Кіріспе
Математик, астроном, астролог Абрахам бар Хия ха Наси (; шамамен 1070 – 1136 немесе 1145), сондай-ақ Абрахам Савасорда, Абрахам Альбаргелони және Абрахам Юдей деп те белгілі, Барселонада тұратын каталондық еврей математигі, астрономы және философы. Бар Хия ислам ғылымының еңбектерін латын тіліне аударумен белсенді айналысты және, мүмкін, алгебраны мұсылман әлемінен христиандық Еуропаға енгізген алғашқы адам болды. Ол сонымен қатар математика, астрономия, еврей философиясы, хронология және жер өлшеу салаларында бірнеше түпнұсқа еңбек жазды. Оның ең әсерлі еңбегі – 1145 жылы латын тіліне Liber embadorum деп аударылған «Хиббур ха Месхиха ве ха Тишборет». Қолданбалы геометрия және алгебра туралы еврей трактаты, бұл кітапта квадрат теңдеудің толық шешімі алғаш рет келтірілген және Леонардо Фибоначчидің еңбектеріне әсер еткен.
Abraham bar Ḥiyya ha Nasi (;
c. 1070 – 1136 or 1145), also known as Abraham Savasorda, Abraham Albargeloni, and Abraham Judaeus, was a Catalan Jewish mathematician, astronomer and philosopher who resided in Barcelona. Bar Ḥiyya was active in translating the works of Islamic science into Latin and was likely the earliest to introduce algebra from the Muslim World into Christian Europe. He also wrote several original works on mathematics, astronomy, Jewish philosophy, chronology, and land surveying. His most influential work is his Ḥibbur ha Meshiḥah ve ha Tishboret, translated in 1145 into Latin as Liber embadorum. A Hebrew treatise on practical geometry and algebra, the book contains the first known complete solution of the quadratic equation , and influenced the work of Leonardo Fibonacci.
Өмірбаян
Ыбырайым бар Хия Вавилониядағы Талмуд академиясының соңғы Гаоны Езекия бен Дәуіттің шөбересі болды. Бар Хия патша сарайында жоғары лауазымға ие болды, полиция министрі қызметін атқарды және губернатор (נשיא) атағын алды. Ғалымдар Бар Хия Сарагоса Лериданың Бану Худ сарайында осы атаққа ие болған деп болжайды; тіпті 12 ғасырдың басында сол жерде яһуди Савасордасының жазбасы бар. Бенджамин Тудела өзінің саяхатнамаларында 1160 жылдары Барселонада өмір сүрген бар Хия туралы айтады. Адольф Дрекслердің айтуынша, бар Хия Моше хаДаршанның шәкірті және Ыбырайым ибн Езраның мұғалімі болған. Ол қызмет еткен билеуші оны астрономиялық біліміне байланысты жоғары бағалаған, сондай-ақ яһуди күнтізбесінің дұрыстығын көрсеткендіктен білімді дін қызметкерлерімен пікір таластырған. Ыбырайым бар Хия ұлы астроном болған және астрономия мен география саласында бірнеше еңбек жазған. Олардың бірі жердің пішіні, элементтері және сфералардың құрылымы туралы айтады. Басқа еңбектері астрология, тригонометрия және музыкаға қатысты болды. Кейбір ғалымдар, Брюггелік Рудольфке (оның 1143 жылы аяқтаған еңбегі) "Астролабио"ны (мүмкін Тулузада) диктант еткен Магистр Абрахамның Ыбырайым бар Хиямен бір есімді болғанын санайды. Оның атына "Сефард" атағы қосылғанымен, Барселона сол кезде мұсылман билігінде болмағандықтан, Сефардтың құрамына кірмеген. Осылайша, Абрахам Альбаргелони (яғни, Барселонадан) Каталония еврей қауымының мүшесі болды. Каталония 1112 жылы Провансқа, ал 1137 жылы Арагонға қосылды, осылайша Барселона графтығы Арагон Тажы деп аталатын Каталон-Арагон конфедерациясының астанасы болды. Арагон патшалары өздерінің билігін қазіргі Францияның оңтүстігіндегі Окситанияға дейін кеңейтті. Авраам Альбаргелони Нарбоннада біраз уақыт өткізді, онда Прованс яһудилері үшін бірнеше еңбек жазды, онда ол олардың математика біліміне қанағаттанбағанын білдірді.
Жұмыс
Ыбырайым бар Хия ғылыми қозғалыстың ең маңызды тұлғаларының бірі болды, ол Прованс еврейлерін, Каталония, Испания және Италия еврейлерін араб ғылымы мен христиан әлемі арасындағы делдалдар етіп жасады, өзінің түпнұсқа еңбектерінде де, аудармаларында да. Бар Хияның "Есоде ха Тебунаһ у Мигдаль ха Эмунаһ" (יסודי התבונה ומגדל האמונה) кітабы, көбінесе Энциклопедия деп аталады, грек және араб математикасын синтездеудің алғашқы еуропалық әрекеті болды. 12 ғасырдың бірінші тоқсанында жазылған бұл кітапта сандар теориясы, математикалық амалдар, коммерциялық арифметика, геометрия, оптика және музыканың бір-бірімен байланыстылығы егжей-тегжейлі сипатталған. Кітапта араб тілінде қолжетімді грек көздерінен, сондай-ақ әл-Хорезми мен әл-Караджи еңбектерінен материалдар алынған. Бұл еңбектің тек бірнеше қысқа үзінділері ғана сақталған. Бар Хияның ең танымал еңбегі – оның "Хиббур ха Месхиха ве ха Тишборет" (חיבור המשיחה והתשבורת) кітабы, бұл, мүмкін, алдыңғы жұмыстың бір бөлігі болуы үшін жазылған. Бұл 1145 жылы Тиволилік Платонның "Liber embadorum a Savasordo in hebraico compositus" деген атпен аударған мәшһүр геометрия еңбегі. Фибоначчи өзінің "Practica Geometriae" еңбегінің негізі ретінде "Хиббурдың" латын аудармасын пайдаланды, тіпті кейбір мысалдардың өзіндей болуына дейін. Бар Хия сонымен қатар иудаизм және Танах саласындағы екі діни еңбек жазды: "Hegyon ha Nefesh" ("Жанның зерделеуі") – тәубе туралы және "Megillat ha Megalleh" ("Ашылушының кітабы") – яһуди халқының құтқарылуы туралы. Соңғысының бір бөлігі 14 ғасырда "Liber de redemptione Israhel" деген атпен латын тіліне аударылды. Осы діни еңбектердің өзінде де ғылыми және философиялық пайымдаулар бар. Оның "Мегилат ха Мегалле" кітабы да астрологиялық сипатқа ие болды және жақсы және жаман күндердің гороскопын жасады. Бар Хия Мәсіхтің 5118 жылы (1358 жыл) пайда болатынын болжады. Ыбырайым бар Хия барлық еңбектерін еврей тілінде жазды, бұрынғы еврей ғылыми әдебиетіндегі еврей-араб тілінде емес, бұл оны ғылыми мақсаттарда еврей тілін қолдануда пионер етті.
Басқа да елеулі еңбектері
"Жердің пішіні" – аспан мен жердің қалыптасуы туралы астрономиялық еңбек, одан кейін жұлдыздардың қозғалысы туралы екінші бөлім жазылуы тиіс еді. Оның бір бөлігін Себастьян Мюнстер мен Эразм Освальд Шрекенфукс латын тіліне аударған. Латын және француз тілдеріне толық аудармалар жасалғаны да мәлім. Бодлей кітапханасында Хайым Лискердің түсіндірмелері бар бір данасы сақталған. "Жұлдыздардың бағыттарын есептеу" – бұл алдыңғы еңбекке жалғасқан туынды, ол кейде Ибраһим ибн Езраның жазбаларымен бірге қолжазбаларда кездеседі. "Кестелер" немесе "Принцтің кестелері" (Luḥot ha Nasi) – астрономиялық кестелер, сонымен қатар "Ал-Баттани кестелері" және "Иерусалим кестелері" деп те аталады. Бұл мәліметтердің нақтылығына қатысты күмәндер бар: 12 ғасырда Ыбырайым есімді бірнеше еврей аудармашы болған, және олардың қайсысы екенін анықтау әрқашан мүмкін болмайды. Бар Хияның белгілі аудармалары: De Horarum Electionibus – Әли ибн Ахмад әл-Имранидің танымал трактаты. Capitula Centiloquium – астрологиялық афоризмдер. Птолемейге жатқызылатын Ахмед ибн Юсуфтың Centiloquium туралы түсіндірмесі. Брюггелік Рудольфтың "Астролабиосы". Liber Augmenti et Diminutionis – математика туралы трактат. "Зурат ха-Арез" кітабының кіріспесінде Бар Хия төмендегіні айтады: араб тіліндегі ғылыми еңбектер Франциядағы оның туыстарына қолжетімсіз болғандықтан, ол өзінің зерттеулері болмаса да, еврей оқырмандарына білім таратуға көмектесетін кітаптар жазуға міндетті деп ойлаған. Сондықтан оның еврей тіліндегі терминологиясы кейде кейінгі жазушылар мен аудармашылардың дәлдігіне жете алмайды.
De Horarum Electionibus, the well known treatise of Ali ben Aḥmad al Imrani. Capitula Centiloquium, astrological aphorisms. A commentary of Aḥmad ibn Yusuf on the Centiloquium, attributed to Ptolemy. De Astrolabio of Rudolph de Bruges. Liber Augmenti et Diminutionis, a treatise on mathematics. In the preface to Ẓurat ha Areẓ, bar Ḥiyya modestly states that, because none of the scientific works such as those which exist in Arabic were accessible to his brethren in France, he felt called upon to compose books which, though containing no research of his own, would help to popularize knowledge among Hebrew readers. His Hebrew terminology, therefore, occasionally lacks the clearness and precision of later writers and translators.
Философия
Бар Хия философия саласындағы пионер болды: Гутманн, Давид Кауфманның «Хегьон ха-Нефеш» бастапқыда араб тілінде жазылған деген пікірін жоққа шығара көрсеткендей, Ибраһим бар Хия философиялық терминологияға әлі толық бейімделмеген тілдің қиындықтарымен күресуге мәжбүр болды. Рапопорт пен Розин есептегендей, егер осы туынды Он күн ішінде тәубе ету үшін жазылған болса да, оның мақсаты теориялық емес, практикалық болды. Бұл, Құрбандықтың күнінің Хафтар-оты мен Шаббат Шуваға негізделген, тәубе туралы төрт тараудан тұратын уағыз болатын. Онда ол оқырмандарын тазалық пен құлшылыққа толы өмір сүруге шақырады. Сонымен қатар, ол еврей емес философтардан идеялар алудан тартынбайды және Тора білімі болмаса да, нәрселердің бастауы туралы белгілі бір негізгі шындықтарға жеткен ежелгі грек философтарына құрмет көрсетеді, бірақ олардың жетістіктері толық емес болды, себебі соңғы мақсат және даналықтың илаһи көзі олардан жасырын қалды. Оның пікірінше, еврей емес адам да еврей сияқты құдайлыққа жете алады.
Математика
Бар Хияның "Хиббур ха мешиха ва ха тишборет" кітабында Батыста квадраттық теңдеулер алғаш рет кездеседі. Бар Хия бөлшектер әдісімен кез келген шеңбер үшін келесі теңдеуді дәлелдеді: , мұндағы – бет ауданы, – шеңбер ұзындығы және – радиус. Осы дәлел Тосафистердің (XII ғасыр) Вавилон Талмудына түсіндірмесінде де табылады.