Әдейі эмоционалдық ауырсыну (IIED) – зардап шеккенге өтемақы алуға мүмкіндік беретін құқықтық шара. Бұл жағдайларда, қауіпсіздікке қатер төндіретін жағдайлар қарастырылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жалпы құқықтағы зиян келтіру
Tort in common law
Эмоционалдық зиянды қасақана келтіру (IIED; кейде ашу-ыза тудыру деп аталады) Кейбір соттар мен зерттеушілер эмоционалдық деген сөзді психикалық деп ауыстырған, бірақ бұл құқық бұзушылықтың мәні өзгермейді.
Intentional infliction of emotional distress (IIED; sometimes called the tort of outrage) Some courts and commentators have substituted mental for emotional, but the tort is the same.
Жіктеудің негіздемесі
IIED жалпы құқық бойынша шабуыл жасауға қатысты туындайтын мәселені шешу үшін делдалдық құқықта құрылды. Жалпы құқық бойынша шабуыл жасауға қатысты делдалдық құқық, егер зиян келтіру қаупі жақын болмаса, жауапкершілікке жол бермейді. Көбінесе болашақта зиян келтіру туралы қаупі, жалпы құқық бойынша шабуыл болып есептелмейді, бірақ алушыға эмоционалдық зиян келтіруі мүмкін. IIED осы сияқты эмоционалдық зорлық-зомбылықтан қорғау үшін құрылды, соның арқасында эмоционалдық стреске ұшыраған адам, әдеттегі заң бойынша өтемақы алуға құқығы болмаған жағдайда да, өтемақы ала алады. Жалпы құқық соттарының бірінші доктринасына сәйкес, егер сыртқы көзден физикалық әсер болмаса, талапкер тек қорқыныштан туындаған дене жарақатын өндіріп ала алмайды («соқтығысусыз шок»), тіпті егер қорқыныш сотталушының немқұрайлылығынан туындағаны дәлелденсе де, мысалы, теміржолдың немқұрайлылықпен басқарылуы. Материалдық зиянсыз, эмоционалдық зиянға қатысты талаптар да қарастырылмайды. «Заң психикалық ауыртпалық пен мазасыздыққа баға бере алмайды және оны түзетуге тырыспайды, егер заңсыз әрекет осыған ғана себеп болса. Бірақ егер материалдық зиян болса және онымен байланысты болса, қазылар алқасы оны бағалау кезінде мүдделі тараптың сезімдерін толығымен елемеуі мүмкін емес». Соттар эмоционалдық зиян үшін жаңағы делдалдық құқықты қабылдауға тартынды, себебі олар негіссіз талаптарға «кең есік» ашудан қорқады. Алғашқы өзгеріс Ирландия соттарында болды, олар Англия теміржолының шешімін жоққа шығарып, «нервтік шок» үшін жауапкершілікті мойындады (Byrne, 1884 және Bell, 1890 істері). Англияда сыртқы көзден соқтығысусыз физикалық/психикалық шок өтемақы алуға кедергі болуы керек деген идея алғаш рет Пью Лондонға қарсы істе Корольдік сотта күмәндандырылды. Теміржол компаниясы. Келесі жылы Корольдік соты бұл делдалдық құқықты ресми түрде мойындады, бірақ оны «қасақана психикалық шок» деп атады. Уилкинсон кейіннен Апелляциялық сот (Janvier v Sweeney [1919] 2 KB 316) және Лордтар палатасы тарапынан мақұлданды. Пью және Ирландия соттарын прецедент ретінде келтіре отырып, Уилкинсон соты әрекеттің қасақана сипатын зиянның тікелей себебі ретінде атап өтті.
IIED was created in tort law to address a problem that would arise when applying the common law form of assault. The common law tort of assault did not allow for liability when a threat of battery was not imminent. A common case would be a future threat of harm that would not constitute common law assault but would nevertheless cause emotional harm to the recipient. IIED was created to guard against this kind of emotional abuse, thereby allowing a victim of emotional distress to receive compensation in situations where he or she would otherwise be barred from compensation under the common law form. According to the first doctrine articulated by common law courts, a plaintiff could not recover for physical injury from fright alone absent a physical impact from an external source ("shock without impact"), even if the fright was proven to have resulted from a defendant's negligence, with the case on point referring to the negligent operation of a railroad. Even with intentional conduct, absent material damage, claims for emotional harm were similarly barred. "Mental pain or anxiety, the law cannot value, and does not pretend to redress, when the unlawful act causes that alone. Though where a material damage occurs, and is connected with it, it is impossible a jury, in estimating it, should altogether overlook the feelings of the party interested." Courts had been reluctant to accept a tort for emotional harm for fear of opening a "wide door" to frivolous claims. A change first occurred in the Irish courts which repudiated the English railroad decision and recognised liability for "nervous shock" in the Byrne (1884) and Bell (1890) cases. In England, the idea that physical/mental shock without impact from an external source should be a bar to recovery was first questioned at the Queen's Bench in Pugh v. London etc. Railroad Co. In the following year, the Queen's Bench formally recognised the tort, for the first time, in the case of , although it was referred to as "intentional infliction of mental shock". Wilkinson has been subsequently approved by both the Court of Appeal (Janvier v Sweeney [1919] 2 KB 316) and House of Lords Citing Pugh and the Irish courts as precedent, the Wilkinson court noted the willful nature of the act as a direct cause of the harm.
Қасақана немесе ойланбай жасалған әрекет
Бір әрекеттің қасақана мазалау болуы міндетті емес. Көңіл күйзелісіне келтіру мүмкіндігін ойсыздықпен қабылдау жеткілікті.
It is not necessary that an act be intentionally offensive. A reckless disregard for the likelihood of causing emotional distress is sufficient.
Ашығыс және әуесқойлық
Бұл мінез-құлық өте ауыр, өркениетті әдептілік шеңберінен шығу керек немесе өркениетті қоғамда мүлдем көтере алмас болуы керек. Бұл стандартқа сәйкес келуі үшін мінез-құлықтың заңсыз болуы қажет емес. IIED, сондай-ақ стандарттың классикалық тұжырымына байланысты "нашарлық" деп те аталады: мінез-құлық ақылға қонымды адамды қатты ренжітетін, дүрсілтетін және/немесе ашу-ызаға толы ететіндей болуы керек. Мінез-құлықтың өте шектен тыс және қорқынышты болғанын көрсететін бірнеше жалпы факторлар бар: 1) бұл жекелеген оқиға емес, бірнеше әрекеттердің тізбегі болды; 2) талапкер осал еді және күдік тартқан адам мұны білген; 3) күдік тартқан адам үстемдік құқығына ие болған; 4) нәсілдік айыптаулар қолданылған; және 5) күдік тартқан адам талапкерге сенімділік міндеттемесін алған.
The conduct must be heinous and beyond the standards of civilized decency or utterly intolerable in a civilized society. Whether the conduct is illegal does not determine whether it meets this standard. IIED is also known as the tort of "outrage", due to a classic formulation of the standard: the conduct must be such that it would cause a reasonable person to feel extremely offended, shocked, and/or outraged. Some general factors that will persuade that the conduct was extreme and outrageous (1) there was a pattern of conduct, not just an isolated incident; (2) the plaintiff was vulnerable and the defendant knew it; (3) the defendant was in a position of power; (4) racial epithets were used; and (5) the defendant owed the plaintiff a fiduciary duty.
Себеп-салдарлық байланыс
Сотталғанның әрекеттері талапкерге шектен шыққан эмоционалдық ауыртпалық тудырған болуы керек. IIED сөз арқылы немесе іс-қимыл арқылы жасалуы мүмкін; егер эмоционалдық стресс болса, ол денелік түрде білінуі тиіс.
The actions of the defendant must have actually caused the plaintiff's emotional distress beyond the bounds of decency. IIED can be done through speech or action; if emotional stress, must manifest physically.
Өтініш беру әдістері
Азаматтық процестік жүйелерде (мысалы, АҚШ-та) талапкерлерге бір-бірімен үйлесетін немесе тіпті қарама-қайшы келетін бірнеше баламалы теорияларды ұсынуға рұқсат берілсе, талапкер әдетте эмоциялық зиянды қасақана келтіргені және эмоциялық зиянды немқұрайлылықпен келтіргені (NIED) үшін де шағымданады. Бұл жағдай талапкер кейіннен сотта қажетті ниетті дәлелдеуге шамасы келмейтінін анықтаған жағдайда ғана жасалады; тіпті сонда да, қазылар NIED талабы бойынша оның пайдасына шешім шығаруы мүмкін. Кейбір жағдайларда талапкер, жауапкердің мінез-құлқы қасақана болған деген қорытындыға бейтарап бақылаушы жеткеніне қарамастан, тек NIED талабын ұсынады. Мұның себебі әдетте жауапкердің қандай да бір сақтандыру полисінің болуымен байланысты (мысалы, үй-жай сақтандыруы немесе автокөліктік жауапкершілік сақтандыруы). Қоғамдық мүдделерге сәйкес, сақтандыру компаниялары IIED сияқты қасақана жасалған құқық бұзушылықтарды өтеуге құқылы емес, бірақ олардың сақтанушылары жасаған NIED үшін жауапкершілікке тартылуы мүмкін, сондықтан олар осылайша «терең қалталы» деп қарастырылып, жанама түрде мақсатқа қол жеткізуге пайдаланылады.
In civil procedure systems (such as in the United States) that allow plaintiffs to plead multiple alternative theories that may overlap or even contradict each other, a plaintiff will usually bring an action for both intentional infliction of emotional distress and negligent infliction of emotional distress (NIED). This is just in case the plaintiff later discovers that it is impossible to prove at trial the necessary intent; even then, the jury may still be able to rule for them on the NIED claim. There are some reported cases in which a plaintiff will bring only a NIED claim even though a reasonable neutral observer could conclude that the defendant's behavior was probably intentional. This is usually because the defendant may have some kind of insurance coverage (like homeowners' insurance or automobile liability insurance). As a matter of public policy, insurers are barred from covering intentional torts like IIED, but may be liable for NIED committed by their policyholders, and therefore are targeted indirectly in this fashion as deep pockets.
Бірінші түзету қарастырылуы
АҚШ Жоғарғы Сотының «Хастлер Фалвеллге қарсы» ісінде евангелист Джерри Фалвелл «Хастлер» журналының баспасына қарсы шағымданып, олардың Фалвеллдің анасымен дәретханада жыныстық тәжірибе алғанын бейнелейтін пародиялық жарнамасы үшін сотқа жүгінді. Сот Бірінші түзетуге сәйкес, мұндай пародиялар публичный тұлғаларды азаматтық жауапкершіліктен қорғайтынын мәлімдеді.
The U. S. Supreme Court case Hustler v. Falwell involved an IIED claim brought by the evangelist Jerry Falwell against the publisher of Hustler Magazine for a parody ad that described Falwell as having lost his virginity to his mother in an outhouse. The Court ruled that the First Amendment protected such parodies of public figures from civil liability.