Кіріспе

Патанджалидің Йога сутралары (IAST: Patañjali yoga sūtras) – йога теориясы мен практикасы туралы санскрит сутраларының (афоризмдер) жинағы. Вьяса мен Кришнамачарья бойынша 195 сутра, ал басқалардың (соның ішінде Б.К.С. Айенгар) пікірінше 196 сутра бар. Йога сутралары біздің эраның алғашқы ғасырларында Үндістандағы дана Патанджалимен жинақталған. Ол йога туралы білімді көне дәстүрлерден синтездеп, жүйелеген. Йога сутралары ең әйгілісі аштангаға, яғни самадхиға жеткізетін сегіз элементке сілтеме жасайды. Бұл сегіз элемент – яма (тыйымдар), нияма (ережелер), асана (йогалық поза), пранаяма (тыныс етуді бақылау), пратьяхара (сезімдерді кері тарту), дхарана (ойды шоғырландыру), дхьяна (медитация) және самадхи (толық сіңіп кету немесе тыныштық). Практиканың басты мақсаты – кайвалья, яғни пурушаны (көруші сананы) пракритиден (танымдық құралдан) ажырату және пурушаны пракритидің шатасқан ластануларынан босату. Йога сутралары Самкхьяның пуруша және пракрити тұжырымдарына негізделген және оған толықтыру ретінде қарастырылады. Бұл буддизммен тығыз байланысты, оның кейбір терминологиясын қамтиды. Самкхья, Йога және Веданта, сондай-ақ джайнизм мен буддизмді ежелгі Үндістандағы аскетизм дәстүрлерінің әртүрлі түрлері ретінде қарастыруға болады, ол сол кезде кең таралған Бхакти дәстүрлері мен Ведалық ритуалдардан өзгеше. Қазіргі заманғы йога дәстүрі Патанджалидің Йога сутраларын классикалық йога философиясының негізгі мәтіндерінің бірі деп есептейді. Алайда, Дэвид Гордон Уайт Йога сутраларын қабылдау және бұрмалау, сондай-ақ йоганың кейінгі жүйелендірілуіне оның әсеріне күмән келтіреді. Оның пікірінше, бұл мәтін 12-19 ғасырлар аралығында шамамен 700 жыл бойына қарапайымдыққа ұшыраған, ал 19 ғасырдың соңында Свами Вивекананда, Теософиялық қоғам және басқалардың күш-жігері арқасында қайта жанданды. Ол 20 ғасырда классикалық мәтін ретінде танымал болды.

Автор

Йога сутралары қолжазбаларының колофондары осы еңбекті Патанджалиге жатқызады. Патанджали кім болғаны ғылыми пікірталас тудырды, себебі дәл осы есімді автор б.з.д. II ғасырына нақты датирленген санскрит грамматикасы туралы классикалық мәтін – "Махабхашьяның" авторы деп есептеледі. Кейбір ғалымдар осы Патанджали "Йога сутраларын" да жазған деседі, бірақ екі еңбек тақырып жағынан мүлдем бөлек, ал индуист зерттеушісі Луи Рено тіл, грамматика және лексикада маңызды айырмашылықтар бар екенін көрсетті. Бхожаның (11 ғасыр) заманына дейін екі автордың біреу екенін куәландыратын белгілі бір мәтін жоқ.

Кездесу

Филипп А. Маас Патанджалидің Патанджалаёгашастрасының шамамен 400 жылға дейін даулануын бағалады, бұл оның аргументтері мен Васубандхудың аргументтері арасындағы синхрондықтарға, бірінші мыңжылдықта жарияланған оған түсініктемелер тарихын зерттеуге, ертерек санскрит түсіндірушілерінің пікірлеріне, қолжазба колофондарының куәлігіне және қолда бар әдебиеттің шолуына негізделген. Патанджалаёгашастраны осылай мерзімдеуді алғаш 1914 жылы Вудс ұсынған, және бұл идея үлкен академиялық қабылдауға ие болды, бұл үнді философиясы тарихының мамандары арасында кеңінен қабылданды. Эдвин Брайант, өзінің "Йога Сутраларын" аударғанда, маңызды түсіндірушілерді қарастырды. Ол былай деп атап өтті: "Көптеген ғалымдар мәтінді біздің заманымыздың басында (шамамен бірінші-екінші ғасырларда) жазылған деп санайды, бірақ оны бірнеше ғасыр бұрын да жазғандар бар". Брайант мынадай қорытынды жасады: "Көптеген ғалымдар Йога Сутраларын төртінші немесе бесінші ғасырға дейін жатқызған, бірақ бұл аргументтердің барлығы сынға алынды. Мұндай барлық аргументтер [кешіккен мерзімге қатысты] мәселелі". Мишель Десмарай Йогасутраға тағайындалған көптеген мерзімдерді жинақтады, бұл 500 жылдан б.з. дейін 3-ші ғасырға дейін ауқымды, сонымен қатар, нақтылыққа жеткілікті дәлелдердің жоқтығын атап өтті. Ол мәтін одан ертерек жазылуы мүмкін екенін, бірақ кейінгі мерзімдер ғалымдар тарапынан көбірек қабылданады деп мәлімдеді.

Жинақтау

Йога сутралары – әр түрлі дәстүрлердің жиынтығы. Мәтінде үйретілген самадхи деңгейлері буддалық джаналарға ұқсас. Фейерштейннің айтуынша, Йога сутралары екі түрлі дәстүрдің – атап айтқанда, "сегіз мүшелі йога" (аṣṭāṅga йога) және іс-қимыл йогасының (Крия йога) тұтас жинағы. Крия йога бөлімі 1-тарауда, 2-тараудың 1–27 сутраларында, 3-тараудың 54-ші сутрасынан басқа барлық сутраларында және 4-тарауда кездеседі. "Сегіз мүшелі йога" 2-тараудың 28–55 сутраларында және 3-тараудың 3 және 54-ші сутраларында сипатталған. Ларсонның айтуынша, ежелгі Самкхья, Йога және Абхидхарма мектептерінде, әсіресе б.з.б. 2-ғасырдан б.з. 1-ғасырына дейін көптеген параллельдер кездеседі. Патанджалидің Йога сутралары осы үш дәстүрдің синтезі болуы мүмкін. Индуизмнің Самкхья мектебінен Йога сутралары пракрити мен пурушаның (дуализм) "ойша талдауын" (адхьявасая), оның метафизикалық рационализмін және сенімді білім алудың үш эпистемиялық әдісін қабылдайды. Вуджастик Маасқа сілтеме жасай отырып, Патанджалидің Pātañjalayogaśāstra-да бұрынғы дәстүрлерден йоганы біріктіргенін және 1100 жылдан бері екі адамның еңбегі деп саналатын біртұтас жұмысты жасау үшін өзінің түсіндірмелерін қосып, толықтырғанын айтады. Патанджалидің сутралары мен Вьясабхасия жинағы бірге Патанджалайогашастра деп аталады.

Йогабашья

"Йогабхашья" – Патанджалидің "Йога сутраларына" түсініктеме. Бұл түсініктеме дәстүрлі түрде "Махабхаратаны" жазған деген аңызға айналған Вьясаға жатқызылады. Бұл түсініктеме афоризмдер мен қысқалыққа толы "Йога сутраларын" түсіну үшін қажетті, ал сутраларды зерттеу әрқашан "Йогабхашьяға" сілтеме жасайды. Кейбір ғалымдар Вьясаны ежелгі мифтік тұлға емес, біздің заманымыздың 4-ші немесе 5-ші ғасырында өмір сүрген түсіндіруші деп санайды. Бұл Шанкара, танымал Ведантика ғалымы Ади Шанкара (8-ші немесе 9-шы ғасыр) болуы да, болмауы да мүмкін. Бұл мәселе бойынша ғалымдардың пікірі әлі де ашық. 2.3 Тапас – аскетизм 4. Пранаяма – тыныс (прана) бақылауы 5. Пратьяхара – сезімдерді кері тарту 6. Дхарана – шоғырлану 7. Дхьяна – медитация 8. Самадхи – толық сіңіру

Вибути Пада

Вибути Пада (56 сутра). Вибхути — санскрит тілінде "қуат" немесе "көрініс" деген мағына береді. 3-тарауда Аштанг йоганың соңғы үш мүшесі, яғни самьяма сипатталады: 6. Дхарана – концентрация 7. Дхьяна – медитация 8. Самадхи – жұтылу. Таза сананы (пуруша) түсінуден басқа, самьяма йогиге пракрити құрамдас бөліктері – таттваларға қол жеткізуге және олармен бірігуге мүмкіндік береді, соның нәтижесінде "қалыптыдан асып түсетін күштер" (санскрит: сиддхи) пайда болады. Мәтінде (III.38) осы күштер бостандық іздеген йоги үшін кедергі болуы мүмкін екені ескертіледі.

Қайыңғали

Кайвалья Пада (34 сутра). Кайвалья – көрушінің сананың мазмұнынан оқшаулануы, осылайша сана қозғалыстары оны алаңдатпайды. Бұл құтылу немесе азаттықты білдіреді, және басқа мәтіндерде мокша (құтылу) термині қолданылатын жерде қолданылады. Кайвалья Пада азаттыққа жету процесін және көрушінің нақты жай-күйін сипаттайды.

Метафизика

Патанджалидің метафизикасы Самкхья мектебінің дуалистік негізінде салынған. Әлем Самкхья және Йога мектептерінде екі шындық ретінде түсіндіріледі: Пуруша (жаңару) және пракрити (ақыл, тану, сезімдер және материя). Ол сана мен материяны, жеке тұлға мен денені екі бөлек шындық ретінде қарастырады. Жива (жанды нәрсе) – бұл пурушаның пракритимен әр түрлі элементтердің, сезімдердің, эмоциялардың, қызметтің және ақылдың әртүрлі комбинацияларында байланысқан күйі деп есептеледі. Теңгерімсіздік немесе білімсіздік күйінде, құрамдас бөліктердің бірі немесе бірнешесі басқаларын басып, байланыс түрін жасайды. Осы байланыстың соңы Каивалья, бостандық немесе мокша деп аталады. Йога мектебінің этикалық теориясы Яма және Ниямаға, сондай-ақ Самкхьяның Гуна теориясының элементтеріне негізделген. Бұл үш гуна барлық тірі жандарда бар, бірақ әртүрлі пропорцияда, ал жандардың негізгі табиғаты мен психологиялық қасиеттері осы үш гунаның салыстырмалы үлесінің нәтижесі болып табылады. Самкхья мектебі джнана (білім) мокшаға жеткілікті екенін ұсынады, ал Патанджали жүйелі техникалар/практика (жеке тәжірибе) Самкхьяның білімге қатысты көзқарасымен біріктірілгенін мокшаға апаратын жол деп санайды. III.12 аятында Йогасутралар бұл ажырату принципінің сана мен рухта санат (тыныштық) және удита (ақыл-ой) күйін жетілдіруге мүмкіндік беретінін айтады. Бұл сөзді, мағынаны және түсінікті ажырата білуге ​​мүмкіндік береді, ал бұл қабілет барлық тірі жандардың дауысын мейіріммен түсінуге ​​көмектеседі. Йоги осы самияға жеткен кезде, ерекше күштерге, сезімге, өзіне білуге, бостандыққа және каивальяға, яғни йогидің құтқарылу мақсатына ие болады. Оларға Пратьякша (түсінік), Анумана (қорытынды) және Сабда (сенімді көздердің сөзі/куәлігі) кіреді. Патанджалидің жүйесі, Самкхья мектебі сияқты, Пратьякша немесе Дриштаны (тікелей сезімдік қабылдау), Анумананы (қорытынды) және Шабданы немесе Аптавакананы (ақылдылардың немесе шастралардың ауызша куәлігі) білімнің немесе Прамананың жалғыз жарамды құралы деп санайды. Адвайта Веданта сияқты индуизмнің басқа мектептерінен айырмашылығы, Йога келесі үш Прамананы қабылдамайды: Упамана (салыстыру және теңеу), Артапатти (постуляция, жағдайлардан туындайтын) немесе Анупалабди (қабылдамау, теріс/танымдық дәлел). VIII ғасырдың индуист ғалымы Ади Шанкара, сондай-ақ көптеген қазіргі заманғы академиялық ғалымдар Йога мектебін "Құдаймен Самкхья мектебі" деп сипаттайды. Патанджалидің Йогасутраларында Ишвара термині 11 аятта қолданылады: I.23-тен I.29, II.1, II.2, II.32 және II.45. Сутра жарық көргеннен бері индуист ғалымдары Ишвараның кім немесе не екені туралы пікір алысып, түсіндірмелер беріп келеді. Бұл түсіндірмелер Ишварани "жеке құдайдан" бастап "арнайы өзімнен" және "жеке тұлға үшін рухани маңызы бар кез келген нәрсеге" дейін ауысады. Уичердің айтуынша, Патанджалидің қысқаша аяттары теистік немесе теистік емес деп түсіндірілуі мүмкін, бірақ Патанджалидің Йога философиясындағы Ишвара тұжырымы "рухани азаттық жолында йогинге көмектесу үшін трансформациялық катализатор немесе нұсқау" ретінде қызмет етеді. Йогинің пурушасы (рухы немесе нағыз өзі) карма мен клешаларға бағынған материялық денеге байланысқан, ал Ишвара деп аталатын арнайы пуруша материялық емес және толығымен еркін. Патанджали 1-кітаптың 24-ші аятында Ишварани (санскрит тілінде ईश्वर) "арнайы Өзім/Рух (पुरुषविशेष, puruṣa viśeṣa)" деп анықтайды. Бұл сутра Ишвараниң ерекшелігі, оның кедергілер/қиындықтар (клеш, клеш), өткен немесе қазіргі әрекеттер (карма, карма), өмірлік жемістер (випак, випака) және адамның психологиялық бейімділіктері/ниеті (ашая, ашая) әсер етпейтін ерекше өзім/рух ретінде қосады.

Философиялық негіздері мен ықпалдары

Йога сутралары сол кезде кең таралған көптеген басқа да үнді философиялық жүйелердің ілімдерін қамтыды. Циммердің сөзінше, Самкхья мен Йога – ғасырлар бойы пайда болған философия мектептерінің екеуі, олардың ортақ тамырлары Үндістанның арийлерге дейінгі мәдениеттері мен дәстүрлерінде жатыр. Алайда, Самкхья, Йога, Веданта сияқты ортодоксалды индуистік философиялар, сондай-ақ джайнизм мен буддизмнің ортодоксалды емес Настика жүйелерінің бәрі де ежелгі Үндістандағы рухани белсенділіктің бір арнасын көрсетеді, бұл Бхакти дәстүрлері мен Ведалық ритуалдарға қарсы келеді, олар да сол кезде кең таралған болатын. Веданта-Шрамана дәстүрлері, бейнеге табыну және Ведалық ритуалдар Бхагавад-гитада баяндалған Джняна маргасы, Бхакти маргасы және Карма маргасымен байланыстырылуы мүмкін.

Самкхья

Йога сутралары Самкхья философиясының негізінде құрылған және көбінесе Самкхья теориясы болса, олар практика ретінде қарастырылады. Самкхьяның ықпалы Сутраларда соншалықты күшті, тіпті тарихшы Сурендранатх Дасгупта Патанджалидің жүйесін жеке категорияға жатқызудан бас тартып, оны Патанджала Самкхья деп атауды ұсынды, бұл жайнист жазушысы Харибхадраның Йогаға жасаған түсіндірмесіндегі ұстанымға ұқсас. Патанджалидің Йога сутралары Самкхьяның әлемді және құбылыстарды жиырма бес таттва немесе принципке бөлуін қабылдайды, олардың бірі – Пуруша, яғни Өз және сана, ал қалғандары – Пракрити (алғашқы табиғат), Буддхи (ақыл-ой немесе ерік), Ахамкара (эго), Манас (ой), бес буддхиндрия (сезгі қабілеттері), бес кармендрия (әрекет қабілеттері) және он элемент. Сутралардың екінші бөлігі, Садхана, сондай-ақ Саттва (тазалық), Раджас (құштарлық) және Тамас (жалқаулық) үш Гуна шеңберіндегі барлық көрінетін әрекеттер туралы Самкхья көзқарастарын жинақтайды. Йога сутралары ертедегі Самкхьядан Ишвара немесе Құдай принципін қосу арқылы ерекшеленеді, мысалы, Сутра 1.23 – «Iśvara pranidhãnãt vã», яғни Құдайға бағыну – азаттыққа жетудің бір жолы. Ишвара бұл жерде «азаптау, іс-әрекет, нәтижелер немесе олардың қалдықтарына тимейтін ерекше сана» деп анықталады. Сутраларда Ишвараға құлшылық ету, оны мистикалық Ом дыбысы бейнелейді, Йоганың мақсатына жетудің ең тиімді жолы болуы мүмкін. Ом – индуизмнің орталық элементі, ол барлық Упанишадтарда, соның ішінде ең ерте Чандогья және Брихадараньяка Упанишадтарында кездеседі және Мандукья Упанишадада кеңінен түсіндіріледі. Самкхьядан тағы бір айырмашылық – Самкхья білімді азаттыққа жеткізетін құрал деп санайды, ал Патанджалидің Йогасы шоғырлану және белсенді күш салу әдістерін қажет етеді. Йоганың мақсаты – адамды материяның құрсауынан босату, ал зияткерлік білімді мақсатқа жеткіліксіз деп санайды, бұл Самкхьяның ұстанымынан өзгеше. Макс Мюллердің айтуынша, «халық арасында бұл екі философияны «Құдайы бар Самкхья» және «Құдайы жоқ Самкхья» деп ажырататын». Патанджалидің Йога сутралары – индуизмнің Йога философиялық мектебінің негізгі мәтіні. Карел Вернер: «Патжанджалидің жүйесі буддизмсіз ойлап табу мүмкін емес. Терминологияға келсек, Йога сутраларында бізді Пали канонынан буддалық формулалар еске түсіретін көптеген нәрселер бар, тіпті Сарвастивада Абхидхарма және Саутрантикадан да көп». Ол былай деп қосты: «Жалпы алғанда, [Патанджалидің Йога сутралары] буддалық түсіндіруге қарағанда йога процедураларының нақты техникасын толығырақ жинақтап, егжей-тегжейлі түсіндіреді». Алайда Вернер былай дейді: «Будда өзінің жүйесінің негізін қалаушы болды, тіпті ол өз уақытында әртүрлі Йога ұстаздарынан алған тәжірибелерін қолданды. Патанджали жаңа қозғалыстың негізін қалаушы да, оның жетекшісі де емес. Оның [Патанджалидің] жетістігінің мәні – йога практикасының барлық маңызды кезеңдері мен ақыл-ой тәжірибесін оның схемасына мұқият және толық енгізгендігінде және оларды қысқаша трактатта жүйелі түрде ұсынғандығында». Дэвид Гордон Уайттың айтуынша, Йога сутраларының тілі көбінесе «басқа индуистік жазбалардың классикалық санскритіне қарағанда, алғашқы Махаяна буддалық жазбалардың санскритіне, яғни «буддалық гибрид санскритіне» жақын». Оның айтуынша, тарихи деректер йога философиялық жүйелері Үндістандағы ертедегі буддизм мен джайнизм сияқты философиялық жүйелерге әсер еткенін және солардың әсеріне ұшырағандығын көрсетеді. Уайт Йога сутраларына қатысты дау-дамайларды атап өтті. Мысалы, ғалымдардың аз бөлігі Вьяса Патанджалиден кейін бірнеше ғасырлар өткеннен кейін өмір сүрген және оның «индуистік түсіндірмесі» Йога сутраларының бастапқы «буддалық» ілімдерін бұзған деп санайды; ал көптеген ғалымдар бұл пікірмен келіспейді. Басқа ғалымдар Йога сутралары мен буддалық мәтіндердегі ілімдер арасында айырмашылықтар бар екенін айтады. Йога сутралары, әсіресе Кайвалья-паданың төртінші бөлімінде Васубандхудың Виджнянавада мектебіне сын бағытталған бірнеше даулы тармақтар бар.

Джайнизм

Патанджалидің Йога Сутраларындағы бес яма немесе шектеулер джайнизмнің бес маңызды сертіне ерекше ұқсас келеді, бұл джайнизмнің әсерін көрсетеді. Джайнизммен тығыз байланысты үш оқу да Йогада кездеседі: кармадағы "түстер" доктринасы (лесья); толық оқшаулану мақсаты (джайнизмде кевала, ал Йогада Кайвальям); және зорлық-зомбылық жасаудан тыйылу (ахимса) практикасы, бірақ зорлық-зомбылық жасаудан тыйылу (ахимса) алғаш рет Үнді философиясы мен дінінде индуистік мәтіндерде пайда болды – атап айтқанда, Упанишадтарда [Шаңдогья Упанишад, б.з.д. 8-ші немесе 7-ші ғасырға дараланған, ең көне Упанишадтардың бірі, Ахимса сөзінің индуизмдегі мағынасындағы (әрекет ережесі) қолданылуының ең ерте дәлелі бар. Ол "барлық тіршілік иелеріне" (сарвабхута) қарсы зорлық-зомбылықты тыйым салады және Ахимсаны ұстанатын адам метемпсихоз/қайта туу циклынан босатылады (КУ 8.15.1). Сондай-ақ, ол Ахимсаны бес маңызды жақсылықтың бірі деп атайды].

Ықпал

Қазіргі заманғы йога дәстүрі Патанджалидің Йога сутраларын классикалық йога философиясының негізгі мәтіндерінің бірі деп санайды. Ал буддалық йога Патанджалиден бұрынғы көздерден бастау алады. Йога сутраларына қатысты маңызды түсіндірмелердің көпшілігі 9-16 ғасырлар аралығында жазылған. Он екінші ғасырдан кейін бұл мектеп төмендеп, Патанджалидің йога философиясына түсіндірмелер азайып кетті. XVI ғасырға қарай Патанджалидің йога философиясы дерлік жойылып қалды. Йога сутраларының қолжазбалары көшірілмейтін болды, себебі мәтінді оқитын адамдар азайып, оқыту да сирек болды. Дэвид Гордон Уайттың сөзінше, Йога сутраларының танымалдылығы жақында ғана, жеті ғасыр бойы назардан тыс қалғаннан кейін Свами Вивекананданың күшімен "таңғажайып түрде қайта жаңғырды". 1800 жылдардың басында британдық шығыстанушының оны қайта ашуынан кейін Батыста Йога сутраларына қызығушылық арта түсті. 19 ғасырда халықтың қызығушылығы артты, себебі Йога сутраларына сәйкес йога практикасы Свами Вивекананда мен Теософиялық қоғамның президенті Хелена Блаватскаяның ықпалымен йога ғылымы және "өзіне жете білудің жоғарғы медитативтік жолы" ретінде қарастырылды. Уайттың айтуынша, бұл мәтін Батыста "Үлкен йога – корпоративтік йога субмәдениеті" арқасында кең танылды.

Аудармалар мен түсіндірмелері

Патанджалидің «Йога сутралары» орта ғасырлардағы ең көп аударылған ежелгі үнді мәтіні болды, ол қырыққа жуық үнді тіліне және екі үнді емес тілге – көне яван және араб тілдеріне аударылды. 11 ғасырдың басында парсы ғалымы Әл-Бируни (973–1050 ж.с.) Үндістанға сапар шегіп, 16 жыл индустармен бірге өмір сүрді және олардың көмегімен санскрит тіліндегі бірнеше маңызды еңбектерді араб және парсы тілдеріне аударды. Солардың бірі – Патанджалидің «Йогасутралары». Оның аудармасына мәтін және бұрын-соңды белгілі болмаған санскрит түсініктемесі енді. Әл-Бирунидің аудармасы индуизмнің йога философиясының негізгі тақырыптарын сақтап қалды, бірақ кейбір сутралар мен талдамалық түсініктемелер қайта формулировкаланып, оны исламның монотеистік теологиясына сәйкес етті. Дхарма Патанджала қолжазбасының ең толық көшірмесі қазір Берлиндегі Штатсбиблиотекте сақтаулы. 21 ғасырдың басында ғалымдар 1874–1992 жылдар аралығында жарық көрген Патанджалидің «Йога сутраларының» 37 басылымын және Үндістан, Непал, Пәкістан, Еуропа және АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан табылған 82 түрлі қолжазбаны анықтады, олардың көпшілігі санскрит тілінде, ал кейбіреулері Солтүстік және Оңтүстік Үндістан тілдерінде жазылған. Көптеген тарихи варианттар мәтіннің тірі құжат екенін және осы қолжазбалар таратылған немесе аударылған кезде өзгергенін көрсетеді, сонымен қатар кейбір ежелгі және орта ғасырлық қолжазбалар беттерінің жиегінде және басқа жерлерде белгісіз авторлармен және түсініксіз себептермен «түзетулермен» белгіленген. Бұл йога философиясының хронологиялық зерттеуін қиын міндетке айналдырды. «Йога сутраларына» көптеген түсініктемелер жазылған.