Кіріспе
Организмнің салауатты өмір сүруі үшін қажетті жағдай – қажеттілік. Қажеттілік – белгілі бір уақыт пен жағдайдағы қанағаттанбаушылық. Қажеттіліктер тілектерден ерекшеленеді. Қажеттілік болған жағдайда, оның жетіспеуі нақты кері әсерге алып келеді: дисфункция немесе өлім. Яғни, қажеттілік – қауіпсіз, тұрақты және салауатты өмір үшін қажетті нәрсе (мысалы, ауа, су, тағам, жер, баспана), ал тілек – құштарлық, арман немесе ұмтылыс. Қажеттіліктер мен тілектер сатып алу мүмкіндігімен қолдау көрсетілсе, экономикалық сұранысқа айналуы мүмкін. Организмнің тіршілік етуі үшін ауа, су, тағам және қоршаған ортаның қауіптерінен қорғану сияқты негізгі қажеттіліктер қажет. Негізгі қажеттіліктерге қоса, адамдарда әлеуметтік немесе қоғамдық сипаттағы қажеттіліктер де болады, мысалы, адамның әлеуметтенуге немесе отбасы немесе топқа жатау қажеттілігі. Қажеттіліктер объективті және физикалық, мысалы, тамаққа деген қажеттілік, немесе психологиялық және субъективті, мысалы, өзіне деген құрметке деген қажеттілік болуы мүмкін. "Қанағаттандырылмаған қажеттілік" ұғымы әлеуметтік контексте қанағаттандырылмаған қажеттіліктерге қатысты туындайды. Қажеттіліктер мен тілектер философия, биология, психология, әлеуметтік ғылымдар, экономика, маркетинг және саясат салаларында қызығушылық тудырады және олардың ортақ негізін құрайды.
A need is dissatisfaction at a point of time and in a given context. Needs are distinguished from wants. In the case of a need, a deficiency causes a clear adverse outcome: a dysfunction or death. In other words, a need is something required for a safe, stable and healthy life (e. g. air, water, food, land, shelter) while a want is a desire, wish or aspiration. When needs or wants are backed by purchasing power, they have the potential to become economic demands. Basic needs such as air, water, food and protection from environmental dangers are necessary for an organism to live. In addition to basic needs, humans also have needs of a social or societal nature such as the human need to socialise or belong to a family unit or group. Needs can be objective and physical, such as the need for food, or psychical and subjective, such as the need for self esteem. The concept of "unmet need" arises in relation to needs in a social context which are not being fulfilled. Needs and wants are a matter of interest in, and form a common substrate for, the fields of philosophy, biology, psychology, social science, economics, marketing and politics.
Психологиялық анықтама
Психологтардың көпшілігі үшін қажеттілік – организмді мақсатқа қарай әрекет етуге жетелейтін, мінез-құлыққа мақсаттылық пен бағыт беруші психологиялық ерекшелік. Ең танымал қажеттіліктердің академиялық моделін психолог Абрахам Маслоу 1943 жылы ұсынды. Оның теориясы бойынша, адамдарда психологиялық қажеттіліктердің иерархиясы болады, ол негізгі физиологиялық немесе төменгі деңгейдегі қажеттіліктерден, мысалы, тамақ, су және қауіпсіздік (мысалы, баспана) бастап, жоғары деңгейдегі қажеттіліктерге дейін, мысалы, өзін-өзі іске асыруға дейін жетеді. Адамдар көбінесе өз ресурстарын (уақыт, энергия және қаржы) осы негізгі қажеттіліктерді қанағаттандыруға жұмсайды, ал тек содан кейін ғана жақындық, құрмет және өзін-өзі іске асыру сияқты жоғары деңгейдегі қажеттіліктер мағыналы бола бастайды. Маслоудың тәсілі – кең ауқымдағы жағдайларда адам мотивациясын түсінуге арналған жалпыланған модель, бірақ оны нақты жағдайларға бейімдеу қажет. Маслоудың моделі интуитивті түрде тартымды болғанымен, тәжірибе жүзінде іске асыруы қиын. Оны Клейтон Алдерфер одан әрі дамытты. 1950 жылдары өркендеген қажеттіліктерді зерттеуге қазіргі психологтардың назары бұрынғыдай жиі аумайды. Бір ерекшелік – Ричард Сенетттің құрметтің маңыздылығы туралы еңбегі. Қажеттіліктердің психологиялық теориясының бір қиындығы – "қажеттілік" ұғымы әртүрлі мәдениеттерде немесе бір қоғамның әртүрлі топтарында түбегейлі түрде өзгеруі мүмкін. Адам қажеттілігінің психологиялық теориясы үшін Дойал/Гуф теориясымен үйлесімді деп табылған, өзін-өзі анықтау теориясына жүгінуге болады.
Басқа көзқарастар
Интеллектуалдық қажеттілік тұжырымы білім беруде де, әлеуметтік жұмыста да зерттелген. «Оксфорд библиографиясы онлайн: әлеуметтік жұмыс» кіретімінде 2008 жылдан бергі әртүрлі салалардағы адам қажеттіліктері туралы әдебиеттер қарастырылған. Сондай-ақ, «Әлеуметтік жұмыс энциклопедиясы» кітабындағы 2008 және 2015 жылғы «Адамдық қажеттіліктер: шолу» жазбаларын қараңыз. Карл Маркс 1844 жылғы Париж қолжазбаларында адамдарды «қажеттілікке толы жаратылыстар» немесе «мұқтаж жаратылыстар» деп атады. Олар өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін оқып-үйрену және еңбек ету процесінде қиындықтарға тап болды. Бұл қажеттіліктер физикалық қажеттіліктермен қатар моральдық, эмоционалдық және интеллектуалдық қажеттіліктерді де қамтыды. Маркс бойынша, адамның дамуының ерекшелігі – қажеттіліктерін қанағаттандыру арқылы жаңа қажеттіліктерді дамытуында, яғни белгілі бір дәрежеде өз табиғатын жасап, қайта жасауында көрінеді. Венгр философы Агнес Хеллер бұл идеяны «Маркстің қажеттілік теориясы» (Лондон: Allison and Busby, 1976) еңбегінде егжей-тегжейлі қарастырады. Саяси экономика профессоры Майкл Лебовиц қажеттіліктердің марксистік түсіндірмесін «Капиталдан тыс» кітабының екі басылымында одан әрі дамытты. Профессор Гьёрги Маркус Маркстің қажеттіліктер туралы идеяларын былай жүйеледі: Адамдар басқа жануарлардан ерекшеленеді, өйткені олардың өмірлік қызметі – еңбек, қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған (құралдар жасау арқылы басқа құралдарды немесе қанағаттануды өндіретін жануар). Бұл адамды бүкіл табиғатты өзінің қажеттіліктері мен қызметіне айналдыра алатын әмбебап табиғи тұлға етеді, оның қабілеттерін (адамның негізгі күштерін) дамытады және өзін-өзі дамытады, тарихи әмбебап тұлғаға айналады. Еңбек жануарлардың субъект-объектілік бірігуін бұзады, соның салдарынан адамның санасы мен өзін-өзі тануы қалыптасады, ол жалпыға ортақ болуға ұмтылады (әмбебап саналы болмыс). Адамның әлеуметтік тұлға ретіндегі жағдайы еңбек арқылы анықталады, бірақ еңбек ғана емес, өйткені басқалармен қарым-қатынассыз адам сияқты өмір сүру мүмкін емес: еңбек әлеуметтік, өйткені адамдар бір-біріне бұрынғы ұрпақтар жасаған құралдар мен қабілеттермен көмектеседі. Адамдар – өмір бойы әлеуметтік эволюцияның нәтижесінде туған объективті мүмкіндіктерді саналы шешімдері арқылы жүзеге асыра алатын еркін тұлғалар. Еркіндік адам күшінің негізгі элементтері ретінде теріс (шешім қабылдау және қарым-қатынас құру еркіндігі) және оң (табиғи күштерді бағындыру және адамның шығармашылығын дамыту) мағынасында түсіндірілуі керек. Қорыта айтқанда, адамның өзара байланысты негізгі белгілері: а) еңбек – оның өмірлік қызметі; б) адам – саналы жан; в) адам – әлеуметтік жан; г) адам – жалпыға ортақ болуға ұмтылады, ол алдыңғы үш белгіде көрінеді және адамды табиғи-тарихи, әлеуметтік және жалпыға ортақ саналы тұлға етеді; және д) адам – еркін. Профессор Хулио Болтвиник Калинка «адамгершілік экономика» деп аталатын еңбектерінде Дэвид Виггинстің қажеттіліктер туралы айтқан идеялары дұрыс, бірақ жеткіліксіз екенін айтады: қажеттіліктер нормативтік сипатта, бірақ олар сонымен қатар нақты. Бұл «жалпы этикалық тұжырымдамалар» (Хиллари Путнам айтқандай) бағалауды да қамтуы керек. Росс Фицджеральдтың Маслоу идеясын сынауы объективті адам қажеттіліктері тұжырымын қабылдамайды және оның орнына басымдықтар тұжырымын қолданады. Маршалл Розенбергтің жанашырлықпен қарым-қатынас жасау моделі, сондай-ақ зорлық-зомбылықсыз қарым-қатынас (НВК) деп те аталады, жалпы адамзаттың қажеттіліктері (адам өмірін ұстап тұру және ынталандыру) мен осы қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қолданылатын нақты стратегиялар арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Сезімдер жақсы немесе жаман, дұрыс немесе бұрыс емес, олар адамның қажеттіліктері қанағаттандырылатын немесе қанағаттандырылмағандығын көрсетеді. Маслоудан айырмашылығы, Розенбергтің моделі қажеттіліктерді иерархияға жатқызбайды. Розенбергтің моделі адамдарға өздерінің және басқалардың қандай қажеттіліктері бар екенін, олардың қажеттіліктерін анықтауға көмектеседі, екі немесе одан да көп адамның барлық тараптардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өзара келісімге келген стратегияларды табуына мүмкіндік береді. Розенберг бұл процесті былай көрсетеді: Байқаулар > Сезімдер > Қажеттіліктер > Ұсыныстар, мұнда қажеттіліктерді анықтау ең маңызды. Адамдар сондай-ақ қоғамның немесе ұйымның қажеттіліктері туралы да сөйлейді. Мұндай қажеттіліктерге белгілі бір бизнес түріне, белгілі бір үкіметтік бағдарламаға немесе белгілі бір дағдылары бар адамдарға деген сұраныс кіруі мүмкін. Бұл тілдегі метонимияның мысалы және реификацияның логикалық мәселесін тудырады. Медициналық қажеттіліктер. Клиникалық медициналық тәжірибеде пациентке қажетті емді, қажет болуы мүмкін емді және артық көрінетін емді ажырату қиын болуы мүмкін. Мысалы, мұндай спектрдің бір шетінде, кез келген тәжірибелі дәрігер баланың жедел менингококк менингитімен ауырған жағдайда жедел медициналық көмекке құқылы екенін қабылдайды. Екінші шетінде, жас және сау әйелге емілдік операция қажет деп санау сирек. Көптеген хирургиялық процедуралар осы спектрге жатады: әсіресе, қартайған Батыс елдерінде, ауыртпалық тудыратын, бірақ өмірге қауіпті емес аурулардың көбеюіне байланысты. Мысалы, қартайған омыртқа.