Кіріспе

Бертран Расселдің талдамалық философиялық көзқарасы Логикалық атомизм – 20-ғасырдың басында талдамалық философияның дамуымен туындаған философиялық көзқарас. Ол әлемнің түпкілікті логикалық "фактілерден" (немесе "атомдардан") тұрады деп санайды, оларды одан әрі бөлу мүмкін емес, және әр фактіні басқа фактілерден тәуелсіз түсінуге болады. Оның негізгі өкілі – британдық философ Бертран Рассел. Оның австриялық туған оқушысы және әріптесі Людвиг Витгенштейннің ерте туындылары да логикалық атомизмнің бір түрін қорғайды, бірақ ол кейінірек "Философиялық зерттеулерде" одан бас тартты. Вена шеңберінің кейбір философтарына да логикалық атомизм әсер етті (әсіресе Рудольф Карнап, оның кейбір философиялық мақсаттарына, әсіресе ерте туындыларында, терең симпатия танытты). Густав Бергманн да Дж. О. Урмсонның талдау жөніндегі еңбегін талқылау кезінде идеалдық феноменалистік тілге бағытталған логикалық атомизмнің бір түрін жасады. Осы теорияға ат қойылған кезде 1911 жылғы наурыз айында Рассел француз тілінде "Le Réalisme analytique" (аудармада "Аналитикалық реализм") деген еңбегінде жариялады. Рассел "логикалық холизм" деп атаған ілімді дамытып, оған қарсы шықты, яғни әлемнің кез келген бөлігін толығымен білместен тану мүмкін емес деген сенім. Бұл сенім монизммен байланысты және сол кезде Ұлыбританияда басым болған абсолюттік идеализммен байланысты. Сондықтан Рассел мен оның әріптесі Г. Э. Мурдың еңбектеріндегі монизмді сынауды абсолюттік идеализмді сынаудың жалғасы ретінде қарастыруға болады, әсіресе Ф. Х. Брэдли мен Дж. М. Е. МакТаггарттың еңбектерінде көрінетіндей. Расселдің 1918 жылғы идеяларына Витгенштейннің де әсері болды, ол кіріспе жазбасында ашық мойындайды. Бұл Витгенштейннің "Трактатта" дамыған атомдық метафизикасы сияқты, Витгенштейннің де логикалық атомист болғаны туралы кең таралған пікірге ықпал етті. Дегенмен, логикалық атомизмтің тамыры тереңірек. Рассел мен Мур 1890 жылдары британдық идеализмнен арылды. Расселдің бұзылуы өзінің логикалық және математикалық жолымен дамыды. Философия және оның әдістері туралы оның көзқарасына Кантор, Дедекинд, Пеано және Вейерштрасс сияқты тұлғалардың 19 ғасырдағы революциялық математикасының үлкен әсері болды. Ол 1901 жылғы мақаласында, кейін 1917 жылғы "Мистицизм және логика және басқа да мақалалар" жинағында "Математика және метафизиктер" деген атпен қайта жариялағанда былай деді: "Қазір математикалық логикаға мүмкіндігінше үлкен даму беру, қатынастардың маңыздылығын толық мойындау және осы негізде жаңа философиялық логика құру қажет, ол математикалық негізінің дәлдігі мен сенімділігін қарыз алуға үміттене алады. Егер бұл сәттілікке жетсе, жақын арада таза философияда математика принциптеріндегідей үлкен дәуір болады деп үміттене беруге барлық негіз бар. Ұлы табыстар үлкен үміттер тудырады; және таза ой біздің ұрпағымыздың ішінде біздің заманымызды осы тұрғыдан алғанда Грекияның ең ұлы дәуірімен қатар қоятын нәтижелерге жете алады" (96-бет). Атомдар немесе анықталмайтын (бастапқы ұғымдар) ретінде қатынастар калькулясының операцияларымен Рассел "Математика принциптерінде" (1903) логицизмді, яғни математиканы логика ретінде сипаттады. Рассел революциялық математикалық жұмыстың қатынастарды дамыту арқылы философияда ұқсас революция тудыруы мүмкін деп ойлады. Бұл амбиция Расселдің 1900 жылдан бергі жұмысының сипатын анықтайды. Рассел 1901 жылғы мақсатын толық жүзеге асыру үшін философияда толыққанды жүзеге асырылған логикалық атомизмге сенеді. Ол 1911 жылы "логикалық атомизм" терминін енгізгенде былай деді: "Философиядағы да, ғылымдағы да нағыз әдіс индуктивті, ұқыпты, егжей-тегжейлі болуы керек және әрбір философияның барлық мәселелерді өзі шешуі керек деген сенімді қабылдамауы керек. Осы әдіс аналитикалық реализмге (логикалық атомизмге) ықпал етті және егер мен қателеспесем, бұл философия ғылымдағыдай берік нәтижелерге қол жеткізе алатын жалғыз әдіс" (139-бет). Математикалық логиканың техникалық әдістері, осы кітапта [Principia Mathematica] дамытылғандай, маған өте қуатты және осы уақытқа дейін философиялық тұжырымдамаға жат болған көптеген мәселелерді талқылау үшін жаңа құрал беруге қабілетті болып көрінеді. Қорыта айтқанда, Рассел математикадағы революциялық жұмыстың мәні мынада екенін ойлады: егер біз логиканы философияның мәніне айналдырсақ, философияда да революциялық жұмыс болуы мүмкін. Осы ұмтылыс логикалық атомизмнің бастауында тұр және оны жетелейді.

Негізгі қағидалар

Расселл өзінің атомдық доктринасын "Гегельді көбінесе ұстанған адамдардың" деңгейіне қарсы деп атады (PLA 178). Логикалық атомизмнің бірінші принципі – Әлемде "фактілер" бар. Фактілер – объектілерден ("ерекшеліктерден") тұратын күрделі құрылымдар. Факт – объектінің қасиеті болуы немесе ол басқа объектілермен белгілі бір қатынаста болуы мүмкін. Бұған қоса, фактілермен байланыста болатын және осы байланыс арқылы шын немесе жалған болатын пікірлер ("сенімдер") бар. Осы теория бойынша, тіпті күнделікті өмірдегі қарапайым объектілер де "көрнекі түрде күрделі бірліктер" болып табылады. Расселлдің сөзіне сүйенсек, "бұл" және "сол" сияқты сөздер ерекшеліктерді көрсету үшін қолданылады. Керісінше, "Сократ" сияқты жалпы есімдер – нақты сипаттамалар. "Платон шәкірттерімен сөйлеседі" дегенді талдағанда, "Платон" сөзін "Аристотельдің ұстазы болған адам" сияқты нәрсемен алмастыру қажет. 1905 жылы Расселл Алексиус Майнонгты сынады, оның теориялары ойдан туған объектілердің бір уақытта болуы және болмауының парадоксына әкелді. Бұл сипаттамалар теориясы логикалық атомизм үшін маңызды болды, өйткені Расселл тіл шындықты шағылыстырады деп сенді.

Расселл қағидалары

Бертран Расселдің логикалық атомизм теориясы өзара байланысты үш бөліктен тұрады: атомдық ұсыныс, атомдық факт және атомдық кешен. Атомдық ұйғарым, сондай-ақ элементарлық үкім деп аталады, бір ғана нысанды сипаттайтын негізгі мәлімдеме болып табылады. Рассел осы нысанды атомдық факт деп атайды және әр фактінің ішінде жеке және жалпы деп аталатын бірқатар элементтерді таниды. Жеке – атау сияқты белгілегішті білдіреді, олардың көптегені бір атомдық фактіге қатысты болуы мүмкін, ал жалпылық осы жекелерге сапа береді, мысалы, түс, пішін, бейімділік. Расселдің танысу теориясында, осы жекелер мен жалпылықтарды қабылдау және осы арқылы білу сезімдік деректер арқылы жүзеге асады. Кез келген жүйе көптеген атомдық ұсыныстардан және оларға сәйкес атомдық фактілерден тұрады, олар атомдық кешен ретінде белгілі. Расселдің теориясында қолданылған терминологияға сәйкес, бұл кешендер молекулалық фактілер деп те аталады, себебі олар бірнеше атомнан тұрады. Логикалық атомизм кешенді жоғарыдан төменге қарай түсіндірудің орнына, олардың жиынтық әсерін қарастырмастан бұрын, ұсыныстарын жеке-жеке талдайды. Расселдің пікірінше, атомдық кешен – әр түрлі атомдық фактілерді логикалық тұрғыдан біріктіретін адам ойы мен идеясының нәтижесі. Расселдің сенімге қатысты көзқарасы оның және Витгенштейннің арасындағы пікір қақтығысының бір себебі болды, бұл оның мансабы бойында өзгеріске ұшырауына әкелді. Логикалық атомизмде сенім – дұрыс және бұрыс ұсыныстарды қамтитын кешен. Бастапқыда Рассел сенімді субъект пен күрделі ұсыныс арасындағы ерекше қатынас ретінде қарастырды. Кейіннен ол бұл пікірін өзгертіп, сенімнің ұсынысқа мұқтаж еместігін, оның орнына жалпылықтар мен жекелермен тікелей байланыста екенін айтты. Мұнда психологиялық тәжірибе – сезімдік деректер – және логикалық атомизм компоненттері – жалпылықтар мен жекелер – арасындағы байланыс теорияның дәстүрлі логикасында бұзылыс тудырады; Расселдің логикалық атомизмі метафизика мен аналитикалық философияның қиылысымен сипатталатын, табиғи эпистемология саласын көрсетеді. Өзінің Логикалық атомизм теориясында Рассел әрбір оң фактіге сәйкес келетін теріс фактінің бар екендігі туралы өте даулы идеяны ұсынды: бұл шындыққа жатпайтын факт. Сәйкестік теориясы әрбір атомдық ұсыныстың дәл бір атомдық фактімен сәйкес келетінін және барлық атомдық фактілердің бар екенін көрсетеді. Танысу теориясы, кез келген атомдық ұсыныс түріндегі мәлімдеме үшін біз оның мәлімдемесімен таныс болуымыз керек дейді. Мысалы, "жапырақ жасыл" деген оң мәлімдемеде біз жапырақтың жасыл екендігі туралы атомдық фактімен таныс болуымыз керек, және бұл мәлімдеме осы бір фактіге сәйкес келетінін білуіміз керек. Осыған сәйкес, "жапырақ жасыл емес" деген қосымша теріс мәлімдеме, жапырақтың түсі туралы білгенімізді ескере отырып, анық жалған, бірақ осындай мәлімдеме жасау мүмкіндігіміз сәйкес келетін фактінің болуын білдіреді. Екінші мәлімдеме дұрыс немесе бұрыс болғанына қарамастан, оның ұсынысы мен факт арасындағы байланыс өзі дұрыс болуы керек. Логикалық атомизмнің негізгі доктринасы, Логикалық кемелді тіл принципі деп аталады, осы қорытындыға жетеді. Бұл принцип барлық нәрсенің атомдық ұсыныс және факт ретінде бар екенін және барлық тіл шындықты білдіретінін бекітеді. Расселдің пікірінше, бұл теріс фактінің болуын қажет етеді, ал Витгенштейн "P" және "Not (P)" күйлерінің бірге болуы мүмкін емес екіжақтылық принципін сақтады.

Витгенштейннің принциптері

Л. Витгенштейн өзінің «Логико-философиялық трактаты» еңбегінде логикалық атомизмнің өзінің түсіндірмесін, көбінесе «Сурет теориясы» деп аталатын, пікір, жағдай, объект және күрделі арақатынас ретінде баяндайды. Расселдің түсіндірмесіне қарағанда, пікірлер атомдық бірлік туралы нақты мәлімдемелер болғандықтан, үйлесімді болып табылады. Әрбір атомдық пікір «объектілерге» сәйкес келетін «атаулардан» құралады, ал осы объектілердің өзара әрекеттесуі Расселдің «атомдық фактілер» деп атаған нәрсеге ұқсас «жағдайлардың күйін» тудырады. Рассел ерекше және жалпы ұғымдарды бөліп қараса, Витгенштейн өзінің пікірлерінің шындықтан тәуелсіздігін сақтау үшін оларды объектілерге біріктіреді; әр пікір өзінің толыққанды жағдайын анықтайды және пікірдің шындығы пікірлер арасындағы объектілердің ортақ болуы немесе жоқтығы арқылы дәлелдене алмайды. Расселдің жұмысында оның жалпы ұғымдар мен ерекшеліктерге қатысты түсінігі шындықтың тәуелсіздігін жоққа шығарады, өйткені әр жалпы ұғым ерекшеліктердің белгілі бір жиынтығын қамтиды, ал кез келген екі жиынтықтың толық сәйкес келуі теңдікті, ал айырмашылық теңсіздікті білдіреді, бұл шындықтың шарты ретінде танылады. Витгенштейннің теориясында атомдық күрделілік – әрқайсысы өз жағдайын көрсететін көптеген атомдық пікірлерді қамтитын қабатталған пікір. Витгенштейннің сенімге қатысты көзқарасы Расселдің эпистемологиясынан бас тартуын көрсетеді. Оның теориясы шындықтың мәнін түсінумен айналысқандықтан және сананың кез келген құралы немесе процесі, оң факті болмаса, яғни абсолютті және интерпретациясыз нәрсе, өзгеруі мүмкін және осылайша шындықтан алыстатылуы мүмкін болғандықтан, сенім шындықтың белгісі болып табылады, бірақ шындықтың өзі емес. Витгенштейн эпистемологияға күдікпен қарады, ол философияның жағдайлық және әдістемелік зерттеуіне қарағанда, біріктіруге бейімделген метафизикалық идеяларды бағалайды. Сонымен қатар, Витгенштейн тіл мен шындық арасындағы нақты сәйкестікті анықтаумен айналысты, онда осы семантикалық құрылымдарға қайшы келетін немесе оларды ауырлататын шындықтың кез келген түсіндірмесі, атап айтқанда метафизика, дұрыс емес болады. Витгенштейннің жұмысы ол ашық түрде жоққа шығарған философиялық белгілерді қамтиды, сондықтан ол бұл теорияны кейіннен толығымен тастады.

Расселлдің және Витгенштейннің атомдық теориясы арасындағы айырмашылықтар

Расселл логикалық атомизм туралы дәрістерін оқыған кезде, ол Витгенштейнмен байланысын үзіп қалды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Расселл Витгенштейнмен қайта кездесіп, оның «Логикалық-философиялық трактаты» (Tractatus Logico Philosophicus) атты еңбегін – Витгенштейннің логикалық атомизмінің өзіндік нұсқасын – жариялауға көмектесті. Витгенштейн «Логикалық атомизм» терминін қолданбағанмен, кітап Расселдің логикалық атомизмінің көп бөлігін қамтиды, Расселдің Білім теориясынан (T 5.4 және 5.5541) басқа. 1918 жылға қарай Расселл бұл ұстанымнан бас тарды. Дегенмен, «Трактат» Расселдің философиясынан түбірлі түрде ерекшеленді, сондықтан Витгенштейн Расселдің осы еңбекті дұрыс түсінбегенін қамыққан. Ерекшеліктер көптеген мәліметтерде, бірақ маңызды айырмашылық – философияның міндетін түсінудегі түбегейлі дау. Витгенштейн философияның міндеті – тілдегі қателерді жою екеніне сенді. Ал Расселдің басты мақсаты – берік эпистемологиялық негіздерді орнату болды. Практикалық білімнің қалай мүмкін екендігі сияқты эпистемологиялық сұрақтар Витгенштейнді қызықтырмады. Витгенштейн «дүниенің шектерін» және кейіннен мағынаны зерттеді. Витгенштейн үшін метафизика мен этика «фактілер туралы айтпағандықтан» мағынасыз болды, бірақ осылай сипаттау арқылы олардың өмірдегі маңыздылығын төмендетуді көздемеді. Расселдің пікірінше, бұл пәндер, әсіресе этика, философия мен ғылымға жатпаса да, нашар эпистемологиялық негізге ие болса да, қызығушылық тудырып қана қоймай, мағыналы да болды.

ықпалы мен құлдырауы

Трактаттың әсері бірден, әсіресе Вена шеңберінің оны қабылдауынан, зор болды. Дегенмен, қазіргі заманғы көптеген талдаушы философтар Вена шеңберінің Трактаттың кейбір бөлімдерін дұрыс түсінбегенін айтады. Бірақ, әдістің жанама әсері, әсіресе логикалық позитивизмге, ұзақ мерзімді перспективада одан да үлкен болды. Витгенштейн ақырында өзінің өлімінен кейін жарық көрген «Философиялық зерттеулер» кітабында логикалық атомизмнің «атомизмін» қабылдамады, және Расселдің 1918 жылғы логикалық атомизм лекцияларында баяндалған кең ауқымды нұсқасын ұстады ма, жоқ па, әлі де даулы. Менің философиялық еңбегімде бір маңызды айырмашылық бар: 1899-1900 жылдары мен логикалық атомизм философиясын және математикалық логикада Пеано әдісін қабылдадым. Бұл соншалықты үлкен революция болды, менің бұрынғы жұмысым, таза математикалық болғаны болмаса, кейін жасаған жұмысымның бәріне қатысы болмады. Осы жылдардағы өзгерістер революция болды, ал кейінгі өзгерістер эволюция сипатында болды. (1-тарау: «Кіріспе жоспары») Тіпті 1960 жылдары Рассел өзінің көзқарастарын сипаттағанда, «логикалық атомизмнен» басқа, «белгілерден қашық болғанын» мәлімдеді. Виллард Ван Орман Куин, Хьюберт Дрейфус және Ричард Рорти сияқты философтар логикалық холизмді қабылдады.