Кіріспе
Оңтүстік Америка Құрама Штаттарында сөйленетін ағылшын тілінің түрлері
English as spoken in the Southern United States
Оңтүстік Америка ағылшын тілі немесе Оңтүстік АҚШ ағылшын тілі – Америка ағылшын тілінің аймақтық диалектісі немесе диалектілер жиынтығы. Ол Оңтүстік Америка Құрама Штаттарында кең таралған, бірақ көбінесе ауылдық аймақтарда шоғырланған және негізінен ақ нәсілді оңтүстік тұрғындары қолданады. Акцент тұрғысынан алғанда, оның ең ерекше формаларына Аппалач ағылшын тілінің оңтүстік нұсқалары және Техас ағылшын тілінің кейбір түрлері жатады. Америка Құрама Штаттарында «Оңтүстік акценті» немесе жай ғана «Оңтүстік» деп белгілі, Оңтүстік Америка ағылшын тілі қазіргі таңда сөйлейтіндер саны бойынша ең ірі американдық аймақтық акценттер тобын құрайды. Америка лингвистикасындағы ресми, соңғы пайда болған терминдерге «Оңтүстік ақ тілі» және «Ауылдық ақ оңтүстік тілі» жатады.
Тарих
Көптеген түрлі оңтүстік диалектілері бұрын болған: бұл 17 және 18 ғасырларда Америка Оңтүстігіне көшіп келген британдық аралдардан (атап айтқанда, негізінен ағылшын және шотланд-ирланд иммигранттары) келген ағылшын тілінде сөйлейтіндердің араласуының салдары болды, сондай-ақ 19 ғасырда лондондық жоғарғы таптан және құл болған африкалық американдықтардан алынған элементтер де бар. 19 ғасырға қарай, бұл шығыс Вирджиниядағы, Чарльстонды қоршаған Үлкен Төмендік аймағында, Аппалачи тауларының жоталық аймағында, Қара белдеу плантациялық аймағында және Атлантика жағалауы мен аралдық қауымдастықтардағы ерекше диалекттерді қамтыды. Америка Азамат соғысынан кейін, Оңтүстіктің экономикасы мен көші-қон үлгілері түбегейлі түрде өзгергендіктен, оңтүстік диалектілерінің де үрдістері өзгерді. Келесі онжылдықтарда оңтүстік тұрғындары көбінесе Аппалачидің диірмен қалаларына, Техастың шаруашылықтарына немесе Оңтүстіктен толығымен көшіп кетті. Басты нәтиже, кейінгі дүмпулермен, мысалы, Ұлы депрессиямен, шаңды дауылмен және, мүмкін, Екінші дүниежүзілік соғыспен одан әрі күшейтілді, 19 ғасырдың соңына қарай Техас пен Аппалачи арқылы барлық дәстүрлі Оңтүстік штаттарына таралып, жаңа және біріктірілген Оңтүстік американдық ағылшын тілі қалыптасты. Бұл жаңа оңтүстік диалекті ескі және әртүрлі жергілікті оңтүстік диалектілерін ығыстырды, бірақ американдық халық мәдениетінде тез арада жамандалды. Осының салдарынан, 1950-1960 жылдардан бері осы жаңа оңтүстік акцентінің ерекше белгілері біртіндеп төмендеп келеді, әсіресе жас және қалалық оңтүстік тұрғындары арасында, бірақ ауылдық ақ оңтүстік тұрғындары арасында одан аз.
Айырмалы фонологиялар
Оңтүстіктің кейбір аймақтары, тіпті ең ірі қалалардың көпшілігі, 20-шы ғасырдың екінші жартысынан бері Оңтүстік акцентінен (Midland немесе жалпыамерикандық акцентке қарай) бірте-бірте шегініп келеді. Мұндай жақсы зерттелген қалалардың қатарында Хьюстон, Техас және Солтүстік Каролина штатындағы Рали қалалары бар; мысалы, Ралиде акценттен бас тарту шамамен 1950 жылдардан бастау алған. Басқа аймақтардың ерекшелігі – олардың тұрғындары ешқашан Оңтүстік аймақтық акцентпен сөйлемеген, оның орнына олардың өзгеше акценттері бар.
Атланта, Чарльстон және Саванна
"Солтүстік Америка ағылшын тілінің атласы" Атланта, Джорджияны «Оңтүстік емес диалектілік арал» деп, Чарльстон, Оңтүстік Каролинаны да «Оңтүстік сипатымен ерекшеленбейтін» қала ретінде, ал Саванна, Джорджияның дәстүрлі жергілікті акценті «аймақтық [орталық] үлгілерге ұшырауда» деп сипаттады, олардың үшеуі де Оңтүстік қалаларының ірі орталықтары болғанына қарамастан. Атлантаның диалектілік ерекшеліктері бүгінде сөйлейтін адамдар арасында кездейсоқ сипатталады, мұндай айырмашылық 1990 жылдары аймаққа оңтүстікке жатпайтын адамдардың көптеп көшіп келуіне байланысты күшейді. Қазіргі Чарльстон тұрғындарының сөйлеуі қаланың бұрынғы дәстүрлі акцентінен алыстап, Midland акцентіне (сондай-ақ Гринвилл, Ричмонд және Норфолк сияқты басқа Оңтүстік қалаларындағы сөйлейтін адамдардың сөйлеуіне) жақындады, оның ерекшеліктері «Оңтүстік ауысуына толық қарсы келіп, Оңтүстік диалекттерінің көп бөлігінен көптеген жағынан ерекшеленеді». Саванна акценті де Midland акцентіне ұқсас бола бастады. Атланта, Чарльстон және Саваннадағы келесі дауысты дыбыстар Оңтүстікке тән созу мен Оңтүстік дауысты ауысуы сияқты әдеттегі құбылыстарға ұшырамады: «bad» сөзіндегі дауыс (қалыпты «Жалпы американдық мұрындық қысқа дауысты жүйесі қолданылады, онда дауыс тек «b» немесе «d» әріптерінен бұрын ғана күшейеді); «bide» сөзіндегі дауыс (бірақ, кейбір Атланта және Саванна тұрғындары Оңтүстікке тән дыбыс әлсіреуін көрсетеді); «bait» сөзіндегі дауыс; «bed» сөзіндегі дауыс; «bid» сөзіндегі дауыс; «bead» сөзіндегі дауыс; «bought» сөзіндегі дауыс (ол АҚШ-тың көп бөлігінде төмендеп, жақындасады; «cot–caught» бірігуі бұл қалаларда көбінесе өтпелі кезеңде); Бүгінде Атланта, Чарльстон және Саванна акценттері Midland аймақтық акценттеріне немесе кем дегенде Оңтүстік-Шығыс супер аймақтық акценттеріне ең жақын. Үш қалада да кейбір сөйлейтін адамдар (әсіресе Чарльстонда, ал Саваннада азырақ) Оңтүстік-Шығыс дауыстыларын алға жылжытуын көрсетеді, ал «pin–pen» бірігуінің мәртебесі өте өзгермелі. Бұл қалаларда «r» әрпін түсіру сирек кездеседі, бірақ әлі де кейбір сөйлейтін адамдарда кездеседі.
as in bad (the "default" General American nasal short a system is in use, in which is tensed only before or ). as in bide (however, some Atlanta and Savannah speakers do variably show Southern glide weakening). as in bait. as in bed. as in bid. as in bead. as in bought (which is lowered, as in most of the U. S., and approaches ; the cot–caught merger is mostly at a transitional stage in these cities). Today, the accents of Atlanta, Charleston, and Savannah are most similar to Midland regional accents or at least Southeastern super regional accents. In all three cities, some speakers (though most consistently documented in Charleston and least consistently in Savannah) demonstrate the Southeastern fronting of and the status of the pin–pen merger is highly variable. Non rhoticity (r dropping) is now rare in these cities, yet still documented in some speakers.
Көне фонологиялар
Фоналогиялық жағынан біріңғай диалектілік аймаққа айналғанға дейін Оңтүстік аймақта жергілікті деңгейде әлдеқайда алуан түрлі акценттер болған. Тераң ішкі Аппалачи Оңтүстігінің ерекшеліктері жаңа Оңтүстік аймақтық диалектісінің негізін құрады; осылайша, ескі Оңтүстік Америка ағылшын тілі негізінен Аппалачиядан тыс жерлерде сөйленген тілді білдіреді: Азамат соғысына дейін жақсы құжатталған Оңтүстік жағалауы мен бұрынғы плантация аймақтары, 1900 жылдардың басында әлсіреген және азаматтық құқықтар қозғалысынан кейін туғандарда кездеспейтін. Бұл ескі Оңтүстік диалекттерін біртұтас ететін аз ғана нәрсе болды, себебі олар бастапқыда біртекті диалектілік аймақ құраған емес. Кейбір ескі Оңтүстік акценттері ротикалық (әсіресе Аппалачияда және Миссисипиден батысқа қарай), ал көпшілігі ротикалық емес (әсіресе плантация аймақтарында) болды; алайда, кең ауқымды айырмашылықтар болды. Кейбір ескі Оңтүстік акценттері Оңтүстік дауыстық өзгерісінің 1-ші сатысын көрсетті (немесе жуықтап келді) – атап айтқанда, жылжудың әлсіреуі, бірақ ол 1800 жылдардың соңына дейін тіркелмеген. Жалпы алғанда, ескі Оңтүстік диалекттерінде Mary–merry, cot–caught, horse–hoarse, wine–whine, full–fool, fill–feel және do–dew бірігулері болған жоқ, олардың барлығы қазіргі Оңтүстік Америка ағылшын тілінің барлық түрлеріне тән немесе оларға еніп келеді. Ескі Оңтүстік дыбыс жүйелері мыналарға тән жергілікті ерекшеліктерді қамтыды: Плантациялық Оңтүстік (Төмендік аймақтан басқа): фонологиялық жағынан жылжудың әлсіреуімен, ротикалық еместігімен (кейбір акценттер үшін, соның ішінде coil–curl бірігуімен) және Оңтүстік тұзақ-bath айырмасымен (ескі Оңтүстік АҚШ сөйлеуіне тән тұзақ-bath айырмасының нұсқасы, lass сияқты сөздердің pass сияқты сөздермен рифмаланбауына себеп болады). Шығыс және орталық Вирджиния (көбінесе "Tidewater акценті" деп аталады): канадтық көтеру және vein–vain бірігуіне қарсы қалған қалдықтармен сипатталады. Lowcountry (Оңтүстік Каролина және Джорджия; дәстүрлі "Чарлстон акценті" деп аталады): жылжудың әлсіреуімен, ротикалық еместігімен (coil–curl бірігуімен қоса), Оңтүстік тұзақ-bath айырмасымен, канадтық көтерумен, cheer–chair бірігуімен сипатталады. Outer Banks және Chesapeake Bay (көбінесе "Hoi Toider акценті" деп аталады): жылжудың әлсіреуімен (он жылжу басқа АҚШ диалектілерінен айырмашылығы, қатты қолдау тапқан), card–cord бірігуімен, және таза дауыстылардың жоғары жылжуымен (әсіресе алдында, балық сөзі feesh сияқты, ал күл сөзі aysh сияқты дыбысталады) сипатталады. Бұл Шығыс жағалауында әлі де сақталған ескі Оңтүстік диалектісі, себебі ол географиялық жағынан оқшауланған арал тұрғындарының ұрпақтары арқылы беріліп келеді. Аппалачи және Озарк таулары: күшті ротикалық еместігімен, tor–tore–tour бірігуімен (ол аймақта әлі де бар), Оңтүстік тұзақ-bath айырмасымен, сондай-ақ бүкіл Оңтүстіктің ерекшелігін анықтайтын Оңтүстік дауыстық өзгерісінің бастапқы және ең озық үлгілерімен сипатталады.
Plantation South (excluding the Lowcountry): phonologically characterized by glide weakening, non rhoticity (for some accents, including a coil–curl merger), and the Southern trap–bath split (a version of the trap–bath split unique to older Southern U. S. speech that causes words like lass not to rhyme with words like pass ). Eastern and central Virginia (often identified as the "Tidewater accent"): further characterized by Canadian raising and some vestigial resistance to the vein–vain merger. Lowcountry (of South Carolina and Georgia; often identified as the traditional "Charleston accent"): characterized by no glide weakening, non rhoticity (including the coil curl merger), the Southern trap–bath split, Canadian raising, the cheer–chair merger, pronounced as , and pronounced as Outer Banks and Chesapeake Bay (often identified as the "Hoi Toider accent"): characterized by no glide weakening (with the on glide strongly backed, unlike any other U. S. dialect), the card–cord merger, pronounced as , and up gliding of pure vowels especially before (making fish sound almost like feesh and ash like aysh). It is the only dialect of the older South still extant on the East Coast, due to being passed on through generations of geographically isolated islanders. Appalachian and Ozark Mountains: characterized by strong rhoticity and a tor–tore–tour merger (which still exists in that region), the Southern trap–bath split, plus the original and most advanced instances of the Southern Vowel Shift now defining the whole South.
Грамматика
Бұл грамматикалық ерекшеліктер Оңтүстік Америка ағылшын тілінің ескі және жаңа нұсқаларына тән. Өткен шақты білдіретін сөйлемдерде бағынышты сөз бен етістіктің арасында көмекші етістік ретінде "жасалған" сөзінің қолданылуы. Мен сені бұрын айттым. "Жасалған" сөзінің өткен шақтағы қарапайым түрі ретінде (did орнына) және өткен шақтағы қатыстық етістіктің ұқсас қолданылуы, мысалы, "көрген" сөзі "көрді" сөзінің орнына қолданылады. Мен тек сенің айтқаныңды істедім. Мен оны бірінші көрдім. Басқа стандартты емес өткен шақтарды қолдану, мысалы, "батып кеткен" сөзі "бату" етістігінің өткен шағы, "білген" сөзі "білу" етістігінің өткен шағы, "таңдаған" сөзі "таңдау" етістігінің өткен шағы, "төмендеткен" сөзі "төмендету" етістігінің өткен шағы. Мен сені көргеннен кейін ақымақ деп білдім. Толық құрылымдарда "have been" орнына "been" сөзінің қолданылуы. Мен өмір бойы осы жерде тұрып келемін. "(a) fixin' to", "fixing to" немесе "fixinta" сияқты бірнеше жазылу нұсқаларымен, жақын арада болатын әрекетті көрсету үшін; яғни, ниеттену, дайындалу немесе жақында жасауға дайын болу. Ол жеуге дайындалып жатыр. Олар серуенге дайындалып жатыр. Бұл сөздің қайдан шыққандығы және алғаш рет қашан қолданылғандығы белгісіз. Диалект сөздіктерінде "fixin' to" сөзі Оңтүстік сөйлеуімен байланысты, көбінесе "дайындалу" немесе "ниеттену" сөздерімен синоним ретінде анықталады. Кейбір тіл білімі мамандары, мысалы Марвин К. Чинг, оны инфинитивпен жалғанатын етістік емес, квазимодаль деп санайды. Бұл сөзді барлық әлеуметтік топтар қолданады, бірақ білімді жоғарғы сыныптардың өкілдеріне қарағанда, төмен әлеуметтік статусы бар адамдар жиірек қолданады. Сонымен қатар, бұл сөз жастардың сөйлеуінде қарттарға қарағанда жиірек кездеседі. Оңтүстік диалекттерінің көпшілігі сияқты, бұл сөз де қалаларға қарағанда ауылдық жерлерде кең таралған. Ескі ағылшын тіліндегі "мен", "ол" және т.б. сөздерін рефлексивті дұрыс айтуда сақтау. Мен өзімді сурет салуға дайындалып жатырмын. Ол үлкен бір нәрсені ұстай жатыр. "Мынау менікі", "сонда сенікі". Экзистенциалды "it" – орта ағылшын тілінен бастау алатын ерекшелік, оны физикалық орынға емес, тек бір нәрсенің болуына қатысты болған кезде "there" сөзінің орнына қолдану арқылы түсіндіруге болады. Қалада тұратын бір әйел бар. Одан артық айтуға ештеңе жоқ. Стандартты ағылшын тілінде "There is one lady who lives in town" деп айту артық көрінеді. Бұл конструкция бір нәрсенің бар екенін (ол қайда орналасқандығын айтудың орнына) білдіру үшін қолданылады. Бұл құрылымды Марлоудың "Эдуард II" пьесасындағы сияқты орта ағылшын тілінде де кездестіруге болады: "Жақын туыс, енді онымен сөйлесуге болмайды".) "Жақсысы" дегенді білдіреді. Мен өлгенге азда-кем қалдым. Ол машинаның соққысына шамалы жетіп қалды. "Liketa" сөзі Аппалачи ағылшын тілінен шыққан "like to" немесе "like to have" сөздерінің бірігуі болып табылады. Бұл сөз көбінесе "шамалы" сөзінің синонимі ретінде қолданылады. Осыған сәйкес, "I like't'a died" сөз тіркесі стандартты ағылшын тілінде "I almost died" деп аударылады. Осы мағынада "liketa" сөзі жақын арада орын алуға жақын іс-әрекеттерді өзгертетін етістік ретінде қарастырылуы мүмкін. Сонымен қатар, бұл сөз тура мағынада емес, көбінесе шамадан тыс немесе зорлық-зомбылық бейнелі мағынада қолданылады. Жалпы американдық ағылшын тілімен салыстырғанда, теріске шығарылған көмекші етістікті қысқарту кезінде Оңтүстік американдық ағылшын тілінде бағынышты сөз бен көмекші етістікті қысқартуға көбірек бейімділік бар, "not" сөзімен қысқартуға қарағанда, мысалы, келесі жұптардың біріншісі: Ол мұнда жоқ. / Ол осында жоқ. Мен онда болған жоқпын. / Мен онда болған жоқпын.
He's not here. / He isn't here. I've not been there. / I haven't been there.
Африка-американ ағылшын тіліне қатысты
АҚШ-тағы «Оңтүстік диалекті» талқылаулары кейде ақ оңтүстік тұрғындары қолданатын ағылшын тілінің нұсқаларына баса назар аударады. Дегенмен, «Оңтүстік» – географиялық атау болғандықтан, «Оңтүстік диалекті» оңтүстіктегі басқа әлеуметтік және этникалық топтардың диалектілерін де қамтуы мүмкін. Осы диалектілердің ең танымал мысалы – афроамерикандық сөйлеу тілі (AAVE), ол Америка Құрама Штаттарындағы жұмысшы және орта тапқа жататын афроамерикандықтар қолданатын ағылшын тілінің біркелкі түрі. AAVE ескі және жаңа Оңтүстік диалектілерімен байланысты, бірақ бұл байланыстың нақты сипаты туралы жалпы пікір қалыптаспаған. АҚШ-тағы нәсіл және құлдық тарихы AAVE-нің қалыптасуына ықпал еткен маңызды фактор. 16-19 ғасырларда Батыс Африканың әртүрлі тілдерінде сөйлейтін көптеген африкалықтар тұтқынға алынып, Америка Құрама Штаттарына әкелініп, құл ретінде сатылды. Көптеген буын бойында осы африкалықтар мен олардың афроамерикандық ұрпақтары ақ құл иелерімен және кейде олармен бірге жұмыс істейтін ақ құлдармен қарым-қатынас жасау үшін ағылшын тілін үйренді, сондай-ақ ортақ тілдің болмауына байланысты бір-бірімен байланысу үшін оны көпір ретінде пайдаланды. Америка Құрама Штаттарында бос адамдар ретінде өмір сүретін афроамерикандықтар да болды, бірақ көпшілігі Оңтүстік штаттарының заңдарына байланысты Оңтүстіктен тыс жерде тұрды, бұл заңдар ақ құлдарға ақ емес деп саналған кез келген адамды «қайта тұтқындауға» және оларды құлдыққа мәжбүрлеуге мүмкіндік берді. Азамат соғысынан кейін және 19 ғасырда расалық құлдықтың толық жойылуынан кейін көптеген босатылған афроамерикандықтар мен олардың отбасылары Америка Құрама Штаттарында қалды. Кейбіреулері Оңтүстікте қалды, ал басқалары Оңтүстіктен тыс жерде тұратын афроамерикандық бос адамдардың қауымдастықтарына қосылуға көшті. Біраз уақыттан кейін нәсілдік сегрегация заңдарына және мәдени, әлеуметтану, экономикалық және технологиялық өзгерістерге, мысалы Екінші дүниежүзілік соғысқа және бұқаралық ақпарат құралдарының кең таралуына байланысты AAVE мен басқа ағылшын диалектілері арасындағы қарым-қатынас одан әрі күрделенді. Қазіргі заманғы AAVE ақ оңтүстік тұрғындары қолданатын ескі сөйлеу үлгілерімен ұқсастықтарды сақтайды. Көптеген ерекшеліктер оның негізінен оңтүстік колониялық ағылшын тілінің стандартты емес диалектілерінен, ақ плантаторлар мен британдық келісімшарт қызметшілерінен және қара карибтіктердің сөйлейтін креолдық және пиджин тілдерінен дамығанын көрсетеді. Сонымен қатар, Батыс Африка тілдерінің AAVE сөздігі мен грамматикасына әсер еткендігі туралы дәлелдер бар. Қазіргі ақ оңтүстік ағылшын тілінің ертедегі AAVE элементтерін қаншалықты қабылдағаны белгісіз, керісінше де солай. Оңтүстік плантациялық аймақтарында, атап айтқанда, Төменгі елде, Вирджиния Пьемонт, Тайдуотер және төменгі Миссисипи алқабында қолданылатын ағылшын тілінің көптеген ақ акценттері сияқты, қазіргі заманғы AAVE акценті көбінесе ротикалық емес (немесе «r» дыбысын жою). AAVE және ескі оңтүстік ағылшын тілінде ротикалық еместіктің болуы тек қана кездейсоқтық емес, бірақ қай диалект қайсысына әсер еткені белгісіз. Алайда, ақ оңтүстік тұрғындары қара оңтүстік тұрғындарынан кейбір морфологиялық процестерді қабылдағандығы жақсы құжатталған. Көптеген грамматикалық ерекшеліктер ескі Оңтүстік ағылшын тілінің және ертедегі AAVE-нің ақ тілшілері тарапынан, сол екі диалектінің қазіргі замандастарына қарағанда көбірек қолданылған. Дегенмен, қазіргі замандағы екі диалекттің де сөйлейтін адамдары осы ерекше грамматикалық ерекшеліктерді бөліседі: «бар болу», y'all сөзі, екі рет теріс сөздерді қолдану, «болды» дегенді «болған» деген мағынада қолдану, «болды» және «болды» сөздерін жою, «олар» дегенді білдіретін «them» сөзін қолдану, «fixin' to» термині, «қонақ үй» немесе «гитара» сияқты сөздердің бірінші буынын баса айту және тағы да басқалары. Екі диалект те дәл осы айтылу ерекшеліктерін жалғастыруда: кернеу, көтеру, көтерілу, пин-пен бірігу және қазіргі оңтүстік акцентінің ең анық дыбысы (ежелгі оңтүстік акценттерінде сирек кездеседі): жылжудың әлсіреуі. Алайда, бұл жылжудың әлсіреуі ақ оңтүстік тұрғындары арасында күрделі «Оңтүстік дауысты ауысуын» тудырса да, Оңтүстіктегі және басқа жерлердегі афроамерикандық тілшілер бұл ауысудың көп бөлігіне «қатыспайды немесе араша қатыспайды». AAVE тілшілері сондай-ақ дауысты дыбыстардың бастапқы позицияларын өзгерте алмайды және , осылайша бұл сипаттамаларды 20 ғасырдағы ақ оңтүстікке қарағанда 19 ғасырдағы ақ оңтүстікке көбірек сәйкестендіреді. AAVE және ақ оңтүстік америкалық ағылшын тілінің (яғни, ескі оңтүстік америкалық ағылшын тілінің жоғалуы) арасындағы айырмашылыққа тағы бір ықпал етуші фактор – тарихи және қазіргі заманғы азаматтық құқықтар күресі екі нәсілдік топтың бір-біріне байланысты тілдік айырмашылықтарды «жағымсыз санауына» себеп болды. Бұл жоғарыда сипатталған айырмашылықтардың кейбіреулерін түсіндіруі мүмкін, соның ішінде дәстүрлі түрде ротикалық емес ақ оңтүстік акценттерінің ротикалық болуға қарай қалай өзгергенін түсіндіруі мүмкін.