Кіріспе

Кипрдің бұрынғы валютасы фунт немесе лира (λίρα, көпше түрі λίρες және лира, латын тіліндегі libra сөзінен итальян тіліндегі lira арқылы; белгісі: £, кейде айырмашылық үшін £C), 1879 жылдан 2007 жылға дейін Кипр Республикасының, соның ішінде Акротири және Декелиядағы тәуелсіз аймақтарының валютасы болды. Осы жылы Кипр Республикасы евроны қабылдады. Дегенмен, өзін-өзі жариялаған Солтүстік Кипр Түрік Республикасы түрік лирасын ресми валюта ретінде пайдаланады. Кипр фунты 1879 жылы енгізілді және бір фунт стерлингке тең болды. Кипр Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін он екі жыл өткен соң, 1972 жылға дейін бұл құны сақталды. Кипр фунты 2008 жылдың 1 қаңтарында Кипр Республикасының ресми валютасы ретінде 0,585274 фунт стерлингтің өзгере алмайтын бағамымен – 1 евроға алмастырылды (£C 0.585274 = €1.00).

Тарих

Британдықтар 1879 жылы Кипр фунтын енгізді. Ол фунт стерлингпен бірдей құндылыққа ие болды және түрік валютасын 1 фунт стерлингтен 180 пиастрға дейін алмастырды. Кипр фунты бастапқыда 20 шиллингке (σελίνι / σελίνια, şilin, شلن) бөлінді, бұл фунт стерлингпен сәйкес келеді. Алайда, британдық шиллингтен өзгеше, Кипр шиллингі 9 пиастрға (γρόσι / γρόσια, kuruş, قروش, қысқартылған cp. немесе п.) бөлінді, осылайша бұрынғы Осман валютасына номенклатуралық байланыс орнатылды. Пиастр өзі 40 параға (куруш сияқты) бөлінді. Пара номиналы монеталар мен банкноттарда көрсетілмеді, бірақ почта маркаларында қолданылды. Дегенмен, 1/4 пиастр монетасы 10 параға (παράδες) тең болып, грек тілінде δεκάρα деп, ал 1/2 пиастр монетасы 20 параға тең болып, εικοσάρα деп аталды. Кипр фунты 1972 жылға дейін, яғни Кипр Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін он екі жыл өткенге дейін фунт стерлингпен тең құндылықта болды. Кипр фунтының енгізілуі 1879 жылдан бастап даулы болды, себебі арал техникалық тұрғыдан Осман империясының провинциясы болып саналды және Осман империясы аумағында валюта шығару құқығы тек Осман сұлтанына тиесілі еді. 1879 жылы британдық парламент мүшесі Томсон Хэнки Кипрде фунтты енгізудің заңдылығы туралы мәселені Ұлыбритания парламентіне көтерді, бірақ британ үкіметі бұл алаңдаушылықты ескермеді. 1914 жылы Ұлыбританияның Кипрді аннексиялауынан кейін аралдағы бұл алаңдаушылық мәселесі шешілді, себебі Осман империясы Бірінші дүниежүзілік соғыста Орталық державалардың жағына қосылған болатын. 1914 жылы Кипрді британдықтар басып алғанына қарамастан, Түркия Республикасы 1923 жылы Лозанна шартына дейін оны ратификацияламады, бірақ бұл келісім 1926 жылы Кипрде жергілікті заң шығарушы кеңес құрылып, толық британдық отаршылдық үкімет құрылуына әкелді. Кеңес 1927 жылы Кипр валютасын бақылау үшін Кипр валюталық кеңесін құрды. Валюталық кеңес бастапқыда фунт, шиллинг және пиастрмен, ал кейіннен 1955 жылы ондық жүйеге көшуден кейін фунт пен милмен банкноттар мен монеталар шығара алды. Алайда, Кипр фунты стерлингпен тең құндылықта қалды, яғни соңғы фискалдық бақылау Англия банкі мен британ үкіметінде болды. Бұл байланыс Кипр валюталық кеңесі шығарған әрбір фунт үшін Англия банкі шығарған бір фунт стерлингті Кипр үкіметі Лондондағы Корольдік агенттерге депозит ретінде тапсыру міндеттемесі арқылы сақталды.

Ондық

1955 жылы британдық отаршылдық билік Кипр фунтын ондық жүйеге көшiрдi, 1855 жылы сэр Уильям Браун ұсынған «фунт және мил» жүйесiн пайдаланды. Бұл жүйе Ұлыбританияда ешқашан қолданылмаса да, ол бiрнеше британдық колонияларда, соның iшiнде Гонконгта 1863 жылдан 1866 жылға дейiн және Палестинаның британдық мандатында 1927 жылдан 1948 жылға дейiн қолданылды. Соңғы мысал Кипрде фунт-миль жүйесiн қолдануға түрткi болған болуы мүмкiн, өйткенi Палестина фунты қысқа мерзiмге Кипрде заңды төлем құралы ретiнде қабылданды. Кипр фунты 1955 жылы фунтқа 1000 мил (μιλς, mil) есебiмен ондыққа ауыстырылды. 5 мил монетаны пиастр деп атады (нақты эквиваленттi емес; пиастр 5 5/9 милге тең), ал 50 мил монетаны шиллинг деп атады (нақты эквиваленттi). 1983 жылдың 3 қазанында бiр фунт 100 центке (σεντ, sent) ауыстырылды. Сол кездегi ең кiшкентай монета 5 мил монетасы болатын. Ол 1/2c деп қайта аталды, бiрақ көп ұзамай алынып тасталды. Милмен белгiленген монеталар ендi заңды төлем құралы емес. Кипр фунтының айналысы аяқталғанда кейбiр кассирлер қайтарым ақшадан 1 және 2 цент монеталарын шығармай қойды. Жеке кәсiпкерлiкпен айналысатын кәсiпорындар төленетiн соманы 5 центтiң ең жақын санға дейiн төмендетiп дөңгелектеуге жиi көшiп отырды.

Еуроға қарай

Кипр фунты 2008 жылдың 1 қаңтарында еуроға ауыстырылды. Валюта 2005 жылдың 2 мамырында II бағамдар механизміне енді және 1 еуроға 0,585274 фунт стерлингтің ±15% шегінде болды. 2007 жылдың 13 ақпанында еуроны қабылдау туралы ресми өтініш ұсынылды. 2007 жылдың 16 мамырында Кипр және Мальта Еуропалық Комиссияның мақұлдауын алды, оны Еуропалық Парламент 2007 жылдың 20 маусымында, ал ЕО басшылары 2007 жылдың 21 маусымында растады. 1,00 € = 0,585274 фунт стерлинг тұрақты бағамын 2007 жылдың 10 шілдесінде ЕО қаржы министрлері бекітті. 2007 жылдың 12 шілдесінен 2007 жылдың 5 желтоқсанына дейін бағам 0,5842 фунт стерлинг деңгейінде сақталды. 2007 жылдың 7 желтоқсанынан бастап 1 € = 0,585274 фунт стерлинг қайтарылмайтын бағамы белгіленді. 2006 жылдың жазында Кипр банкі есептерінде еуромен шамамен теңдестірілген қалдық соманы көрсетуді бастады. Екі айдан кейін Кипр телекоммуникация органы да шот-фактураларында осылай істеді. Кейбір дүкендер де түбіртектерінде еуромен шамамен есептелген соманы көрсетті. 2006 жылдың күзінің соңына қарай есептерінде және бағаларында еуромен шамамен теңдестірілген сома ұсынатын банктер мен дүкендердің саны едәуір артты.

Еуроға ауысу

Кипр фунты 2008 жылдың 1 қаңтарында Кипр Республикасының ресми валютасы ретінде 0,585274 фунт стерлинг = 1 евроға тең бекітілген, өзгермейтін айырбас бағамы бойынша ауыстырылды. Дегенмен, фунт банкноттары мен монеталары заңды төлем құралы мәртебесін сақтап, 2008 жылдың 31 қаңтарына дейін қолма-қол ақшамен төлемдерге қабылдана берді. Кипр фунттары 2008 жылдың 30 маусымына дейін Кипрдің несие ұйымдарында тегін айырбасталатын болды. Кипр фунтының монеталары 2009 жылдың 31 желтоқсанына дейін Кипр Орталық банкінде, ал банкноттары 2017 жылдың 31 желтоқсанына дейін айырбасталатын болды. Аймақтағы валюта тарихының толық мәліметтері үшін, Таяу Шығыстағы британ валютасы туралы қараңыз.

Ондық саны

1879 жылы 1/4, 1/2 және 1 пиастр (п.) номиналында мыс монеталар айналымға енгізілді. Кипр гректері осы монеталардың біріншісін δεκάρα (декара – грек тілінен, он деген мағынаны білдіреді) деп атады, бұл оның 10 параға балама екенін көрсетеді. 1/2 пиастр монетасы грек тілінде εικοσάρα (икосара – грек тілінен ikosi, жиырма деген мағынада) деп аталды. 1901 жылы осы монеталарға күміс 3 пиастр, 4 1/2 пиастр, 9 пиастр және 18 пиастр монеталары қосылды, соңғы екеуі 1 және 2 шиллингке тең болды, себебі "шиллинг" сөзі тек банкноттарда қолданылды және 1947 жылға дейін монеталарда пайдаланылмады. 3 пиастр монетасы сол жылы ғана шығарылды. 1/4 пиастр монетасы соңғы рет 1926 жылы соғылды. 1934 жылы жиектері тігілген 1/2 пиастр және 1 пиастр монеталары, ал 1942 жылы қоладан жасалған монеталар айналымға енгізілді. 1947 жылы күміс монеталардың орнына 1/– және 2/– номиналындағы мыс-никель монеталар шығарылды. Соңғы пиастр және шиллинг монеталары 1949 жылы шығарылды.

Ондық сандар - мильдер

1955 жылы 3, 5, 25, 50 және 100 милдік монеталар енгізілді, ең төменгі екі монета қоладан, ал қалғандары мыс-никель қоспасынан жасалды. 1963 жылы 3 милдік монета шығарылымы тоқтатылғаннан кейін, он екі бұрышты алюминийден жасалған 1 милдік монеталар енгізілді. 1981 жылы алюминийден жасалған он екі бұрышты 5 милдік монеталар енгізілді.

Ондық сандар - центтер

1983 жылы 1/2 цент, 1 цент, 2 цент, 5 цент, 10 цент және 20 цент монеталары айналымға енгізілді, 1/2 цент бұрынғы 5 миллиондық монеталармен бірдей өлшемде және құрамында болды. Қалған монеталар никельді латуньдан соғылды. 1/2 цент тек 1983 жылы ғана соғылды. 1991 жылы мырыш-никель қоспасынан жасалған, жетібұрышты (қисайған теңқабырғалы жетібұрыш) 50 цент монетасы енгізілді.

Ондық саны

1914 жылы үкімет 10/, 1 фунт және 5 фунт номиналындағы төтенше жағдайға арналған банкноттарды шығарды. 1917 жылдан бастап қалыпты үлгідегі банкноттар шығарыла бастады. Сол жылы 5/ және 10/, 1 фунт және 10 фунт банкноттары қолданысқа енгізілді, одан кейін 1920 жылы 1 және 2/ шиллинг, ал 1926 жылы 5 фунт банкноттары шығарылды. 10/-тен төмен номиналдағы банкноттар 1920 жылдан кейін шығарылмады, бірақ 1939 жылы қайтадан қолданысқа енгізілді, соның ішінде 1943 және 1944 жылдары 3p банкноттары шығарылды. 1/ және 2/ шиллинг банкноттары 1947 жылы жаңа монеталармен алмастырылды.