Кіріспе
Шнайдер CA 1 (алғашқыда Шнайдер CA деп аталды) – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған алғашқы француз танкысы. Шнайдер танкысы Ұлы соғыстың басым бөлігінде Батыс майданында басым болған траншеялық соғыстың тұйыққа тірелуін жеңу қажеттілігінен шабыттанды. Ол жаяу әскерге тікенді сымнан өтуге және неміс пулемет ұяларын басып тастауға арналған. 1914 жылдың қараша айында Жак Квелленнек жасаған алғашқы тұжырымдамадан кейін, 1915 жылдың мамыр айынан бастап инженер Эжен Брилье осы танкты дамыта бастады, бұл британдық танктарды дамытумен бір мезгілде болды. 1915 жылдың желтоқсанында полковник Жан Батист Эжен Эстиен француз броньды бөлімшелерін құруға ұсыныс жасады, нәтижесінде 1916 жылдың ақпанында төрт жүз Шнайдер CA танкысіне тапсырыс берілді. Олар 1916 жылдың қыркүйегінен 1918 жылдың тамызына дейін Париждің шетінде орналасқан Шнайдер компаниясының еншілес кәсіпорны SOMUA-да өндірілді. Көптеген алғашқы танктар сияқты, Шнайдер де қарапайым броньды қорап түрінде салынды, ішкі кеңістік бөлінбеген. Онда мұнара болмады, ал негізгі қару-жарақ – 75 мм-лік қысқа ұңғысы оң жақтағы спонсонда орналасқан. Сондықтан қазіргі стандарттар бойынша, бұл танк емес, шабуылдық құрал болар еді. Көлік құралы нашар орналасуы, жеткіліксіз атыс күші, тар ішкі кеңістігі және алдыңғы бөлігінің үстін шығаруынан туындаған нашар қозғалмалылығына байланысты өте жетілмеген конструкция болып саналды. Бұл бөлік тікенді сымды еңсеру үшін жасалған, бірақ іс жүзінде танктың батқаққа ілесіп қалуына себеп болды. Жақсартылған жобалар бірден басталды, бірақ олардың өндірісі, Schneider CA 2, CA 3 және CA 4, кейіннен тоқтатылды. Шнайдер CA 1 танкылары соғыстың соңғы жылдарында кеңінен қолданылды. 1917 жылдың 16 сәуіріндегі алғашқы әрекеті көбінесе сәтсіз аяқталды, танк бөлімшелері ауыр шығынға ұшырады, бірақ кейінгі шайқастар сәтті өтті. 1918 жылы Шнайдер танкылары неміс көктемгі шабуылын тоқтатуда және француз жазғы шабуылдарында неміс майданын бұзуда маңызды рөл атқарды. Олар 1918 жылдың 11 қарашасындағы келісімге екі айдан кем уақыт қалғанға дейін, 1918 жылдың қыркүйек айының соңына дейін белсенді болды, соғысқа қатысу арқылы олардың саны айтарлықтай азайды. Соғыстан кейін аман қалған танктер көбінесе қосымша көліктер ретінде қайта жабдықталды, бірақ Испания алты Шнайдер танкысын Мароккодағы Риф соғысына жөнелтті және осы модельдегі соңғы шайқас Испания азамат соғысының басында болды.
The Schneider CA 1 (originally named the Schneider CA) was the first French tank, developed during the First World War. The Schneider was inspired by the need to overcome the stalemate of trench warfare which on the Western Front prevailed during most of the Great War. It was designed specifically to open passages for the infantry through barbed wire and then to suppress German machine gun nests. After a first concept by Jacques Quellennec devised in November 1914, the type was developed from May 1915 onwards by engineer Eugène Brillié, paralleling British development of tanks the same year. Colonel Jean Baptiste Eugène Estienne in December 1915 began to urge for the formation of French armoured units, leading to an order in February 1916 for four hundred Schneider CA tanks, which were manufactured by SOMUA, a subsidiary of Schneider located in a suburb of Paris, between September 1916 and August 1918. Like most early tanks, the Schneider was built like a simple armoured box, without compartmentalisation of the inner space. It lacked a turret, with the main armament, a short 75 mm cannon, in a sponson on the right side. By later standards it would therefore have been an assault gun instead of a tank. The vehicle was considered a very imperfect design, because of a poor layout, insufficient fire power, a cramped interior and inferior mobility due to an overhanging nose section, which had been designed to crush through the belts of barbed wire but in practice caused the tank to get stuck. Improved designs were almost immediately initiated but the production of these, the Schneider CA 2, CA 3 and CA 4, was eventually cancelled. The Schneider CA 1 tanks were widely used in combat during the last war years. Their first action on 16 April 1917 was largely a failure, the tank units suffering heavy losses, but later engagements were more successful. In 1918 the Schneider tanks played an important role in halting the German spring offensive and breaking the German front in the French summer offensives. They were active until the end of September 1918, less than two months before the Armistice of 11 November 1918, their numbers having dropped considerably due to attrition. After the war the surviving tanks were mostly rebuilt as utility vehicles but six Schneider tanks were deployed by Spain in the Rif War in Morocco and the type saw its last action in the beginning of the Spanish Civil War.
Қапталмен жабдықталған кеміргіш тракторларды әзірлеу
Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін механик Шарль Мариус Фуше инженер Эдуард Квеленнекпен және оның ұлы Жак Квеленнекпен бірлесіп, египеттік және француздық шаруашылық жағдайларына бейімделген, Holt Model 75 сияқты қолданыстағы гусеницалық тракторларды жаңартумен айналысты. Осы контексте 1914 жылы инженер Эжен Брильемен Schneider & Co компаниясымен байланыс орнатылды, Castéran Flexible Track Tractor тракторын бейімдеу мақсатында. Сол жылы соғыс басталғанда Жак Квеленнек жаяу әскердің сержанты болып шақырылды, Марна шайқасының бірінші кезеңінде бөлімшесінің көптеген сарбаздары қаза болғанын көрді, ал қазан айының соңында ауыр жарақат алды. Жазылған кезде ол автоматтары бар, неміс автоматтарының орналасқан жерін жоя алатын бронеленген трактор жобасын жасады. Көптеген адамдар сол кезде осыған ұқсас идеялармен келді, бірақ көпшіліктен өзгеше, Квеленнек жақсы байланыстарға ие болды. Фуше армияның моторизацияға жауапты бөлімшесі – Grand Parc Automobile de Réserve қызметінің екінші лейтенанты болды, ал Брилье Францияның ірі қару-жарақ өндірушілерінің бірінде бас дизайнер болып жұмыс істеді. Желтоқсан айының басында Квеленнек Парижде Фушемен кездесті, содан кейін екеуі де Брильеге барып, гусеницалық бронетехниканың суреттерін көрсетті. Екінші сапарда Квеленнек Брильеден сол кезде Тунисде болған екі Holt Model 75 тракторын алғашқы сынақтар үшін Францияға жеткізуді сұрады. Брилье бұл идеяға ынтасыз болды, себебі тракторда экипаж мен қару-жараққа жеткілікті орын болмайды деді. 1915 жылдың ақпан айында Квеленнек әуе күштерінің оқу базасына жіберілді және Фушеге Брильені көндіруді тапсырды, бірақ көп нәтижеге қол жеткізе алмады. Темірқазық, 1915 жылдың қаңтарында Schneider компаниясына ауыр артиллериялық тракторларды жасауға тапсырыс берілді. 30 қаңтарда Брилье, компанияның бас дизайнері, Американың Holt Company компаниясынан гусеницалық тракторларды зерттеу үшін жіберілді, ол сол кезде Англияның Альдершот қаласында сынақ бағдарламасына қатысты. Қайтып келгеннен кейін Брилье, бұрын Испания үшін бронеавтомобильдерді жобалауға қатысқан, бірақ Квеленнектің ықпалын айтпады. Көрермендердің арасында генерал Филипп Петан және полковник Жан Батист Эжен Этьен болды – ол артиллерия және инженерлік саласындағы білімімен әскерде ерекше құрметке ие болған сардар. Прототиптік танктың нәтижесі, Этьеннің айтуынша, 1914 жылдың тамызынан бері ол қолдап келген бронетехника туралы ұғымдарды бейнеледі. 1 желтоқсанда Этьен француз бас штабына (GHQ) жаяу әскерді, жабдықтарды және артиллерияны соғыс алаңында жылжыту үшін гусеницалық бронетракторларды пайдалануды ұсынды, ол британдық гусеницалық тракторлармен сынақтар жүргізген. 11 желтоқсанда Этьен лейтенант Тибьеге екі эскиз жасауды тапсырды: біріншісі – алдыңғы және артқы жағында қосымша роликтері бар Baby Holt шассиі, бұл траншеяларды өтуге мүмкіндік береді; екіншісі – бүйірлік броньмен қорғалған ұзартылған серікпе. Осыдан танк өндіріс тапсырысын беруге жеткілікті деңгейде дамығаны қорытындыланды. 1916 жылдың 25 ақпанында Соғыс министрлігі жасырын түрде төрт жүз "Schneider & Cie blindés" ("Schneider типіндегі гусеницалық және броньды тракторлар") өндіруге тапсырыс берді, бір данасының құны 56 000 француз франкі. Қауіпсіздік мақсатында бұл қарапайым сүйрейтін көліктер, "Estienne тракторлары" деп көрсетілді. Фушеге прототипті жақсарту тапсырылды, нәтижесінде 2 наурызда сынақтан өткен, сәл өзгертілген L'appareil n° 1 Type B пайда болды. Келесі өзгерістер, енді алдыңғы жағына қарай созылған импровизациялық бүйірлік броньді қоса алғанда, 17 наурызда сынақтан өткен L'appareil n° 1 Type C немесе Machine Profilée жасалды. 27 ақпанда Schneider компаниясынан қазандық болаттан жасалған бірінші броньды суперструктураны ұсынуды сұрады, ол наурыз айының соңында сегіз дөңгелекті шассиге орнатылды, сондай-ақ ауыр артиллериялық құралды тасымалдауға арналған прототиптік porteur нұсқасы, CD3. Бұл CA әрпі Schneider компаниясының Renault сияқты өнімдік коды екенін көрсетеді. 1916 жылдың соңында тип Schneider CA 1 деп аталды, ол жасалған танк жобасынан айырмашылықты көрсету үшін, Schneider CA 2. 1917 жылы Schneider CA 1, Schneider 1916 деп те аталды, ол келесі танк жобасынан, Schneider CA 3-тен ажырату үшін. Бұл Этьеннің 1917 жылдың 30 қаңтарында стандартталған терминологияны келісу туралы талабынан туындады. Содан кейін генерал Мурре ресми атауларды қолдануды ұсынды: Schneider Modèle 1916 және Saint Chamond Modèle 1916.
Сипаттама
Шнайдер – негізінен, гусеницалық трактордың үстіндегі броньды темір қорап. Онда мұнара жоқ; негізгі қаруы – танктің оң жақ алдыңғы бұрышында барбетте орналасқан 75 мм Blockhaus Schneider «бекініс пулеметі». Оқ ату үшін пулеметшінің оқ түтігінің сол жағында тұруы қажет болғандықтан оң жақ таңдалған. Пулемет түрі 75 мм-лік траншеялық минометтен жасалған, ол қайтарым компенсаторы мен пулемет қалқаны қосылып, бекітілген бекініс позициясынан атуға бейімделген; мұндай конфигурацияда салмағы 9,5 калибрге тең. Ол стандартты француз HE Model 1915 75 мм снарядын, бірақ азайтылған итергіш зарядпен атып, снарядтың жалпы ұзындығын қысқартты, нәтижесінде оқ-дәрінің бастапқы жылдамдығы тек болды. Пулеметтің максималды ату қашықтығы – метр, тиімді қашықтығы – метр, ал нақты ату үшін танк нысанаға дейін жақындауы керек еді. Орнатылғанда пулемет 60° бұрылуға, 10° төмен және 30° жоғары көтерілуге мүмкіндік берді. Танк пулеметке арналған 90 оқ-дәріні тік орналастырылған контейнерлерде сақтайтын: пулеметтің оң жағында (20), артқы оң бұрышында (14), қозғалтқыштың сол жағында (32) және сол жақ бұрышында (24). Екінші қару – танктің екі жағында орналасқан екі 8 мм Hotchkiss M1914 пулеметі, үлкен жарты шар тәрізді ұяларда бекітілген және тұғырларда орналасқан. Жоғарғы бас қолбасшылығы әлдеқайда көп танк қажет екенін көздеді, шамамен 1500 Шнайдерді импорттау немесе өндіруді талап етті. Француз өнеркәсібінің бұл сұранысты қанағаттандыруға жеткілікті қуаты жоқ екендігі және отандық өндіріс мүмкіндіктерінен асып түсетіні анық болғаннан кейін, оның орнына кішірек, арзан және заманауи FIAT 3000 (Renault FT-нің көшірмесі) өндіру туралы шешім қабылданды, оның үшеуі 1918 жылдың мамырында алынған.
Жағдайдың жақсаруы
Өндіріс барысында конструкция біртіндеп жақсартылды, бұл одан әрі кешігуге себеп болды. 245-ші машинадан бастап тұтқамен іске қосылатын автоматты стартер орнатылды, өйткені бастапқы қолмен іске қосылатын жүйе, жағдайдың өзгеруіне шайқас даласында жедел жауап беруге мүмкіндік бермеді. Сондай-ақ, конструкцияның жеткіліксіз қорғалғаны анықталды. 1916 жылдың 15 қыркүйегінде британдық Mark I танкілерін алғаш рет қолданғаннан кейін, немістер танкке қарсы қару-жарақ пен тактиканы енгізуді бастады. Олардың қабылдаған шараларының бірі – Kerngeschoss немесе «K пулясы» болып табылатын, танктың жұқа бронясын тесіп өте алатын қатты темір ядролы оқтарды шығару болды. Оны жеңу үшін 210-шы машинадан бастап Schneider таңкісіне негізгі броня мен осы қосымша пластиналар арасында төрт сантиметрдей кеңістік қалдырылып, бүйірлері мен алдыңғы бөлігіне 5,4 мм қалыңдықтағы қосымша бронь пластиналары орнатылды. Аралық бронясыз да, алдыңғы пластиналар екі жүз метр қашықтықтан «K пулясынан» қорғаныш болар еді, себебі олар 60° бұрышпен орналасқан, бұл тиімді көру сызығының қалыңдығын қамтамасыз етеді. 1917 жылдың көктемінде Champlieu-дегі армия шеберханасында қолданыстағы машиналар күшейтілді (surblindé нұсқасы жасалды). Олардың кейбіреулері, мысалы, сериялық нөмірі 61213-ті машина, алдыңғы тік беттеріне қосымша бронь пластиналары орнатылды, соның ішінде зеңбірек трубкасының айналасына қосымша тікбұрышты қалқан орнатылды. 1917 жылдың 1 сәуірінде барлық 208 танктың шамамен жүзі ғана қайта жабдықталған болатын. Ескі танктардың ешқайсысы әлі жаңа стартерлік қозғалтқышты алмаған, осы жақсарту процесінің бұл бөлігі жаздың соңына дейін аяқталар еді. Өндіріс кезінде жүзеге асырылатын конструкцияны түбегейлі өзгертуге қатысты алғашқы ұсыныстар одан да кең ауқымды болды. Бұл танктың қолайсыз орналасуымен шақырылды; танктың енін шектеу үшін, негізгі қару-жарақ ыңғайсыз жерге орналастырылды. 1916 жылдың 1 желтоқсанында белгілі лейтенант Саар 75 мм-лік зеңбірек 47 мм-лік зеңбірек мұнарасымен ауыстырылған, пулеметтердің саны алтыға дейін, көру тесіктерінің саны он бірге дейін көтерілген және қозғалтқыш корпустың ортасына орналасқан машинаның суреттерін ұсынды. 1916 жылдың 28 және 29 желтоқсанында Schneider компаниясы 75 мм-лік зеңбіректі машинаның алдыңғы бөлігіне жылжытуды және оған 120° бұрылу мүмкіндігін беруді қарастырды.
Оқыту
Танктерді қолдану үшін алдымен экипаждарды даярлау және танк бөлімшелерін құру қажет болды. 1916 жылдың 14 шілдесінде Этьен Париждең батысындағы Марли-ле-Руадағы Форт-дю-Тру-д'Энферде оқу базасын құруға кірісті. Құпиялылық сақтау үшін бұл орын ресми түрде 81-ші ауыр артиллерия полкіне, материалдық-техникалық базаға қарасты болды. 15 тамызда лагерь ресми түрде ашылды және тез арада жаңа сарбаздармен толды, олардың көпшілігі түрлі француз әскерлерінен келген жас еріктілер еді. Марлиде экипаждар техникалық қызмет көрсетудің негіздерінен және жүргізушілерді көптеген жаттығулардан өтті, олар траншеяларды кесіп өтуге, артиллериялық воронкалардан қашуға және ағаштар мен қабырғаларды бұзуға баса назар аударды. Алғашқыда Шнайдерлік машиналары болмағандықтан, олардың орнына Холт тракторлары пайдаланылды, кейіннен қазандық тақталарынан жасалған жаттығу шассилері қолданылды, олардың жоғарғы құрылысы алынып тасталды және қорғаныш ағаш қаңқасымен ауыстырылды. 1917 жылдың көктемінен бастап осы мақсатқа шамамен жеті машина қолданылды. Көптеген маневр алаңдарын қажет ететін бөлімшелік жаттығулар мен тікелей атыс жаттығулары үшін 1916 жылдың 30 тамызында Серкоттсте лагерь құрылды. 1916 жылдың 17 қарашасында алғашқы жаттығу машиналары келді. Танктердің механикалық бөлігімен жақсы танысу үшін экипаж мүшелерінің көпшілігі Серкотттен бір айға SOMUA зауытында тәжірибе жинауға кетті. Жаңа машиналары әдетте алғаш рет Серкоттке жеткізілді. 1917 жылы Серкотт базасы шамамен бес мың адамға дейін өсті, олардың көпшілігі жағымсыз элементтерден арылуға тырысқан бөлімшелерден келді, бұл база басшылығын адам санын қайтадан қысқартуға мәжбүр етті. 1916 жылдың 28 қыркүйегінде Компиеннен оңтүстікке қарай Шамплиода үлкен оқу орталығы құрылды. Бұл орын майдан желісіне жақын және ресми түрде соғыс аймағының бөлігі болды, ол соңғы жаттығулар үшін және оларды қажет ететін әскерлерге шайқасқа дайын бөлімшелерді жіберу үшін пайдалы болды. Танк жөндеу шеберханалары да сол жерде орналасқан, олар қолданыстағы машиналарын жөндеумен және жаңартумен айналысты. Ақырында, танк бөлімшелері Бесінші армияның Энадағы шабуылына қолдау көрсетуі керек еді және олардың берік топырағы үшін таңдалған Джувинкур мен Дамариден оңтүстікке қарай тоғыз шақырымдық кеңістікте шоғырландырылды. Немістер бұл аймақта Бавария армиясының төрт дивизиясы ұстаған, тоғыз шақырым тереңдікте және төрт негізгі траншея жүйесіне бөлінген күшті қорғаныс белдеуін құрды. Жоспар бойынша француз жаяу әскері төрт сағат ішінде бірінші және екінші траншеяларды басып алып, "жақырап келе жатқан артиллериялық оттың" артынан жылжуы керек еді, содан кейін танктер бұл жетістікті дереу пайдаланып, шабуылдың қарқынын үшінші траншеяға жылдам жылжу арқылы сақтайтын болды, одан кейін жаяу әскері жылдам ілесіп, үшінші және төртінші траншеяларды бағындыратын еді. Осыдан және көптеген іргелес шабуылдардан туындаған "стратегиялық бұзылыс" оңтүстіктен Гинденбург шебін айналып өту үшін үлкен резервтік жаяу әскерлердің тереңдеуі арқылы пайдаланылуы керек еді. Шабуылға үш топ аттанды. Олардың екеуі, командирлері Луи Боссу мен Луи Леонард Шобестің есімдерімен аталатын, тиісінше 32-ші және 5-ші армия корпустарына қосылды және бірінші күні шабуылға түсті. Боссу тобы бес топтан тұрды: AS 2, 4, 5, 6 және 9, соның салдарынан сексен танкіден құралды, өйткені соғыстың осы кезеңінде AS төрт танкіден тұратын төрт батареямен толық күшпен жұмыс істеді. 8 наурызда құрылған Шобес тобына AS 3, 7 және 8 топтары кірді, олардың саны шамамен қырық сегіз танкіден тұрды. Әр топты жабдықтау және жөндеу бөлімі күшейтті, ол екі қарусыз Сент-Шамон және бірнеше Бэби-Холт тракторларынан басқа екі қарусыз Шнайдер CA танкіден тұрды, олар жанармаймен тиелген Троя тіркемелерін сүйреп, жалпы саны 132 Шнайдер танкіден құралды, сол кездегі ең ірі танк күші. 13 сәуірде танк бөлімшелері майдан желісінің артына жиналды. Онда оларға қолдайтын жаяу әскер роталары қосылды: Боссу тобы үшін 165e D.I. 154e R.I. және Шобес тобы үшін 125e D.I. 76e R.I. 1917 жылдың 16 сәуірінің таңертеңінде Нивель шабуылы басталды. Танктер жұмыс істеген секторда француз жаяу әскерінің алғашқы толқындары жоспарланғандай бірінші және екінші неміс траншеяларын басып алды, бірақ өте ауыр шығынға ұшырады. Француз артиллериясы бір мезгілде жаяу шабуылын қолдауға және көптеген неміс артиллериялық батареяларын басып тастауға жеткіліксіз болды. Бұл жағдайды неміс әуе күші күшейтті, ол артиллериялық бақылау ұшақтарына француз колонналарына қарсы дәл нысана алуға мүмкіндік берді. Шобес тобы француз желісінен тіпті шыға алмай тұрып көп шығынға ұшырады. Майдан желісіне кешке жеткенде, олар екінші траншеяны соңғы неміс сарбаздарынан тазалауға жаяу әскерге көмектесуге мәжбүр болды. Неміс танктерін көргенде олар үрейленбеді, керісінше олардан жасыруға үйренген, танктер өтіп кеткеннен кейін француз жаяу әскеріне шабуыл жасады. Күннің соңында француз жаяу әскері шабуылды жалғастыра алмады және соңғы аман қалған француз танктерін кері қайтаруға мәжбүр болды. Одан шығысқа қарай, Берри-о-Бактың солтүстігінде, кейін танк шайқасының атауы болған ауылдың жанында, Боссу тобы сәттірек болды. Олар бірнеше траншеяларды өтіп, небары бірнеше машиналарын жоғалтты және таңертеңгі сағаттарда шабуылды жалғастыру үшін шоғырланды. Алайда, шамамен сағат 11:00-де Боссу танкi, "Тромп-ла-Морт" ("Батыл") алға басшылық етіп, Монмартрдағы Сакре-Керде киесін берген үш түсті туын алып жүрген, ауыр артиллериялық оққа түсті, экипаждың көп бөлігін күлге айналдырып, Боссуды одан бағыттап отырған артқы есіктен жарды, оқ сынығы жүрегіне тиіп қаза тапты. Дегенмен, Шнайдерлер алға жылжуын жалғастырып, тар шағыр жолмен үшінші неміс траншеясына қарай бірнеше шақырымға жылжыды. Әлсіреген жаяу әскер оларға ілесе алмады, танктер резервтік бөлімдер келгенше күтіп отыруға мәжбүр болды. Бірнеше сағат бойы танктер басып алған жерде қозды, неміс артиллериясы үшін тұрақты нысана болмау үшін. Осыған қарамастан, көптеген машиналары зардап шекті, өйткені олар төңіректегі төбелердегі неміс батареяларының тікелей көрінетін жерінде болды. Бавариялық шабуылшылардың бүйірлік шабуылдары тойтарылды. Кешкі сағаттарда жаңа жаяу әскер бөлімдері танктермен бірге үшінші траншеяның бір бөлігін бағындырып, Екінші Эна шайқасының ең жоғары нүктесін белгіледі. Шнайдерлер қайтадан шығынға ұшырап кері қайтты. Нивель шабуылы ауыр көңіл күйге түсірді, француз әскерлерінің рухын құлатты және француз армиясының бүліктеріне әкелді. Сәтсіздік сезімі Шнайдер танктеріне де тарады. Олардың шығыны өте ауыр болды: 128 шайқасқа қатысқан танкіден 76 жойылды. Олардың көпшілігі өртенді: барлығы 57, Боссу тобында 31 және Шобес тобында 26. Көбі неміс артиллериясынан өртенді: Шобес тобының жиырма үш машинасы жанама оққа түсті және Боссу тобының он бес машинасы тікелей оққа түсті. Тергеулер көрсеткендей, көптеген машиналары қосымша өрт қаупін алып жүрген: шектеулі қашықтықты өтеу үшін артқы жағына екі елу литрлік бензин канистрасы бекітілген, ал кейбір экипаждар тіпті үшіншісін ішінде сақтаған, кейде жарылғыш заттар сыртқа қойылған, әр танкте қозғалтқышты күшейту және шайқас рухын көтеру үшін үш литрлік күшті спирттік су берілген. Сонымен қатар, жеке құралымның шығыны да жоғары болды: 720 экипаж мүшесінің 180-і және қолдау жаяу әскерінің 40% жарақаттанды. Жағымды жағы, бүлінген жиырма танкіден майданнан құтқарылды, барлық жау жаяу әскерінің шабуылдары сәтсіз аяқталды және аралық бронясы...
Молен-де-Лаффо
Нивель шабуылының жалпы сәтсіздігіне және одан кейін болған бүліктерге қарамастан, 1917 жылдың мамырында француз жоғары басшылығы Айнедегі күштердің шоғырлануын пайдаланып, кем дегенде, танымал Чеммен-де-Дам позицияларын басып алуға тырысты. Жоспардың бір бөлігі – шектеулі, бірақ стратегиялық маңызды мақсат: Лаффо шығысындағы неміс иелігі, онда Гинденбург шебі Чеммен-де-Дам жолына тіреліп, Лаффо мұнарасының төбешігімен аталған. Бұл шабуылды Lefebvre тобы қолдады. Жаяу әскермен ынтымақтастықты жақсарту үшін, топқа арнайы біріктірілген қарулар тактикасында оқытылған 17-ші аяқталатын шабуыл батальоны қосылды. Артиллериямен координацияны жақсарту үшін, алты SPAD VII истребителімен қорғалған арнайы бақылау ұшағы бекітілді, ол неміс танкқа қарсы батареяларын анықтап, контрбатареялық отпен жоюға тиіс болды; сонымен қатар, ұшақ танктердің орны туралы жоғары басшылыққа хабар беруге міндетті болды. Жалпы шабуыл 5 мамырда басталды. Чеммен-де-Дам бойындағы жаяу әскердің көптеген шабуылдары сол күні қанды сәтсіздікке ұшыраса, Лаффо мұнарасына жасалған танк шабуылы мақсаттарына жетті. Шнайдерлер бағанамен емес, «қатарласып» жылдамдықпен, бірінші траншеяны жаяу әскердің бастапқы басып алуын пайдаланып, екінші траншеядан өтіп, содан кейін қарсы шабуыл жасаған неміс резервімен ауыр және қарқынды шайқастарда жаяу әскерге көмектесті. Ақырында көптеген танктар бұзылып, алға жылжыған жаяу әскердің артында қалды. Оларды құтқару қиын болды, себебі найзағайлар аймақтың өзінде берік әктас топырағын сырғақ етіп, жер бедері қираған ғимараттармен және шақырықтармен толы, шатқалдармен қиылысты. Көлік құралдарының көп бөлігі түні бойы жөнделді, бірақ топырақ соншалықты нашарлағандықтан, алтыншы күні тек төрттен тұратын бір батарея ғана орналастырылды. Дегенмен, Шнайдерлер өзін жақсы көрсетті. Жүзі отыз үш танктың бесеуі ғана жойылды, олардың үшеуі – Шнайдерлер. Экипаждардың арасындағы жарақаттардың саны – 55, олардың үшеуі қаза тапты.
Ла Малмейсон
Көтерілістердің салдарынан Филипп Петен жоғары бас қолбасшы болып тағайындалды. Ол сенімді қайта орнатуға тырысты, шамадан тыс амбициялы шабуыл жоспарларынан бас тартты. Тек 1918 жылы американдық әскерлер мен жаңа бронетранспортты құралдардың келуі Антантаның пайдасына тепе-теңдікті өзгерте алғанда ғана шешуші шабуылдар қарастырыла бастады. Сондықтан оның ұраны: «Мен американдықтар мен танктерді күтемін» болды. Бірақ толық бейқұрылыста қалу моральдық рухта төмендеуге алып келер еді; оны көтеру үшін мұқият дайындалған шағын шабуылдар сериясы жүргізілді, онда шектеулі мақсатты бағындыру үшін, әсіресе артиллерияда, басым күш қолданылып, сәттілікке жету кепілдендірілді. 1917 жылдың 23 қазанында Петен бір соққымен атақты Шемін-де-Дам шыңы мен Ла-Мальмезон бекінісін басып алды. Шабуылға сол кездегі 8, 11 және 12-ші АС-тан тұратын Шобэ тобы қолдау көрсетті. Сәуір айындағы шығындардан кейін әр АС-да 12 танк болды. Жеткізу көліктерін есептегенде, Шнайдерлердің жалпы саны қырық біреуді құрады. AS 11 және AS 12 командалық көліктері сол күні соғыста радиоболжамды алғаш рет қолданған француз танктері болды. Ол Schneider CA стандартты аспасын сақтап, корпусы айтарлықтай қысқартылды, нәтижесінде алдыңғы бөлігі жоғалып кетті. 75 мм-лік зеңбірек цилиндрлі мұнарамен алмастырылды, ол 47 мм-лік зеңбірек пен корпустың артқы жағына жақын орналасқан пулеметпен қарулануға арналған. Корпус көлемдік және салмақтық көрсеткіштері азайтылды, сондай-ақ көкжиектің қақпағы жабылып, биіктігі төмендетілді. Нәтижесінде, оның салмағы сегіз тоннаны құрады. Сынақтар кезінде көлік енді алдыңғы бөлігіне жабыспаса да, лайлы кратерлерден шыға алмады. Аспаны үш рельсті жалғаудың ұзындығымен, шамамен қырық сантиметрге ұзарту қажет деген қорытындыға келді, және 1917 жылдың 13 сәуірінде өндіріс тез басталуы жоспарланды. Бірақ шындығында Эстиен 22 наурызда осы жобаны тоқтатып, Renault FT командалық (сигналдық) нұсқасына басымдық берді. CA2 прототипі кейіннен оқу және сынақ алаңы ретінде пайдаланылды, ал командалық көліктерге деген қажеттілік екі стандартты Schneider CA-ға радиоболжам орнату арқылы қанағаттандырылды. 1916 жылдың 29 желтоқсанында Schneider CA2 негізінде екі жеңіл танк прототипін жасау ұсынылды. 1917 жылдың басында кейбір көліктерді екі броньды мұнараға от тастау құрылғысын орнату арқылы от тастаушы танк ретінде жасау ұсынылды, біреуі сол жақ алдыңғы бұрышта, екіншісі оң жақ артқы бұрышта, әрқайсысының атыс шеңбері 180 градусқа жуық. Отын резервуарлары корпустың ішінде орналасатын еді. Өндіріс жүргізілмеді. 1917 жылдың ақпан айында Schneider алдыңғы бөлігіне 47 мм-лік зеңбірек пен жүргізуші орнынан артқа диагональ бойынша орналасқан екі пулемет мұнарасы орнатылған, ал қозғалтқыш көліктің артқы жағына көшірілген, отыз екі сантиметрге кеңейтілген корпустың нұсқасын жасауды ұсынды. 1917 жылдың 2 сәуірінде қару-жарақ министрлігі Schneider-ден Schneider CA-ның екі жақсартылған нұсқасын жасауды сұрады: біреуі ұзын зеңбірек болған жағдайда 47 мм-ден аспайтын калибрлі пулемет мұнарасымен, екіншісі корпустың алдыңғы бөлігінде ұзын 75 мм-лік зеңбірекпен. Нивель шабуылдарының сәтсіздігінен кейін Schneider танктың тиімді қару жүйесі болуы үшін одан да қабілетті конструкцияларды жасау қажеттігін түсінді. 1917 жылдың 1 мамырында ол 1-ден 5-ке дейін нөмірленген мүмкін болатын нұсқалардың қатарын талқылады. Барлығына ортақ нәрсе – негізінен Schneider CA-мен бірдей механикалық компоненттер қолданылды, бірақ көбінесе жақсартылды, ал аспа тек ішінара өзгертілді: сегізінші жол дөңгелегі қосылып, ұзартылды және отыз үштің орнына отыз бес кең, қырық бес сантиметрлік жол сілтемелері қолданылды. Бірақ олардың барлығы да жаңғыртылды: корпустың алдыңғы бөлігі жойылып, корпустың алдыңғы жағы көлбеу клин түрінде жасалды, ал ішкі кеңістік бөлмеленді, тіректің артында, артында және жүргізуші алдында орналасқан қозғалтқыш бөлмесі болды. Қару-жарақ базасы шамамен 16-20 миллиметрді құрады. Бірінші екі ұсыныс 1917 жылдың сәуір айында жасалған жобалармен бірдей болды және компания оларды нашар деп санады. Соңғы үш, Schneider-дің өзі жақтырған, барлығы мұнаралы көліктер болды: No 3 конструкциясында корпуста 47 мм-лік зеңбірек пен бір пулемет мұнарасы болды; No 4 екі пулемет мұнарасымен, ал No 5 зеңбірегі мұнараға ауыстырылған. Осы ұсыныстарды талқылау кезінде Эстиен 47 мм-лік ұзын зеңбірек әлі өндіріске енгізілмегенін және оның жұмсақ нысаналарға жеткілікті әсерін тигізу үшін жоғары қуатты жарылғыш зарядтың жоқ екенін атап өтті. Сондықтан ол стандартты 75 мм-лік далалық зеңбіректі орнатуды талап етті, тіпті бұл салмақты 14,5 тоннаға дейін арттырса да. Бір аптадан кейін Schneider No 6 ұсынысын ұсынды, ол 14 тонна салмақты және мұнарада қысқартылған 75 мм-лік зеңбірекпен жабдықталған көлікті көздейді. 1917 жылдың 5 шілдесінде осы түрінің суреттері дайын болды, ол енді Schneider CA3 деп аталды. Бірақ оларға корпуста қысқартылған 75 мм-лік зеңбірекпен жасалған баламалы нұсқа да кірді. Эстиен осы жобаға күмәнмен қарады, оның ор қабырғаларын өту қабілетіне және салмағы 16,6 тоннаға жеткенін ескеретінде қозғалтқыштың жеткілікті қуатты емес екенін болжады. Сондай-ақ ол қозғалыс кезінде ату мүмкіндігін қамтамасыз ететін зеңбірек нысанын талап етті. Дегенмен, 24 шілдеде Артиллериялық мамандар кеңесі 1917 жылдың 10 мамырында тапсырыс берілген 400 Schneider Modèle 1917 көлігі CA3 түрінде болуы керек деп шешті. Олар 1918 жылдың мамырынан бастап жеткізілуі керек еді. Әр нұсқаның прототипіне тапсырыс берілді – механикалық бөліктері мамырда, ал броньдық корпус июльде, бірақ компания өзі корпустағы зеңбірекпен жасалған нұсқаның құрылысын шектеді, себебі зеңбірек мұнарасының жоқ екендігіне байланысты «ақылға сыймас» деп санайды және жақын қашықтықтағы шабуылдан қорғану үшін пулемет мұнарасы қажет деп есептеді. Кейіннен осы жылы парламент мүшесі Поль Думерге француз танктарының дамуына жетудегі прогресс туралы сауалға ресми жауабында «Schneider CA4» деген белгілеме қолданылды, ол екі прототиптің үлкен тапсырысы аясында зерттелген жобаны білдіреді, салмағы жиырма тонна және қысқартылған 75 мм-лік зеңбірекпен қаруланған зеңбірек мұнарасымен жабдықталған, және Schneider осы бір прототиптің құрылысы қашан аяқталады екенін болжамауда, бірақ жеткізілім 1918 жылдың сәуір айында басталуы мүмкін. Schneider CA3-тің макеті жасалды, ал 24 қазанда шасси SOMUA-да сынақтан өтті. Бірақ жаз айларында Эстиен мен Петен орташа танк өндірісі жеңіл танктардың Renault FT-нің көптеп өндірілуіне кедерілгі келтіруі мүмкін деп алаңдады. 27 қазанда комитет Schneider CA3-тің құрылысын тоқтата тұруды және жеңіл танк өндірісіне басымдық беруді ұсынды. Олар осы түрінің 1918 жылдың тамызына дейін жеткізілмейтінін, сол жылғы жазғы шабуылдарға кеш болатынын және оның орнына жақсартылған орташа танк жобасын жасау керек екенін айтты. Schneider CA3-ті өндірмеу туралы соңғы шешім 1918 жылдың ақпанында қабылданды. 1918 жылдың 19 қаңтарында өндірілген CA3 компоненттерін 200 Schneider артиллериялық тракторын жасау үшін пайдалану ұсынылды. 1917 жылдың 3 қарашасында Schneider CA4 прототипіне жасалған тапсырыс жойылды. Жаңа орташа танк жобасы 1917 жылдың 15 тамызында басталды және 17 тонна салмақты, қысқартылған 75 мм-лік зеңбірекпен қаруланған және жақсартылған жылдамдыққа ие техниканы жасауды көздеді. Ол қағаздағы жоба болып қалды. Кейде Schneider CA корпустарын пайдалануды қарастырған, зерттеу сипатындағы жобалар жасалды. 1917 жылдың қаңтарында инженер Луи Буароль бірнеше кең орларды өтуге жеткілікті ұзын, бірақ...
Франция
Соғыс аяқталғанға дейін, 1918 жылдың 6 қазанында Эстиен барлық Шнайдер танктерін операциялық бөлімшелерден шығарып, қаруларын алып тастап, оларды оқу және құтқару машиналары ретінде пайдалануды ұсынды. Бұлар бастапқыда қарулары алынып, тесіктері жабылған, жабдықтау танктері ретінде қолданылған машиналардан ерекшеленуі керек еді. Шындығында, 1918 жылдың соңына қарай барлық сақталған Шнайдер танктері қосалқы көліктер ретінде белгіленді, бірақ қанша деңгейде және қандай жылдамдықпен қайта жабдықтау жүргізілгені белгісіз. 1918 жылдың 1 желтоқсанында I және IV топтар Renault FT бөлімшелерімен бірікті, ал II және III топтар, I топтан алынған AS 9 машинасымен бірге, үш жаңа Ауыр топқа (I, II және III) қайта құрылды, олар британдық Mark V* үлгісімен жабдықталған. Кейбір әлі де қолданысқа жарамды Шнайдерлер Renault FT бөлімшелерімен бірге құтқару машиналары және танк тасымалдаушылары ретінде қайта жабдықталды. 1928 жылы Schneider CA Modèle 1928 құтқару танкысының жобасы ұсынылды, онда танктың жоғарғы корпусы моторизацияланған кранмен ауыстырылды, ал көліктің арт жағында орналасқан үлкен домкрат арқылы тұрақтандырылатын болды.
Шнайдер CA-ның соңғы тірі қалған қызметкері
Шнайдер CA танкысының жалғыз сақталған данасы, Саумрдағы Танктар музейінде (Musée des Blindés) орналасқан, сонымен қатар толық жұмыс жағдайындағы әлемдегі ең көне танк болып табылады. Ол соғыс аяқталысымен Франция үкіметі Америка Құрама Штаттарына сыйға берді, Мэриленд штатындағы Абердин полигонының қару-жарақ музейінде сақталды және 1985 жылы қайта жаңарту үшін Францияға қайтарылды. Танктің бастапқы төрт цилиндрлі Шнайдер бензинді қозғалтқышы және бастапқы беріліс қорабы Танктар музейінің жөндеу бригадасымен толыққанды жұмыс жағдайына келтірді. Бұл танкке кейіннен отын бактерілері сияқты жаңартулар орнатылған, олар танктың арт жағында орналасқан.
Шнайдердің соңғы сақталған дискісі
Бұл көліктің артиллериялық трактор түрінің соңғы қалған мысалы қазір Франция 40 қауымдастығында сақтаулы тұр.
Италия
Италия 1918 жылдың жазында алғашқы танк бөлімін құрды, Reparto speciale di marcia carri d'assalto, бір Шнайдер және үш Renault FT танкісімен жабдықталған; 1918 жылдың қараша айында Шнайдер танкісі FIAT 2000 танкісімен алмастырылды.
Испания
Бірде соғыстан кейін Шнайдер танкілері экспортталды. Риф соғысында бербер көтерілісшілеріне қарсы ауыр жеңілістерге ұшырағаннан кейін, Испания үкіметі шұғыл сұраныс жасады. 1921 жылдың 16 қыркүйегінде, жаңадан тәуелсіздік алған Риф Республикасын бағындыру мақсатындағы француз-испан бірлескен күш-жігерінің аясында алты танкі Испанияға сатылды. Көліктер Carro de Asalto Schneider M16 деп аталды және алдыңғы бетке жүргізушінің визері мен қосымша пулемет тесігі қосылып, өзгертілді. Олар 1922 жылдың 28 ақпанында Мароккоға жетті. 1922 жылдың 14 наурызында, испан танктерінің алғашқы жауынгерлік қатысуы ретінде, олар тікелей қолдау атысын жүргізді. Көбінесе жылдам артиллерия ретінде қарастырылған олар, капитан Карлос Руис де Толедо басқаратын артиллериялық шабуыл батареясына біріктірілді, ол жалғыз Renault FT ротасын қолдады. 1925 жылдың қыркүйегінде олар Аль-Хосейма шығанағындағы ірі десанттық операцияларға қатысты. Шнайдер танкілері 1926 жылдың мамырына дейін әрекет етті және 1929 жылы бірде-бір танкіні жоғалтпай Испанияға оралды. Испанияда нашар механикалық жағдайына байланысты, олар резервке жіберілді және оқу-жаттығу көліктері ретінде пайдаланылды. Төртеуі Renault FT бөлімшесі болып табылатын Мадридтегі №1 Жеңіл танк полкінің депосына қарасты болды, ал қалған екеуі RLCC №2 Зарагосадағы тағы бір Renault FT бөлімшесінің депосына қарасты болды. Испанияда азамат соғысы басталғанда, бірінші бөлім республикалықтардың қол астында қалды, ал екіншісі ұлтшыл көтерілісшілердің жағына қосылды. Мадридтегі танкілер елорданың басты әскери казармасы – Куартел де ла Монтаняға жасалған қанды шабуылдар кезінде белсенді қатысты. Кейбір танкілерде "Жалпы жұмысшылар одағы" мен "Пролетариат бауырластығы одағы" милициясының мүшелері болды. Сондай-ақ, Зарагосадағы танкілер де алғашқы ұрыстарға қатысты. 1936 жылы барлық Шнайдер танкілері қолдануға жарамсыз болып қалды.
Қытай
Импей есімді ағылшын әскери бақылаушысының мәлімдемесіне сәйкес, 1925 жылға қарай Фенгтянь әскерінде бірнеше Шнайдер танктері болған.