Джеймс Шарп: Шотландия архиепископы және діни даулар тарихы

Кіріспе

Шотландия шіркеуінің епископы (1618 – 1679)

Джеймс Шарп, немесе Шарп, (4 мамыр 1618 – 3 мамыр 1679) – Шотландия шіркеуінің, немесе kirk, пасторы. 1661 жылдан 1679 жылға дейін Сент-Эндрюс архиепископы қызметін атқарды. Оның епископализмді, яғни епископтардың басқаруын қолдауы, пресвитериандыққа жақтас шіркеу өкілдерімен қақтығыс тудырды. Екі рет қастандыққа ұшырады, ал екіншісі оның өміріне құрбан болды.

Өмірбаян

Джеймс Шарп 1618 жылғы 4 мамырда Банф қамалында Уильям Шарптың (1592–1638) және Изабел Леслидің (шамамен 1595–1640) үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Findlater графының мүлігін басқарушы, немесе факторы болды; анасы Kininvie лордының қызы еді. Оның кіші інісі, Стонхиллдің сэр Уильям Шарп (1622–1685), Лаудердейл герцогының саяси өкілі, 1661 жылдан 1680 жылға дейін Шотландияның мемлекеттік хатшысы болды. 1653 жылғы сәуірде Шарп Рандерстон иесінің қызы Хелен Монкриффқа үйленді. Олардың жеті баласы болды.

Өмірбаян

Пресвитериандық немесе епископальдық қазіргі уақытта басқару және ілімдегі айырмашылықтарды білдірсе де, 17 ғасырда жағдай осылай болған жоқ. «Епископальдық» монарх тағайындайтын епископтардың басқаруын білдірсе, «пресвитериандық» қауымдары таңдаған ақсақалдардың басқаруын білдірді. Протестанттық реформация Шотландия шіркеуін, немесе «kirk» құрды, ол құрылымы жағынан пресвитериандық, ал ілімі жағынан кальвинистік болды. 1584 жылы шотланд жүйесіне епископтар енгізілген кезде, олар Англия шіркеуінің көптеген тәжірибелеріне қарсы болған кальвинистік доктринаны ұстанды; осы айырмашылықтар екі шіркеуді біріктіруге жасалған әрекеттердің сәтсіз аяқталуын түсіндіреді. 1638 жылғы Ұлттық келісім епископтарды қуды да, 1638-1651 жылдардағы Үш патшалық соғысы кезінде Шотландияны басқарған Келісімшіл үкіметті орнатты. 1647 жылы Бірінші ағылшын азаматтық соғысындағы роялистердің жеңілісі Келісімшілдерді орташа Engagers және Kirk партиясының радикалдарына бөлді; екі тарап та монархия институтын құдайдан келген деп сенді, бірақ діни мәселелерде соңғы билік кімде болуы керек екендігі туралы пікірлері ерекшеленді. Шотландтардың ағылшын тағына алдымен Карл I-ді, содан кейін оның ұлы Карл II-ді қайта орнату әрекеттері 1652 жылы Англия, Шотландия және Ирландияның одағына қосылумен аяқталды. Kirk қайтадан, орташа көпшілікті құраған Resolutioners және «компромисс жасағандарды» жеңіске жеткені үшін кінәлаған «Protestors» арасында бөлінді. Екі топ арасындағы айырмашылықтар діни және саяси сипатта болды, олар шіркеу басқаруы, діни төзімділік және «құдайға адал» қоғамда заңның рөліне қатысты. Әр бөлініс жеңімпаздардың жеңілгендерді лауазымдарынан және қызметтерінен қууымен аяқталғандықтан, бұл ашудың күшеюіне әкелді. Шотландия Мемлекеттік кеңесінің төрағасы лорд Брогилл жағдайды былай сипаттады: «Resolutioners Чарльз Стюартты жақсы көреді және бізді жек көреді, Protestors оны да, бізді де жақсы көрмейді». Ол екі топ арасындағы қақтығысты әдейі саясат ретінде қолдады.

Мансап

Шарп жергілікті грамматикалық мектепте білім алып, 1637 жылы Абердиндегі Король колледжін бітірген. Университет пен Банфф жалпы алғанда епископальдық қолдаудың орталығы болды және 1638 жылғы Ұлттық келісімге қарсы шыққан бірнеше аймақтардың бірі болды, бұл келісім шіркеуден епископтарды алып тастады. Шарп Оксфордқа Англия шіркеуінде лауазым іздеп барған, бірақ Шотландияға қайтып оралды және 1642 жылы Сент-Эндрюс университетінің регенті болды. 1648 жылы ол Крейл приходтық шіркеуінің пасторы болды, содан кейін 1650 жылы шіркеудің Бас Ассамблеясына делегат ретінде қатысты. Ол Шотландия армиясын Англияға басып кіру кезінде сүйемелдеді және 1651 жылдың қыркүйегінде Вустерде тұтқындалды, бірақ 1652 жылы босатылды. Қарсыласушылар өздерінің мәселесін Парламент алдында қорғау үшін 1656 жылы делегация жіберді; Шарп Резолюцияларды қолдау үшін таңдалды және келесі төрт жылдың көп бөлігін Лондонда өткізді. 1659 жылы Джордж Монк Карл II-ні Англия мен Шотландия тақтарына қайтаруды жоспарлап отырды. Резолюциялар Чарльздың пресвитериандық шіркеумен келісімге келуін қалады; 1660 жылдың мамырында Шарп Бредаға жіберілді, бірақ ол оны қамтамасыз ете алмады. 1661 жылдың қаңтарында Шарп Корольдік капеллан болып тағайындалды және Сент-Эндрюске діни ілім профессоры ретінде оралды. 1661 жылдың наурызындағы "Қайта орнату туралы" акт Шотландиядағы құқықтық жағдайды 1633 жылғы жағдайға қайтарды, 1638-1639 жылдардағы Келісім реформаларын жойды. Епископтардың қайта орнатылуы 1661 жылдың 6 қыркүйегінде Шотландияның құпия кеңесімен бекітілді. Шарп Сент-Эндрюс архиепискобы және Шотландияның приматы болып тағайындалды және 1661 жылдың желтоқсанында Вестминстер аббаттығында тағайындалды. Шіркеу ұлттық шіркеу ретінде қайта орнатылды, тәуелсіз секталарға тыйым салынды және барлық лауазым иелері Келісімнен бас тартуға міндетті болды; дін қызметкерлерінің шамамен үштен бірі бас тартты, барлығы 270-ке жуық, және олар лауазымдарынан айырылды. Олардың көп бөлігі Шотландияның оңтүстік-батысында болды, бұл аймақта Келісімге деген сүйіспеншілік ерекше күшті болды; кейбіреулері ашық далаларда уағыздады, немесе конвентикулярлық жиындарда, олар жиі мыңдаған жандарды тартты. 1663 жылдың маусымында Шотландияның құпия кеңесіне тағайындалғаннан кейін Шарп осы үйлерді бұзуға жауапкершілікті өз мойнына алды, бұл оны пресвитериандық радикалдардың нысанасына айналдырды. Сонымен қатар, лорд-канцлер болуға тырысуы оны Лаудердейлмен және басқа да саяси көшбасшылармен қақтығысқа түсірді. Ол 1666 жылдың қарашасында Пентленд көтерілісін басуда белсенді рөл атқарды; ол мейірімділікке уәде берген он бір тұтқынды өлімге кесіп тастағаны туралы хабарланды, оларға "Сендер солдат ретінде кешірілдіңдер, бірақ сендер азамат ретінде ақталуға лайық емессіңдер" деді. 1668 жылдың 9 шілдесінде Руллион Гриннің қатысушысы Джеймс Митчелл Эдинбургте Шарпты өлтіруге тырысты. Ол Блэкфрайрс Уиндтегі үйінің жанында Корольдік милядағы көлігінде отырып, епископ Эндрю Хонименнің өзіне қосылуын күтті. Митчелл Шарпқа тапаншасын атып, оның орнына Хонименге тиді. Митчелл осы қылмысы үшін Басс-Рок түрмесіне қамалды, бірақ 1676 жылға дейін өлім жазасына кесілген жоқ. Содан кейін үкімет "кешірімдер" сериясының біріншісін шығарды, бұл епископтыққа жазылмаған дін қызметкерлерін қайта қабылдауға мүмкіндік берді. Шіркеу тағы да бөлінді, бұл жолы Роберт Лейтон басқаратын орташа және Шарптың "күшті" епископальдықтары арасында; келесі он жылда саясат қуғын-сүргін мен келісім арасында ауысты. 1678 жылы Шарптың фракциясы бақылауға ие болды және үкіметтің қолдауымен конформисттерге қарсы іс-қимылдарды күшейтті; "Жоғарғы жерлік қожайын" деп аталған 3000 жазық жерлік ополченник және 6000 жоғарғы жерліктер жазалау түрінде Келісімге адал округтерге орналастырылды. 1673 жылы тұтқындалған Джеймс Митчелл 1678 жылы өлімге кесілді, бұл оны пресвитериандық халық батыры етті; Шарп сотта куәлік берді және жалған куәлік беруде айыпталды.

Sharp was educated at the local grammar school and in 1637, graduated from King's College, Aberdeen. The university and Banff in general were centres of Episcopalian support and one of the few areas to oppose the 1638 National Covenant, which removed bishops from the kirk. Sharp went to Oxford, allegedly seeking a position in the Church of England, but returned to Scotland and by 1642, was a regent at the University of St Andrews. In 1648, he became minister for the parish of Crail, then a delegate to the kirk's General Assembly in 1650. He accompanied the Scottish army in its invasion of England and was captured at Worcester in September 1651, before being released in 1652. The Protesters sent a delegation to argue their case before Parliament in 1656; Sharp was selected to represent the Resolutioners and spent most of the next four years in London. By 1659, plans were being made by George Monck to restore Charles II to the thrones of England and Scotland. The Resolutioners wanted Charles to commit to a Presbyterian kirk; in May 1660, Sharp was sent to Breda to ensure he did so, but was unsuccessful in getting a response. In January 1661, Sharp was appointed Royal Chaplain, and returned to St Andrews as Professor of Divinity. The March 1661 Rescissory Act returned the legal position in Scotland to that prevailing in 1633, removing the Covenanter reforms of 1638 1639. The restoration of bishops was confirmed by the Privy Council of Scotland on 6 September 1661. Sharp was appointed Archbishop of St Andrews and Primate of Scotland and consecrated at Westminster Abbey in December 1661. The kirk was restored as the national church, independent sects banned and all office holders were required to renounce the Covenant; about a third of the clergy refused, around 270 in total, and lost their positions as a result. Most occurred in the south west of Scotland, an area particularly strong in its Covenanting sympathies; some took to preaching in the open fields, or conventicles, which often attracted thousands of worshippers. After his appointment to the Privy Council of Scotland in June 1663, Sharp assumed responsibility for these evictions, making him a target for Presbyterian radicals. At the same time, his lobbying to be made Lord Chancellor brought him into conflict with Lauderdale and other political leaders. He took an active role in suppressing the Covenanter backed Pentland Rising in November 1666; he is reported as having condemned to death eleven prisoners who surrendered on a promise of mercy, telling them "You were pardoned as soldiers, but you are not acquitted as subjects". On 9 July 1668, James Mitchell, a veteran of Rullion Green, tried to assassinate Sharp in Edinburgh. He was seated in his coach on the Royal Mile near his house at Blackfriars Wynd waiting for Bishop Andrew Honeyman to join him. Mitchell fired his pistol at Sharp but hit Honeyman instead. Mitchell was imprisoned on the Bass Rock for this crime but was not executed until 1676. Soon after, the government issued the first in a series of 'indulgences', allowing the readmission of evicted clergy, even without subscribing to episcopacy. The kirk split once again, this time between moderates, led by Robert Leighton, and 'hardline' Episcopalians under Sharp; over the next decade, policy alternated between persecution and reconciliation. In 1678, Sharp's faction regained control and supported by the government, stepped up actions against non conformists; 3,000 Lowland militia and 6,000 Highlanders, known as the "Highland Host", were billeted in the Covenanting shires, as a form of punishment. James Mitchell, who had been arrested in 1673, was executed in 1678, making him a Presbyterian folk hero; Sharp gave evidence at his trial and was accused of perjury.

Өлім

1679 жылғы 2 мамырда Дэвид Хакстон және оның күйеу інісі Джон Балфур Кинлох бастаған тоғыз келісім сертінің өкілдері Купар шерифін тосқауылға алуды үміттеніп, Магус Мьюрда күтіп тұрды. Шарптың тағайындауымен, шериф келісім сертіне қарсы шығушыларды қуғындаумен белгілі болды, бірақ ол жоспарланған тұзақ туралы естіп, үйде қалды. Шарптың каретасы жолда екенін білген соң, олар оны тоқтатып алды; Шарп қызы Изабелланың көз алдында бірнеше рет пышақталды, содан кейін кеудесіне оқ тиіп өлтірілді. Топтың бір мүшесі Джеймс Расселл, Шарпқа "Иеміздің алдында ешқандай жеке мүддесі болмағанын, оған жасаған ешқандай зұлымдық үшін емес, шіркеуді Яһуда сияқты сатқаны үшін және соңғы 18-19 жыл бойы қасиеттілердің қанына, әсіресе Пентлендте қолын тонағаны үшін" дегенін айтты. Тоғыздың екеуі, Хакстон мен Эндрю Гилан, ақырында қолға түсіп, жазаланды; үшіншісі, Уильям Дингуолл, бір айдан кейін Драмклаг шайқасында қаза тапты. Қалған алты адам сотталған жоқ; Балфур Джордж Флемингпен бірге Голландияға қашып кетті, бірақ кейіннен құжаттардан жоғалып кетті.

Салдары

Шарп Сент-Эндрюс шіркеуіндегі әсем қара және ақ мәрмәрден жасалған монумент астында жерленді. Оның ұлы, сэр Уильям жобалаған бұл монументтің екі мақсаты болды: әкесін адал қызметтен бас тартқан емес, шейіт ретінде еске алу және архиепископ ретінде оның жоғары мәртебесін нығайту. 1849 жылы қабір ашылғанда, ол бос болды; мәйіті 1725 жылы алынған және содан бері табылған жоқ. 1679 жылғы 25 желтоқсанда Ботуэлл көпірінде ұсталған бес келісімшар – Томас Браун, Джеймс Вуд, Эндрю Сворд, Джон Уэдделл және Джон Клайд, қылмыскерлерді танудан бас тартқандары үшін дарға асылды. Олар өзі қатыспағанымен, Магус-Мьюрде жазаланды; олардың денелері 1688 жылы Джеймс VII қашқанға дейін тізбекке ілінді. Олардың жерленген жеріне 1728 жылы тас орнатылып, 1877 жылы қоршау қабырғамен қоршалды – дәл сол жылы Шарпқа арналған ескерткіш салынды. Екеуі де кісі өлтірген жерден оңтүстікке қарай шамамен 0,5 шақырым (1 км) қашықтықта орналасқан. 19 ғасырдың шотланд тарихтары Шарпты жек көрінетін адалсыз ретінде бейнеледі: «Жақсы ойластырылған, суыққан, жүйелі жасырушылық үшін ол тарихта теңдесі жоқ». Кейінгі жазушылар оның өлімін оның іс-әрекеттері үшін лайықты жаза деп санайды. Оның соңғы өмірбаяуын жазған Джулия Бакройд оның мансабын былайша қорытындылады: «Өзін шотланд және пресвитериан ретінде танытқан, Шотландияны Кромвель одағынан босатуға тырысқан Шарп, ағылшын, епископтық және саяси мүдделердің агенті ретінде танылды – шотланд пресвитериандығының және заң үстемдігінің жауы». 1688 жылғы Шотландиядағы Даңқты революция 1690 жылғы Елдестіру туралы заңға әкелді, ол шіркеуді пресвитериандық негізде қайта орнатты. Содан бері епископтық бірден жойылды, нәтижесінде сол 1690 жылы жеке Шотландия епископтық шіркеуі құрылды.