Кіріспе
Уэльстегі Rhayader қаласы ( /ˈreɪdər/; Rhaeadr Gwy) – Уэльстің Поуис аймағындағы, Радноршир тарихи округіне қарасты базарлық қала және қауымдастық. Қала Камбрий тауларының ең биік нүктесі Плинлимондағы Уай өзенінің бастауынан 32 шақырым (20 миль) қашықтықта орналасқан. Ол A470 және A44 тас жолдарының қиылысында, Буйлз Уэллс қаласынан 21 шақырым (13 миль) солтүстікке және Аберистит қаласынан 48 шақырым (30 миль) шығысқа қарай жатыр. 2011 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 2088 адамды құрайды, ал қауымдастықтың 55% өзінің уэльстік екендігін білдіреді. Бұл қауым ауданы бойынша Уэльстегі ең ірі қауымдастық болып табылады, оның құрамына Элан аңғары кіреді. Rhayader Уэльсте тіркелген ең төмен температураны – 1940 жылғы 21 қаңтардағы 23,3°C көрсеткішті ұстап тұр.
Rhayader ('/r//eɪ//.//ə//d//ər/; Rhaeadr Gwy; ) is a market town and community in Powys, Wales, within the historic county of Radnorshire. The town is 20 mile (32 km) from the source of the River Wye on Plynlimon, the highest point of the Cambrian Mountains, and is located at the junction of the A470 road and the A44 road 13 mile (21 km) north of Builth Wells and 30 mile (48 km) east of Aberystwyth. The population was 2,088, with 55% of the community having some form of Welsh identity, according to the 2011 census. The community is the largest in Wales by area, with It includes the Elan Valley. Rhayader holds the record for the lowest ever temperature recorded in Wales, 23.3 °C on 21 January 1940.
Этимология
Rhayader атауы – Уэльс тіліндегі Y Rhaeadr ("сарқырама") атауының жартылай ағылшыншаланған түрі, немесе басқа сарқырамалармен аталатын жерлерден ерекшелеу үшін Rhaeadr Gwy ("Уай сарқырамасы"). Қатаң айтқанда, Уэльс тіліндегі жер-атауларын жазу ережелеріне сәйкес, қаланың аты Rhaeadr gwy, ал сарқыраманың өзі Rhaeadr Gwy болуы керек, бірақ бұл айырмашылық көбінесе назарға алынбайды. Аймақтағы Уэльс тілінде бұл атау Rheiad деп айтылады, бұл күнделікті Уэльс тіліндегі ұқсас сөздерге тән нәрсе. Яғни, "d" әрпінен кейінгі соңғы "r" әрпі түсіріледі, мысалы, aradr ("жырту") > arad, Llangynidr ("Cynidr шіркеуі", Бреконширдегі ауыл) > Llangynid, Cadwaladr (есім, "шайқас жетекшісі") > Cadwalad, 'Dwalad. Сарқыраманың өзінен көбінесе ештеңе қалмаған, ол 1780 жылы қала мен Кумдауддвр және Уэльстің көлді аймағы – Элан аңғарына байланыстыратын көпір салу үшін қиратылған.
Тарих
Раядер ұзақ жылдар бойы саяхатшылар үшін табиғи тоқтау орны болды – римдіктер Элан аңғарында тоқтау лагерін құрды, монахтар Страта Флорида және Аббейкумхир аббаттары арасында саяхаттады, ал малшылар малдарымен табысты базарларға бет түзеді. Қаланың құжатталған тарихы 12 ғасырда ғана басталды, ол 1177 жылы Раядер қамалының салынуымен байланысты. Бүгінде Уонкапел паркінен көрінетін құрғақ ордан басқа, ондан аз нәрсе қалды. 1890 жылдары шығысқа қарай 129 шақырым қашықтықта орналасқан, қарқынды өсіп келе жатқан Бирмингем қаласы, жақын орналасқан Элан аңғарын таза және қауіпсіз судың тамаша көзі деп санады. Бұл Раядердің болашақ бейнесін түгелдей өзгертіп, осы ауданға мыңдаған жұмысшыларды әкелді, олар осы алып тоғандар мен суқоймалар кешенін салуға қатысты. Раядердегі басты желімен осы үлкен аймақты байланыстыратын жаңа теміржол салынды, ал жұмысшыларды орналастыру үшін Елан өзенінің жағасында жаңа ауыл салынды. Жұмыс 1894 жылы басталды және жоба 1904 жылы король Эдуард VII және королева Александра тарапынан ресми түрде ашылды. Қала маңында бірнеше мың жыл бұрынғы қақпалар мен тік тастар сақталған. 1899 жылы жақын маңда біздің заманымыздың 1-2 ғасырларына жататын алтын әшекейлердің үлкен қоймасы табылды. "Раядер қазынасы" деп аталатын бұл зергерлік бұйымдар қазір Британ мұражайының римдік-британдық коллекциясында сақталуда.
Басқару
Раядер – Поуис округі кеңесінің сайлау округі, бір округтік кеңесші сайланады. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, қазіргі кезде либерал-демократтар партиясынан Анжела Дэвис кеңесші қызметін атқарып тұр. Раядер қалалық кеңесі жергілікті деңгейде қаланы өкілдік етеді, және Раядер мен Квмдауддвр қауымдық округтерінен 41 қала кеңесшісі сайланады.
Көлік
Қалаға қызмет көрсеткен Орта Уэльс темір жолының станциясы 1962 жылдың 31 желтоқсанында жабылды. Ең жақын станция қазір 9 миль (14 км) қашықтықта, Heart of Wales желісіндегі Crossgates қаласындағы Pen y Bont темір жол станциясында орналасқан, бірақ әдетте байланыс Llandrindod темір жол станциясында жасалады, ол да шамамен осы қашықтықта. Автобус қызметі шеткі ауылдар мен көршілес қалалармен байланыстырады, күндіз сағатына екі рет Буилт-Уэллс, Лландриндод-Уэллс, Аберистивт және Ньютаун қалаларына, сондай-ақ Херефорд, Шрусбери және Кардифф қалаларына қатынайды. A44 және A470 екі магистральдың тоғысқан жеріндегі қозғалыстың көптігіне байланысты, қала орталығындағы қиылыстағы тығындарды жеңілдету үшін айналма жол салу мәселесі көп жылдар бойы талқыланып келеді. Қала велосипедпен саяхаттау үшін де танымал орталық болып табылады және Ұлыбританияның Ұлттық велосипед желісінің 8-ші бағытында орналасқан, валли тілінде Lôn Las Cymru деп аталады, яғни "Уэльстің жасыл жолы".
Ыңғайлылықтар
Туризм және ауыл шаруашылығы жергілікті ең маңызды салалар болып табылады. Жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер Раядер қаласын қоршаған көптеген жолдар мен көпіржолдардың болуына тартылады, ол Элан аңғары деп аталатын су қоймалары мен бөгеттердің үлкен кешеніне кіреберіс есептеледі. Бұл кең аумақта Ұлыбританияның ең сирек кездесетін жануарлары мен өсімдіктері, соның ішінде қызыл қайыңдар және инженерлік шешімдердің тамаша үлгілері бар. Жыл бойы аймаққа келетін көптеген саяхатшыларды қабылдау үшін көптеген қонақүйлер, пансиондар және кемпингтер қызмет көрсетеді. Раядерде мұражай мен галерея, демалыс орталығы, көптеген саябақтар және ірі қаладан күтілетін барлық ыңғайлы жағдайлар бар. Гончар Фил Роджерс Раядерде өзінің шеберханасын ұстап тұр. Жергілікті тұрғындар мен келушілерге қызмет ететін көптеген дүкендер, банкоматтар, мейрамханалар, дәмханалар және супермаркеттер бар. Раядер Ұлыбританиядағы адам басына шаққанда ең көп пабтар мен ішімдік орындарына ие қала ретінде де танымал – әр 173 адамға бір паб шағылады. Жақын орналасқан Нант-Глас қаласында, Лланвортл ауылынан Уай өзенінің арғы бетінде 2007 жылы тірі талдан салынған ашық аспан астындағы «Тірі тал театры» ашылды.
Спорт
Рэйдер Таун ФК, 1997 және 2002 жылдар аралығында Уэльс лигасында белгілі бір жетістіктерге қол жеткізгенімен, 2006 жылдың жазында құрылуын тоқтатты. Кейін клуб қайта құрылды және алғашқы маусымында Spar Mid Wales Лигасына жолдама алды. Одан кейін Cymru Alliance лигасына көтерілді, бірақ 15-орынды иеленгенінен кейін бір маусымнан соң төменгі лигаға түсіп қалды. Қаланың регби командасы Cambrian Training Mid Wales Лигасында ойнайды. Сонымен қатар, крикет клубы және дартс, домино және пул бойынша өркендеген жергілікті лигалар бар. Қала мотокросс жанкүйерлері арасында да танымал. Жыл сайын жазда жақын орналасқан Cwmythig Hill трассасында бірқатар жарыстар өтеді, онда Ұлыбританияның көптеген жетекші мотоспортшылары қатысады. Жарыс сериясы тұрақты түрде 5000-нан астам көрерменді қызықтырады. Жылдық карнавал мерекесінің аясында Рэйдерде арба жарысы және тас-қағаз-қайшы сияқты аз танымал спорт түрлерінен әлем чемпионаттарының бірнеше іс-шаралары өтеді.
Даму
Раядер және оның төңірегіндегі аудандарды 1996 жылы Раядер экономикасын қайта жандандыру мақсатымен құрылған Rhayader 2000 Ltd даму ұйымы қолдайды. Rhayader 2000 Ltd – жергілікті қоғамның әртүрлі өкілдерін біріктіретін коммерциялық емес ұйым. Ол Powys округтік кеңесімен, Раядер қалалық кеңесімен, жергілікті кәсіпорындармен және қайырымдылық пен ерікті ұйымдармен байланыс орнатады.