Жоғары йога: Раджа йоганың мәнісі мен тарихы

Кіріспе

Йоганың ең жоғары деңгейі және Патанджалидің йога жүйесімен синоним термин – Раджа Йога, [[Үш Йога]] бойынша медитация жолы.

Санскрит мәтіндерінде Раджа Йога ('/r//ɑː//dʒ//ə// /'/j//oʊ//g//ə/') йоганың мақсаты да, оған жету жолы да болған. Кейіннен бұл термин йога практикасының заманауи атауына айналды. Содан бері Раджа Йога әртүрлі атаулармен белгілі болды: аштангга йога, патшалық йога, патшалық бірігу, сахаджа марг және классикалық йога.

Этимологиясы мен қолданылуы

Раджа (санскрит: राज) «басшы, өз түрінің ең жақсысы» немесе «патша» дегенді білдіреді. Осылайша, раджа-йога «йоганың бастысы, ең жақсысы» деп аталады. Раджа-йога терминінің тарихи қолданылуы қазіргі қолданылуынан мүлдем өзгеше жағдайларда кездеседі. Ежелгі және ортағасырлық санскрит мәтіндерінде ол йога практикасының ең жоғары деңгейін (самадхиға жеткен күйін) білдіреді. Мысалы, «Хатха-йога Прадипика» кітабында хатха-йоганың раджа-йогаға жетудің бір жолы екені айтылады. Раджа-йога «Йогататва Упанишад» кітабында талқыланады. Содан кейін ол Патанджалидің «Йога Сутраларындағы» нақты бір қадамға қатысты 16 ғасырлық түсіндірмеде еске алынады. Ален Даниэлу индуизмнің тарихи әдебиетінде раджа-йоганың бес белгілі йога әдістерінің бірі болғанын, ал қалған төртеуі – хатха-йога, мантра-йога, лая-йога және шива-йога екенін айтады. Даниэлу оны «Өзіндіктің әмбебап Өзімен (Брахманмен) қайта біріктірудің патшалық жолы» деп аударады. Бұл термин 19 ғасырда Свами Вивекананда раджа-йоганы Патанджалидің «Йога Сутраларымен» теңеген кезде қазіргі заманғы ретронимге айналды. Раджа-йоганы талқылайтын қазіргі заманғы түсіндірмелер мен әдебиеттер көбінесе Патанджалидің «Йога Сутраларын» мәтіндік көзі ретінде көрсетеді, бірақ олардың көпшілігі индуизмнің Йога мектебінің ілімдерін де, философиялық негіздерін де қабылдамайды. Раджа-йога – бұл адам тыныштық пен бейбітшілік, ішкі бірлік пен қанағат сезіміне толы, табиғи күйді бастан өткергендегі мақсатқа жететін жағдай. «Хатха-йога Прадипика» (сөзбе-сөз айтқанда, «Хатха-йогаға шағын нұр») кітабында былай делінген:

Йоганың бір түрі ретінде

Кейбір ортағасырлық үнді мәтіндерінде йога туралы Раджайога көптеген йога түрлерінің бірі ретінде тізілген.

Патанджалидің йога жүйесі

Раджа-йоганың бір мағынасы – бұл Свами Вивекананда патша-йоганы Патанджалидің Йога-сутраларымен теңеген кезде пайда болған қазіргі заманғы ретроним. Аксель Майклстың сөзіне сәйкес, Йога-сутралар ежелгі Үндістан мәтіндері мен дәстүрлерінің фрагменттеріне негізделген. Фейерштейннің пікірінше, Йога-сутралар екі түрлі дәстүрдің – атап айтқанда, "сегіз мүшелі йога" (аштанга-йога) және іс-қимыл йогасының (крия-йога) бірігісі болып табылады. Крия-йоганың бөлігі 1-тарауда, 2-тараудың 1-27 аяттарында, 3-тараудың 54-аятынан басқа бөлігінде және 4-тарауда кездеседі. "Сегіз мүшелі йога" 2-тараудың 28-55 аяттарында және 3-тараудың 3-54 аяттарында сипатталған. Ларсон атап көрсеткендей, ежелгі Самкхья, Йога және Абхидхарма мектептерінде, әсіресе б.з.б. 2-ғасырдан б.з. 1-ғасырына дейін көптеген параллельдер бар. Патанджалидің Йога-сутралары осы үш дәстүрдің синтезі болуы мүмкін. Индуизмнің Самкхья мектебінен Йога-сутралары пракрити мен пурушаның (дуализм) "ойша талдауын" (адхьявасая), оның метафизикалық рационализмін және сенімді білім алудың үш эпистемиялық әдісін қабылдайды. Жалпы алғанда, дәл аудармалармен қатар, Аль-Бируни мәтінінде 19-ғасырда Үндістанда табылған Йога-сутра қолжазбаларынан маңызды айырмашылықтар бар. Аль-Бирунидің жазбалары қазіргі ғалымдарға Патанджалидің Йога-сутралары қолжазбасының Үндістанда көптеген нұсқаларда болғанын, әрқайсысының индуист ғалымдарының бірнеше түсіндірмелері болғанын анықтауға көмектесті. Осы нұсқалар мен түсіндірмелердің кейбіреуі жоғалып кеткен немесе әлі табылмаған. Аль-Бирунидің Йога-сутраларының нұсқасы шамамен 1050 жылы Персия мен Арабия түбегіне жеткен. Үндістанда исламның 12-ғасырда пайда болуымен байланысты индуизмнің йога философиясы бойынша даму мен әдебиет төмендеді. 16-ғасырға қарай Патанджалидің йога философиясы дерлік жойылып кетті. Йоганы Үндістанның садхулары (асқын адамдар, саньясилер) сақтап қалды. Индуизм йогасының кейбір элементтерін Үндістандағы мұсылмандардың суфи тобы қабылдады. Суфи мұсылмандары Үндістандағы исламдық билік кезінде индустардың йога дәстүрін қабылдап, қорғады, ал кейде оларға қарсы қуғын-сүргін мен зорлық-зомбылыққа көмектесті. Өзінің синкретикалық төзімділігімен танымал Моғол императоры Акбар индуизмнің йога философиясына қызығушылық танытып, оны қолдады.

One meaning of Raja yoga is as a modern retronym introduced by Swami Vivekananda, when he equated raja yoga with the Yoga Sutras of Patanjali. According to Axel Michaels, the Yoga Sutras are built upon fragments of texts and traditions from ancient India. According to Feuerstein, the Yoga Sutras are a condensation of two different traditions, namely "eight limb yoga" (ashtanga yoga) and action yoga (kriya yoga). The kriya yoga part is contained in chapter 1, chapter 2 verse 1 27, chapter 3 except verse 54, and chapter 4. The "eight limb yoga" is described in chapter 2 verse 28 55, and chapter 3 verse 3 and 54. There are numerous parallels in the ancient Samkhya, Yoga and Abhidharma schools of thought, particularly from the 2nd century BCE to the 1st century AD, notes Larson. Patanjali's Yoga Sutras may be a synthesis of these three traditions. From the Samkhya school of Hinduism, Yoga Sutras adopt the "reflective discernment" (adhyavasaya) of prakrti and purusa (dualism), its metaphysical rationalism, and its three epistemic methods to gaining reliable knowledge. Along with generally accurate translations, Al Biruni's text has significant differences from Yogasutra manuscripts discovered in India during the 19th century. Al Biruni's record has helped modern scholars establish that Patanjali's Yogasutras manuscript existed in India in many versions, each with multiple commentaries by Hindu scholars. Some of these versions and commentaries are either lost or undiscovered. Al Biruni's version of Yoga Sutras reached Persia and Arabian peninsula by about 1050 AD. In Indian historical timeline, marking with the arrival of Islam in India in twelfth century, further development and literature on Yoga philosophy of Hinduism went into decline. By the sixteenth century, Patanjali's Yoga philosophy was nearly extinct. Yoga was preserved by sadhus (ascetics, sannyasis) of India. Some of the Hindu yoga elements were adopted by Sufi sect of Muslims in India. The Sufi Muslims at times adopted and protected the Yoga tradition of Hindus during the Islamic rule of India, and at other times helped the persecution and violence against those Hindus. The Mughal Emperor Akbar, known for his syncretic tolerance, was attracted to and patronized Yoga philosophy of Hinduism.

Буддизммен салыстыру

Йога ғалымы Стивен Коуп раджа йога мен буддизмнің арасындағы келесі ұқсастықтарды анықтайды. Ол екі философияның бірдей емес екенін, бірақ олар біздің заманымыздың 500 жылына дейін ұзақ уақыт өзара алмасу кезеңін бөліскендіктен, көзге түрерліктей ұқсас екенін атап өтеді. Аспектілер Раджа йога Буддизм Негізгі проблемалар Дұхқа (қайғы) Шындықты дұрыс көре алмау Проблеманы шешу әдісі 1: Ұғымды мінез-құлықты дамыту Ямалар (шектеулер), Ниямалар (сақтаулар) Сила (этикалық тәжірибелер) Проблеманы шешу әдісі 2: Назарды жинақтауды дамыту Дхарана (концентрация), Дхьяна (медитация) Самадхи Проблеманы шешу әдісі 3: Өзінді зерттеу үшін күйлерді пайдалану Самьяма (яғни, дхарана, дхьяна, самадхи) Випассана, басқа да түсініктерді дамыту Қалыпты шындықтың көрінісі 4 Қателік Нанымдар— тұрақтылық,— дененің шындығы,— қайғыны бақыт деп санау,— дене/ақыл – нағыз өзіңіз 3 Өмірдің белгілері, қателікпен жасырылған:— аникка (өзгергіштік)— анатта (өзіңіз жоқ)— духқа (қайғы) Қайғының соңы Кайвалья (азаттық) Нирвана («құрылымдардың» босатылуы) Ортақ ұғымдар ниродха (тоқтату) клеша (азап) карма (әрекет) самвега (шұғылдық) праджня (интуитивтік даналық) самскара (белгісіз үлгі) майтри/метта (мейірімділік) Ортақ тәсілдер Шындықты тікелей зерттеу (метафизика емес) өзінді зерттеу, өзіне сену, өзінді босату арқылы.