін тамақ емес заттармен бірге дайындалатын. Кахокияның төңірегіндегі аумақтарда қоршаған ортаны тым көп пайдалану жердің құнарлылығын төмендетті. Ормандардың шамадан тыс кесілуі салдарынан, су ағып, өсіп-өну маусымында егістіктерді су басатын болды, бұл бақша, жүгері және дәнді өсіру мүмкіндігін шектеді. Шамамен 1350 жылға қарай Кахокия толығымен тасталып, халқы тарап кетті. Бірақ Миссисиппи және Мускоги мәдениеттері 1600 жылға дейін дамуын жалғастырды, одан кейін испан зерттеушілерімен байланыс Еуразиялық аурулар, өлім-жұлым және мәдени құлдырауға әкелді.

Хауденосауне мәдениеті

Солтүстік Америка үндістерінің қолжазбасында Үш қарындас «(ирокездер) күнкөрісінің негізі» деп аталады, бұл Хауденосауне немесе ирокездерге отырықшы өмір салтын дамытуға мүмкіндік берді. Үш қарындас Хауденосауне ауызша дәстүрлері мен рәсімдерінде маңызды орын алады, мысалы, ирокез мифтері мен Хауденосауне алғыс айту сөздерінде. Аңыз бойынша, Үш қарындас Жер ананың денесінен өсіп шыққан. Жаратылыс кезінде Аспан әйел Жерге түсіп, Жер ана деген қызын дүниеге келтірді. Батыстан соққан желдің әсерінен Жер ана екі ұл туды. Бірінші ұл, Саплинг, қалыпты түрде дүниеге келді, бірақ оның зұлым інісі Флинт, асығыс болғандықтан, анасының қабырғасынан шығып, босану кезінде оны өлтірді. Жер ана қайтыс болғанда, ол өзінің денесі халықты асырасын тіледі ме, әлде Аспан әйел Жерге түскенде әкелген, бірақ бұрын еспеген тұқымдарын оның қабіріне септі ме – белгісіз. Жер ананың дене мүшелерінен әртүрлі өсімдіктер өсті: жүгері, бұршақ және қабақ оның кеудесінен, қолынан және кіндігінен шықты; күнбағыс – аяқтарынан; құлпынай – жүрегінен; темекі – басынан; ал қызғылт картоп немесе күнбағыс – аяқтарынан. 1779 жылы америкалық әскер Хауденосауне қауымдастықтары мен ауыл тұрғындарын өлтіргеннен кейін, Сенека басшысы Гандсмэйк өлуді тіледі. Көңілі қабақ болған Гандсмэйк Үш қарындастың рухтарын көріп, олар оны Хауденосаунеге қайта оралып, дәстүрлі егіс шаруашылығын үйретуге шақырды. ХХ ғасырдың басындағы зерттеушілер Хауденосауне қауымдастықтарында оннан астам жүгері сорттарын, сондай-ақ бұршақ сорттарының көптеген түрлерін, сонымен қатар тығыз және қысқы тығыз сияқты қабақ түрлерін сипаттады. 1910 жылы Үш қарындас егіс жүйесінің алғашқы академиялық сипаттамасында ирокездер үш дақылды бірге егуді ұнатқаны, себебі оларды жеке-жеке егуге қарағанда аз уақыт пен күш жұмсалды, және олар өсімдіктерді «үш ажырамас рух қорғап, бөлек өркендемейді» деп сенгені айтылды. Хауденосауне арасында әйелдер үш дақылды өсірумен және таратумен айналысып, олардың әлеуметтік мәртебесін арттырды. Ерлердің дәстүрлі рөлдеріне ұзақ саяхаттар кіретін, мысалы, аң ауру экспедициялары, дипломатиялық миссиялар немесе әскери шабуылдар. Ерлер Үш қарындасты егуге алғашқы дайындыққа қатысып, егістік жерін тазартты, содан кейін туысқан әйелдер тобы бірлесіп жұмыс істеп, егістікті егу, арамшөптерді жою және жинау жұмыстарын орындады. Археологиялық зерттеулерге сүйене отырып, палеоботаник Джон Харт Хауденосаунелердің үш дақылды поликультура ретінде шамамен 700 жылдан кейін өсіруді бастағанын айтады. Хауденосаунелер өз дақылдарын жиі саудалағандықтан, әрбір дақылға деген қажеттілік жылдан жылға айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Джейн Мт. Плезант Хауденосаунелер әдетте үш дақылды аралас егуі мүмкін деп болжайды, бірақ олар белгілі бір қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін жеке дақылдардың монокультураларын да егуі мүмкін.

Майя мәдениеті

Майялардың диетасы Үш қарындасқа негізделген. Жүгері ежелгі майялардың тамақтануының орталық құралы болды және майя мифологиясы мен идеологиясында маңызды орын алды. Археологиялық дәлелдер Шапалот Наль Тель жүгерінің басты түрі болғанын көрсетеді, бірақ басқа да түрлері қолданылған болуы мүмкін.