Кіріспе
Батыс Африканың мандинг тілдері үшін әліпби.
NKo (ߒߞߏ), сонымен қатар N'Ko деп те жазылады, 1949 жылы Соломана Канте жасаған әліпбилік жазу, ол Батыс Африканың мандинг тілдері үшін қазіргі заманғы жазу жүйесі болып табылады. NKo термині, барлық мандинг тілдерінде "мен айтамын" деген мағынаны білдіреді, сонымен қатар NKo әрпімен жазылған мандинг әдеби стандартын білдіреді. Жазудың кейбір ерекшеліктері араб жазуымен ұқсас, атап айтқанда, жазу бағыты (оңнан солға қарай) және әріптердің төменгі бөлігінен байланысуы. Араб жазуынан айырмашылығы, NKo-да әдеміс дыбыс пен дауысты әріптерді міндетті түрде белгілеу қажет. NKo әдеміс дыбыстары диакритикалық белгілермен көрсетіледі.
Тарих
Канте NKo әрпін Африкада жергілікті жазу жүйесі жоқ деген қате түсініктерге жауап ретінде, сондай-ақ ғасырлар бойы негізінен Аджами әрпімен жазылған мандинг тілдерін жазудың тиімді жолын ұсыну үшін жасады, себебі Аджами әрпі Манде тіліне тән және Батыс Африканың көптеген тілдерінде кездесетін әуенділіктерді толыққанды жеткізе алмады. NKo әрпін қолдаушылар арасында кең таралған әңгімеге сәйкес, Канте Буакеде ливандық автордың кітабына кездейсоқ тап болғанда, африка тілдерін "құстардың тілі сияқты, жазу мүмкін емес" деп кемсіткен сөздерінен кейін ерекше жазу жүйесін құруға шақырылды. Канте NKo әрпін Кот-д'Ивуардағы Бингервилл қаласында ойлап тапты, ал кейіннен оны Гвинеядағы Канканға, Канте туған жеріне әкелді. NKo әрпі 1949 жылдың 14 сәуірінде (қазіргі NKo әліпби күні) аяқталды деп есептеліп, көптеген оқулықтарда қолданыла бастады; Канте діни кітаптардан бастап ғылыми және философиялық әдебиеттерді, тіпті сөздіктерді де жазып шығарды. Бұл материалдар Батыс Африканың мандинг тілінде сөйлейтін аймақтарына сыйлық ретінде таратылды. 1950 жылдары Гвинеяның Кеңес Одағымен байланысы болған кезде, Шығыс Еуропадан арнайы жасалған алғашқы тегіш машина Гвинеяға жеткізілді. Әрпінің пайда болуы Батыс Африкадағы ағылшын және француз тілдерінде сөйлейтін Манде тілдерінде сауаттылықты кеңейтуге бағытталған қозғалысқа жол ашты. NKo сауаттылығы Гвинеядағы манинка мәдени ерекшелігін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, сондай-ақ Батыс Африканың басқа аймақтарындағы мандингтердің ұлттық санасын нығайтты.
Қазіргі қолданылуы
2005 жылға қарай, ол негізінен Гвинея мен Кот-д'Ивуарда (сәйкесінше манинка және диула тілдерінде сөйлейтіндер қолданды), Малиде белсенді пайдаланушылар қауымдастығы (бамбара тілдерінде сөйлейтіндер) болды. Жариялымдардың ішінде Құранның аудармасы, физика және география сияқты пәндер бойынша түрлі оқулықтар, поэзиялық және философиялық еңбектер, дәстүрлі медицинаның сипаттамалары, сөздік және бірнеше жергілікті газеттер бар. Көбінесе NKo сауаттылықты дамыту қауымдастықтары арқылы бейресми түрде оқытылса да, NKo соңғы кезде Жоғарғы Гвинеядағы жеке бастауыш мектептер арқылы ресми білім беруге де енгізілді. Бұл Батыс Африка жазуларының ең табыстысы деп есептеледі. NKo әдебиеті әдеби тілдің регистрін, кангбе (сөзбе-сөз "ашық тіл") деп аталатынды қолданады, ол манде тілдері арасындағы ықтимал келісімдік диалект ретінде қарастырылады. Мысалы, баман тілінде "аты" деген сөз – tɔgɔ, ал манинка тілінде – tɔɔ. NKo-да "аты" дегенге бір ғана жазулы сөз бар, бірақ адамдар осы сөзді өз тілінде оқып, айтады. Осылайша, бұл әдеби тіл негізгі мандинг тілдерінің элементтерін біріктіретін койне тілі ретінде қарастырылады, олар өзара түсінікті, бірақ манинка тілінің күшті ықпалына ие. Бенин мен Оңтүстік-Батыс Нигерияның йоруба және фон тілдеріндегі дәстүрлі діни жариялымдар үшін қосымша диакритикалық белгілермен NKo қолданылуы туралы да құжатталған деректер бар.
Хаттар
Нко жазуы оңнан солға қарай жазылады, әріптері бірімен-бірі жалғасады.
Жергілікті емес дыбыстар мен әріптер
NKo сонымен қатар әріптерін диакритикалық белгілермен өзгерту арқылы тумасы емес дыбыстарды көрсету мүмкіндігін ұсынады. Бұл әріптер транслитерацияланған есімдерде және қарыз сөздерде қолданылады. Дауысты әріптің үстіне екі нүкте қойылады, бұл диарезис немесе умлаут белгісіне ұқсас, және шетел тілінің дауыстысын көрсетеді: u әрпінің үстіндегі екі нүкте француз тіліндегі /y/ дыбысын, ал e әрпінің үстіндегі екі нүкте француз тіліндегі /ə/ дыбысын білдіреді. Манде тілінде кездеспейтін дыбыстарды көрсету үшін кейбір дауыссыз әріптердің үстіне де диакритикалық белгілер қойылады, мысалы, gb әрпінің үстіндегі нүкте /g/ дыбысын, gb әрпінің үстіндегі сызық /ɣ/ дыбысын, gb әрпінің үстіндегі екі нүкте /k͡p/ дыбысын, f әрпінің үстіндегі нүкте /v/ дыбысын, rr әрпінің үстіндегі нүкте /ʁ/ дыбысын және т.б. білдіреді.
Цифрландыру
Компьютерлерді пайдаланудың өсуімен және ақпараттық технологияларға барлығы үшін қолжетімділікке ұмтылыспен, компьютерлерде NKo жазуын қолдану жолдарын әзірлеу туралы мәселе туындады. 1990 жылдардан бастап, басқа бағдарламалық жасақтама мен қаріптерді бейімдеу арқылы қаріптерді, тіпті веб-мазмұнын жасауға әрекеттер жасалды. Каир университетінің профессоры Баба Мамади Диане Кома Куда деп аталатын DOS сөз өңдегішін жасады. Дегенмен, мұндай шешімдердегі өзара үйлесімсіздік одан әрі дамудың алдын кесті.
Уикипедия
Сондай-ақ, 2019 жылдың 26 қарашасынан бері NKo тіліндегі Википедия нұсқасы бар, онда мақалалар, түзетулер және пайдаланушылар бар.
Юникод
NKo скрипті 2006 жылдың шілдесінде Юникод стандартына 5.0 нұсқасымен бірге қосылды. 2018 жылы қосымша әріптер енгізілді. ЮНЕСКО-ның B@bel бағдарламалық бастамасы NKo-ны Юникодқа енгізу жөніндегі ұсынысты дайындауға көмектесті. 2004 жылы Майкл Эверсонмен бірлесіп жұмыс істеген NKo-ның үш профессоры (Baba Mamadi Diané, Mamady Doumbouya және Karamo Kaba Jammeh) жасаған ұсыныс ISO жұмыс тобы WG2-нің дауыс беруіне жіберілді. 2006 жылы NKo Юникод 5.0 стандартында бекітілді. NKo үшін Юникод блогы U+07C0–U+07FF диапазонында орналасқан: