Кіріспе

Сен-Шамон – Бірінші дүниежүзілік соғыста француздықтар қолданысқа енгізген екінші танк. 1917 жылдың сәуірінен 1918 жылдың шілдесіне дейін 400 данасы өндірілді. Қатаң анықтама бойынша танк емес, бірақ ауыр броняланған мұнарасы бар көлік ретінде қабылданып, ерте танктардың даму тарихында сипатталған. Оның атауы Saint Chamond коммунасынан алынған, онда өндіруші компания Compagnie des forges et aciéries de la marine et d'Homécourt (FAMH) орналасқан. Шнайдер CA1 танкын жасаушылармен арадағы коммерциялық бәсекелестік нәтижесінде пайда болған Сент-Шамон, жеткіліксіз қуатты және кемшіліктері көп конструкция болды. Оның басты кемшілігі – Холт типті гусеницалық жүйесі. Олар көліктің ұзындығы мен салмағына (23 тонна) пропорционалсыз тым қысқа болды. Кейінгі үлгілер танктың бастапқы кемшіліктерін жою үшін кеңірек және берік гусеницалық табандар, қалың алдыңғы броня және тиімдірек 75 мм Mle 1897 далалық зеңбірегін орнатуға тырысты. Барлығы 400 Сент-Шамон танкысы, соның ішінде 48 қарусыз цистерналық танкылар жасалды. Сент-Шамон танкылары 1918 жылдың қазанына дейін түрлі шайқастарда қолданылды, бірақ ұрыс траншеялардан ашық жерге ауысқаннан кейін тиімділігі артты. Соңында, Сент-Шамон танкыларын импортталған британдық ауыр танкыларымен алмастыру жоспарланды.

Шнайдер

1915 жылдың қаңтар айында француздық қару-жарақ өндіруші «Шнайдер» компаниясы өзінің бас дизайнері Эжен Брильеді американдық «Холт» компаниясының тізбекті тракторларын зерттеуге жіберді, олар сол кезде Англияда сынақ бағдарламасына қатысып жатқан болатын. Француздық жобаның бастапқы мақсаты – «Бретон Прето» типіндегі механикалық сым кесу машиналарын қозғалту мүмкіндігін қамтамасыз ету еді. Қайтып келген соң, бұрын Испания үшін бронеавтомобильдерді жобалауға қатысқан Брилье компания басшылығын «Бейби Холт» шассиіне негізделген «Tracteur blindé et armé» («бронеталғай және қарулы трактор») әзірлеу бойынша зерттеулерді бастауға көндірді, оның екеуі тапсырыс берілді. 1915 жылдың мамыр айында «Шнайдер» зауытында дөңгелекті басқаруы бар модель және толығымен тізбекті «Бейби Холт» тракторында тәжірибелер жүргізілді, сонда екіншісінің артықшылығы анықталды. 16 маусымда Франция Республикасының Президентінің алдында, ал 10 қыркүйекте 1908 жылы «Левавассер» танк жобасын зерттеуге (және кейіннен одан бас тартуға) қатысқан офицер, командир Феррусқа жаңа тәжірибелер көрсетілді. 1916 жылдың басында әскери шеберханада «Шнайдер» танкысының алғашқы прототипі құрастырылды. Ол Францияда ауыр артиллерияны сүйреу үшін қолданылатын американдық «Холт» тізбекті тракторларының іздерін пайдаланды. Жеке Пьер Лескюр шайқас бөлімін жобалады. Лейтенант Фуше траншеяларды кесіп өту қабілетін жақсарту үшін тізбектерді ұзартты. Осы алғашқы нұсқада «Шнайдер» прототипі қауіпсіздік мақсатымен емес, керісінше, мұндай көліктерді қалай атау керектігін ешкім білмегендіктен «Tracteur A» деп аталды; француз сөзі «char» әлі танктерге қолданылмаған еді. «Шнайдер» компаниясының бас дизайнері Эжен Брилье бұл «Tracteur A» прототипіне қарсы болды. Оның орнына ол өзінің танк шассиіне арнайы құйрық ойлап тапты, осылайша траншеяларды кесіп өту қабілетін сақтап, жалпы салмағы мен ұзындығын азайтты.

Сент-Шамонд

Брилье екінші прототипті құрастыруды бастаған кезде, ол Шнайдер CA1 болды. Қару-жарақ өндіруші Forges et Aciéries de la Marine et d'Homécourt (қарапайым "FAMH" деп те аталады), Луарадағы Сен-Шамон қаласында орналасқан, француз үкіметінен 400 танкке тапсырыс алды. Бұл саяси шешімді армияның "Автомобиль қызметі" басшысы генерал Мурре жасады. Сен-Шамон Шнайдерге ұқсас танк құрастыруды жоспарлады. Брилье өз патенттерін тегін беруден бас тартты, ал Сен-Шамон төлеуге келіспеді. Нәтижесінде, "Forges et Acieries de la Marine et d'Homecourt" компаниясы, жаңа Шнайдер танкысының кейбір патенттелген ерекшеліктерін (әсіресе артқы бөлігін) көшіре алмады және өздігінен жаңа дизайнды әзірледі: "Char Saint Chamond". Ол "Crochat Colardeau" бензин-электрлік беріліс жүйесімен жабдықталды, бұл жүйе француз теміржолдарында қолданылатын вагондарда қолданылған. Сонымен қатар, ауыр және үлкен танк құралын жасауға мүмкіндік алған Сен-Шамон, Шнайдер компаниясынан басым түсуге тырысты. Ол "Char Saint Chamond" танкысына Шнайдер танкысындағы екі пулеметтің орнына, күшті, стандартты 75 мм далалық зеңбірек пен 4 Hotchkiss пулеметін орнату арқылы оны іске асырды. Сен-Шамонның техникалық директоры полковник Эмиль Римайло болды, ол артиллерия офицері және атақты 75 мм модель 1897 далалық зеңбірек пен 1904 модель 155 мм "Римайло" гаубицасын жасауға көмектескені үшін лайықты сыйақы алмағанына наразы болды. Француз мемлекеттік арсенал жүйесінен (APX) кетіп, Сен-Шамонға келгеннен кейін Римайло мексика армиясы үшін Мондрагон жасаған 75 мм далалық зеңбіректі өндіріске бейімдеді. Бұл Canon de 75mm TR Saint Chamond (Modele 1915) стандартты француз 75 мм оқ-дәрілерін қолдануға арналған. Француз үкіметі 1915 жылдың мамыр айында Сен-Шамонның 75 мм зеңбірегін сатып алуға міндеттеме берген. Сен-Шамон танкыларына орнатылған зеңбіректер Сен-Шамонның қорындағы бар зеңбіректерден алынған ба, әлде жаңадан өндірілген ба, әлі белгісіз. Полковник Римайло, өзінің компаниясының зеңбірегін сатудан тікелей мүдделі болғандықтан, соғыс министрлігін жаңа Сен-Шамон танкысына да Сен-Шамон жасаған 75 мм зеңбірек орнатуды талап етуге ықпал етті. Осылайша Римайло Шнайдер CA1 танкысынан да басым түсті, оны тек кішкентай Шнайдер жасаған қамалдық зеңбірекпен, 75 мм азайтылған зарядты оқ-дәрілерді қолдана отырып жабдықтауға болады. Стандартты ұзындықтағы және толық көлемді 75 мм далалық зеңбіректі орнату үшін Шнайдер танкысынан ұзын корпус қажет болды. Сен-Шамонның алғашқы прототипі, Шнайдер танкысынан ұзын және ауыр танк, 1916 жылдың сәуір айында француз әскеріне алғаш рет көрсетілді. Француз танктерінің құрылуын бастаушы полковник Жан Батист Эжен Этьен 1916 жылдың 8 сәуірінде қосымша 400 танкке тапсырыс берілгенін білгенде, бастапқыда қуанды. Бірақ кейін олардың басқа типті екені белгілі болғанда, Этьен шокқа түсіп, былай деп жазды:

Мен осындай маңызды тапсырыс техникалық және әскери аспектілерді терең зерттеген және жоғары қолбасшыны осы бағытқа [танк құралына] бару туралы шешімге жеткізген жалғыз офицердің пікірін сұрамай-ақ берілгеніне қатты таңғалдым.

Сипаттама

Римайлоның манипуляцияларының нәтижесінде жаңа танк өте ауыр және қуатсыз көлікке айналды. Оның айналмалы мұнарасы болмады, оның орнына алдыңғы жағынан ұзын 75 мм-лік зеңбірек шығып тұратын үлкен, ілгері созылған бөлігі қолданылды. Қызығы, француздың барлық 75 мм-лік далалық зеңбіректері сол кезде бірдей нысанаға алу әдісін қолданды. Зеңбірек тірегінің барлық бөлігі зеңбірек осында жылжып, құрттық беріліс арқылы бір жақтан екінші жаққа бұрылатын. Осының салдарынан Сент-Шамон инженерлерінің зеңбіректің барлық бөлігін жауынгерлік бөлімге орналастырудан басқа амалы қалмады. Алдыңғы жауынгерлік бөлімде сол жақта жүргізуші, сонымен қатар көлік құралының командирі отырды. Оң жақта пулеметші алдыңғы Hotchkiss пулеметін иеленді. Бұл пулеметші 75 мм-лік зеңбіректің оғын ауыстыруға да жауапты болды, ол осы үшін орындығында солға бұрылып, орындауға тиіс болды. Аңғарғыш (кейбір дереккөздерде нысана көруші деп аталған) зеңбіректің бұрылуын реттеді, ал нысананы танк алдындағы кішкентай люк арқылы бақылады, бұл оны жаудың атысына осал қылды. 75 мм-лік зеңбіректің бұрылу шегінен (Mle 1897 үшін 6°) асырып бұру үшін бүкіл танкты бұру қажет болды, бұл жұмысты жүргізуші орындады. Артқы жағындағы екінші жауынгерлік бөлімде қосымша жүргізушінің орнына бір пулеметші отырды, сондай-ақ, төтенше жағдайда механик танкты артқа қарай айдай алатын. Осы екі бөлімнің арасында ашық қалған жерде бензиндік қозғалтқыш пен электр генераторы орналасқан. Қозғалтқыштың екі жағындағы тар дәліздер алдыңғы және артқы бөлімдерді байланыстырды. Дәліздерде де Hotchkiss пулеметтерінің орналасқан жерлері болды, олардың біреуі қозғалтқыштың алдындағы әр жақта. Барлығы, Сент-Шамонда төрт Hotchkiss M1914 пулеметі орналасқан: алдыңғы, артқы және танктың екі жағында. 23 тонна салмағына қарамастан, танктың ең жоғары жылдамдығы шамамен 20 км/сағатқа жететін. Алайда, оның ұзын алдыңғы бөлігі жиі жерге батып қалатындықтан, бұл жылдамдыққа далада сирек қол жеткізілді. Тегіс жерде салыстырмалы түрде жоғары жылдамдық "Crochat Colardeau" берілісінің арқасында мүмкін болды, ол Panhard Levassor төрт цилиндрлі жеңді клапанды бензиндік қозғалтқышын 200 вольтта 260 ампер қуат бере алатын электр генераторымен байланыстырды. Генератор екі жеке электр қозғалтқышына қосылды, біреуі әрбір табанға, осылайша танкты бірте-бірте басқаруға мүмкіндік берді. Ұзын шанағы мен қысқа табандарының салдарынан, көлік траншеяларды кесіп өтуде және кедергілерді жеңуде үлкен қиындықтарға тап болды. Бұл жаттығу кезінде экипаждардың наразылығына әкелді, нәтижесінде Бас штабқа арнайы ескертпе жіберілді:

Ешкім Сент-Шамонда қызмет етуге құштар емес. Марлидегі Сент-Шамонды жүргізуге оқытушысы, лейтенант де Гуйон, оның жұмысын жалғастыру мүмкін емес екенін және Парламент мүшесі ретінде, бұл мәселені келесі парламент күн тәртібіне енгізуді сұрайтынын ашық мәлімдеді.

Жақсартылған Сент-Шамонд танкілері (1918)

Бастапқыда тоғыз адамнан тұратын экипаж 11 мм болаттан жасалған бронямен қорғалған. Алдыңғы беті еңкейтілген болса, қабырғалары 17 мм бронямен жабылған. Кейіннен, алдыңғы жағына қосымша 8,5 мм қалыңдықтағы кеңістікті броня қосылып, қорғаныс күшейтілді. 151-ші машинадан бастап, шатыры да қос еңіспен қайта жасалды, осылайша гранаталар мен сэкет зарядтары сырғып түсетін болды. Сонымен қатар, алдыңғы және үстіңгі жақтағы екі бақылау мұнарасы алынып, олардың орнына бір төменгі, шаршы пішіндес мұнара орнатылды, ол танк жүргізушісі/командиріне алға және жаққа қарауға мүмкіндік берді. Уақыт өте келе, іздері екі рет кеңейтілді – 324 мм-ден 412 мм-ге дейін, бұл жерге түсетін қысымды азайтты. 210-шы номерлі Saint Chamond таңкісінен кейін, Римайлоның (тиімді) 75 мм Saint Chamond зеңбірегінің орнына, тиімдірек 1897 жылғы үлгідегі далалық зеңбірек орнатылды. Шамамен сол кезде, танктың алдыңғы және артқы бөлігіне траншеяларды кесіп өтуге көмектесетін роликтер қосылды. Бұл жетілдірілген үлгі кейін Modèle 18 деп аталды. 1918 жылдың наурыз айында өндіріс баяулады, кем дегенде 377 данасы құрастырылғаннан кейін, ал 1918 жылдың шілдесінде толығымен тоқтатылды. Бастапқыда, қырық сегіз Saint Chamond таңкісі Schneider таңкілерін сүйреуге арналған, жабдықтау және құтқару машиналары ретінде қайта жабдықталды. Олардың алғашқы жауынгерлік қолданылуы 1917 жылдың 5 мамырында Лаффо диірменінде болды. Он алты Saint Chamond таңкісі қатысты, олардың бірнешеуі траншеяларда батты, бірақ тек үшеуі ғана шайқаста жойылды. Соғыстың қалған бөлігінде Saint Chamond таңкілерімен жалпы он екі топ құрылды: Artillerie Spéciale No. 31–42. 1918 жылдың ортасында, шайқас траншеялардан ашық далаға көшкеннен кейін, 75 мм зеңбірегімен неміс далалық артиллериялық батареяларын (Nahkampfbatterien) алыстан жою үшін қолданылды. Saint Chamond осы арнайы шабуылдық ролінде өте тиімді екенін дәлелдеді. Saint Chamond таңкісінің соңғы шайқасы, бастапқыда 16 танкіден тұратын топпен, 1918 жылдың қазан айының басында Монфокон маңында АҚШ-тың бірінші дивизиясын қолдау үшін өтті. Ralph Jones және басқалар (1933) осы соңғы шайқас туралы былай жазды: «Saint Chamond таңкілерінің іздеріне келген зақымдар, рельстен шығулар, алдыңғы богилердегі жалғау тағандарының қақпақтарының жұлынуы және рельс тіректерінің сынғаны олардың қимылдарына кедерілді». Ол кезде Renault FT таңкісі француз танк күштерінің басты рөлін атқарды және американдық экспедициялық корпусы тарапынан да сатып алынды. Соғыстан кейін 54 танк оқ-дәрі тасымалдаушылар ретінде қайта жабдықталды, ал қалғандары көбінесе жарамсыз деп танылды. Алайда, кем дегенде бір Saint Chamond ескерткіш ретінде сақталды: 1919 жылдан 1940 жылға дейін Версальдегі École des Chars-та болды, онда немістер оны және басқа танктерді жойды деп есептеледі. 1920 жылы Польшаның Қызыл Армияға қарсы осы танкты қолданғаны туралы расталмаған хабарлар бар. Егер осы хабарлар рас болса, онда бұл үлгілер, әрине, Кеңес әскерінен емес, өйткені олар ешқашан осы танктермен жабдықталған емес, ал Ресейге француз экспедициялық күштері тек Renault FT танктерін ғана әкелген.

Тірі қалған мысал

Соңғы Сен-Шамон танкі, 1918 жылдың ортасында жаңартылған нұсқасы, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басқа француз танктерімен (Шнайдер CA1 және Renault FT) бірге Самур қаласындағы Танк мұражайында сақталған. Ол сол кезеңдегі Шнайдер CA1 танкімен бірге АҚШ-тың Мэриленд штатындағы Абердин полигонының қару-жарақ мұражайында болған және 1987 жылы АҚШ Франция үкіметіне сыйға берген. 2015 және 2017 жылдар аралығында ол қалпына келтіріліп, жұмыс жасайтын күйге жеткізілді және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің камуфляждалу схемасымен 120 000 евроға қайта боялды. Ол 2017 жылы француз әскері танктерді алғаш рет қолданғанының 100 жылдығын атап өту мақсатында өткен түрлі шараларға қатысты. Туркунг қаласындағы Ле Корбюзье лицейінің студенттері полистиролдан жасаған толық көлемді көшірмесі Франциядағы Перун қаласындағы Ұлы соғыс тарихи мұражайының ауласында қойылған.

БАҚ-та

2022 жылы түсірілген "Батыс майданындағы тыныштық" фильмінде бірнеше Сент-Шамон танктерінің неміс бекінісіне шабуыл жасауы көрсетілген. Фильмде BMP-1 шассиіне негіделген нақты көшірмелер пайдаланылды. Бұл әсіресе көзге түседі, себебі танк гусеницалары тарихи Сент-Шамон танктерінен айқын түрде ерекшеленеді.