Уэйкфилд викарының хикаясы

Кіріспе

1766 жылы Оливер Голдсмит жазған «Уэйкфилд викарі» романы, «Өзінің жазғаны деп есептелетін әңгіме» деген қосымша тақырыбы бар – англо-ирланд жазушысы Оливер Голдсмиттің (1728–1774) туындысы. Ол 1761–1762 жылдары жазылып, 1766 жылы басылып шықты. Бұл роман викториялық дәуірде 18 ғасырдағы ең көп таралған және оқылған кітаптардың бірі болды.

Жарияланым

Доктор Сэмюэл Джонсон, Голдсмиттің ең жақын достарының бірі, "Уэйкфилд викарийі" романының қалай басылымға сатылғанын айтты: Бір күні таңертең мен қасіретке ұшыраған Голдсмиттен хабар алдым, ол маған келе алмайтынын және мүмкіндігінше тезірек оның қасына баруын өтінді. Мен оған бір [[Гвинея (британдық монета)] жібердім.

Роман "Уэйкфилд викарийі" еді, және Джонсон оны Джонның туысы Фрэнсис Ньюбериге сатқан. Ньюбери оны жарияланбаған күйінде шамамен екі жыл сақтап тұрды. 1929 жылғы басылымды Артур Рэкхэм (1867–1939) суреттермен безендірген.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Викарий – доктор Чарльз Примроуз – әйелі Дебора, ұлы Джордж, қыздары Оливия мен София және тағы үш баласымен бірге ауылдық приходта идиллиялық өмір сүреді. Ол қайтыс болған туысынан алған мұраны инвестициялағандықтан бай, ал жұмысынан жылына алатын 35 фунтты жергілікті дін қызметкерлерінің жесірлері мен жетімдеріне қайырымдылыққа жұмсайды. Джорджтың бай Арабелла Уилмотқа үйлену тойының кешінде викарий барлық ақшасын жоғалтады, өйткені оның саудагер-инвесторы қаладан кенеттен кетіп қалады. Арабелланың әкесі, ақшамен сақтықпен танымал болғандықтан, үйлену тойын тоқтатады. Оксфордта білім алған және есейген адам деп есептелетін Джордж қалаға жіберіледі. Отбасының қалған бөлігі Сквайр Торнхиллдің жеріне, жаңа және қарапайым приходқа көшеді, ол әйелдерге құмарлық танытуымен белгілі. Жолда олар жаңа жер иесінің күмәнді беделі туралы естиді. Сонымен қатар, елдің барлық жерінде ізгілігі мен жомарттығымен танымал болған сер Уильям Торнхилл туралы айтылады. Олар қонақүйден кездескен кедей және ерекше досы, мистер Бурчелл, Софияны судан құтқарады. Ол бірден оған тартылады, бірақ оның амбициялы анасы оның сезімдерін қолдамайды. Содан кейін бақытты отбасылық өмір кезеңі басталады, оны тек Торнхиллдің және мистер Бурчеллдің үнемі келуі үзеді. Оливия Торнхиллдің сыртқы сұлулығына тәнті болады, бірақ ол сонымен қатар миссис Примроуз бен оның қыздарының әлеуметтік амбицияларын күлкілі дәрежеде қолдайды. Ақырында Оливия қашып кеткені хабарланады. Бірінші кезде Бурчелл күдік тудырады, бірақ ұзақ қуыудан кейін доктор Примроуз қызын табады, оны шын мәнінде Сквайр Торнхилл алдаған. Ол оны алдап, кейін тастауды жоспарлаған, бұрын да бірнеше әйелмен солай істеген. Оливия әкесімен үйіне оралғанда, үйі өртеніп жатқанын көреді. Отбасы барлық мүлкін жоғалтса да, зұлым Торнхилл жалға ақысын төлеуді талап етеді. Викарий төлей алмай, түрмеге қамалады. Содан кейін бірқатар қорқынышты оқиғалар орын алады. Викарийдің қызы Оливияның қайтыс болғаны хабарланады, София ұрланады, ал Джордж та тізбекке байланған күйі, қанға батып түрмеге жіберіледі, өйткені ол Торнхиллдің зұлымдығы туралы естігенде оны дуэльге шақырған. Содан кейін мистер Бурчелл келіп, барлық мәселені шешеді. Ол Софияны құтқарады, Оливия өлмеген, және мистер Бурчеллдің шын мәнінде елді маскировкамен аралап жүрген құрметті сер Уильям Торнхилл екені белгілі болады. Соңында екі үйлену тойы болады: Джордж бастапқыда ниет еткендей Арабеллаға үйленеді, ал сер Уильям Торнхилл Софияға үйленеді. Сквайр Торнхиллдің қызметшісі оны алдаған болып шығады, ал Сквайр Оливиямен жасаған некесінің жалған екенін ойлаған, шын мәнінде заңды болып келеді. Ақырында, викарийдің байлығы да қалпына келеді, өйткені банкрот болған саудагер табылған болып хабарланады.

The Vicar – Dr. Charles Primrose – lives an idyllic life in a country parish with his wife Deborah, son George, daughters Olivia and Sophia, and three other children. He is wealthy due to investing an inheritance he received from a deceased relative, and he donates the £35 that his job pays annually to the widows and orphans of local clergy. On the evening of George's wedding to wealthy Arabella Wilmot, the Vicar loses all his money through the bankruptcy of his merchant investor who has left town abruptly. The wedding is called off by Arabella's father, who is known for his prudence with money. George, who was educated at Oxford and is old enough to be considered an adult, is sent away to town. The rest of the family move to a new and more humble parish on the land of Squire Thornhill, who is known to be a womanizer. On the way, they hear about the dubious reputation of their new landlord. Also, references are made to the squire's uncle Sir William Thornhill, who is known throughout the country for his worthiness and generosity. A poor and eccentric friend, Mr. Burchell, whom they meet at an inn, rescues Sophia from drowning. She is instantly attracted to him, but her ambitious mother does not encourage her feelings. Then follows a period of happy family life, interrupted only by regular visits of the dashing Squire Thornhill and Mr. Burchell. Olivia is captivated by Thornhill's hollow charm; but he also encourages the social ambitions of Mrs. Primrose and her daughters to a ludicrous degree. Finally, Olivia is reported to have fled. First Burchell is suspected, but after a long pursuit Dr. Primrose finds his daughter, who was in fact deceived by Squire Thornhill. He planned to marry her in a mock ceremony and leave her shortly after, as he had done with several women before. When Olivia and her father return home, they find their house in flames. Although the family has lost almost all their belongings, the evil Squire Thornhill insists on the payment of the rent. As the vicar cannot pay, he is brought to prison. A series of dreadful developments follows. The vicar's daughter, Olivia, is reported dead, Sophia is abducted, and George too is sent to prison in chains and covered with blood, as he had challenged Thornhill to a duel when he had heard about his wickedness. Then Mr. Burchell arrives and solves all problems. He rescues Sophia, Olivia is not dead, and it emerges that Mr. Burchell is in reality the worthy Sir William Thornhill, who travels through the country in disguise. In the end, there is a double wedding: George marries Arabella, as he originally intended, and Sir William Thornhill marries Sophia. Squire Thornhill's servant turns out to have tricked him, and what the Squire thought to be a sham marriage of himself and Olivia is in fact valid. Finally, even the wealth of the vicar is restored, as the bankrupt merchant is reported found.

Чарльз Примроуз

Ол – атаудағы дін қызметкері және оқиғаның баяндаушысы. Ол өте қарапайым, әрі ирониялық түрде күрделі кейіпкерлердің бірін ұсынады. Оның мінезі жұмсақ, кешірімді, қызы Оливияны ашық қолдарымен кешіргенінен көрінеді. Ол сүйікті күйеуі және алты салауатты баланың әкесі. Дегенмен, көбінесе мейірімді, ізгі ниетті болса да, кейде ақымақтыққа, жалғандыққа немесе мақтанға салынуы мүмкін. Мысалы, ол шіркеудің аса маңызсыз, бірақ өте қатаң доктринасына бейім. Оның "сүйіп айтатын тақырыптарының бірі" – неке, және ол "қатаң моногам" екендігімен мақтанады (яғни, ол кез келген қайта үйленуге қарсы және Киелі кітап адамға өмір бойы бір ғана некелік серік рұхсат етеді деп сендіреді). Ол күйеуінің болашақ әкесі болатын көршімен (төртінші рет үйленуге дайындалып жатқан) болған қатыгез даудың алдында өз "принциптеріне" адал тұрады. "Менің туыстарымның бірі шақырып алып, алаңдаған күйде, ұлымның үйлену тойы біткенше даудан бас тартуымды кеңес берді", – дейді ол. Бірақ ол ашуланып, "ақиқат жолынан бас тартпаймын" деп айқайлайды және ызамен: "Маған байлығымнан айырылуымды да кеңес бересіңдер" дейді. Бұл ирониялық, себебі ол бірден байлығының күтпеген жерден жоғалып, дерлік нөлге дейін азайғанын біледі. Бұл Вилмот мырзаның мистер Примроуздың ұлы Джордж пен Мисс Арабелла Вилмотпен жасалған неке шартын бұзуына себеп болады, осылайша оның ұлының бақыты күйреуге айналады. Ол кейде өзінің тартысқа қабілеттілігімен мақтанады және отбасының достары мен көршілерін жиі дұрыс бағаламайды. Алайда, барлық кемшіліктеріне қарамастан, ол мейірімді, адал, сүйгіш, шыдамды және жақсы мінезді.

Дебора Примроуз

Доктор Чарльз Примроуздың әйелі. Ол адал, бірақ әлі де тәуелсіз ойлы. Дегенмен, оның да өз кемшіліктері бар: ол киімге "ұмтылысымен" белгілі, және қыздарына "жуындырып" жатқанын көруге болады. Ол қыздарының жарқын болашаққа ие болуын, әсіресе бай күйеуге шығуын қатты қалайды, бірақ бұл тілегі оны кейде шатастырады. Доктор Чарльз Примроуз әйелін "жақсы мінезді, беделді әйел" деп сипаттайды және "туған тегі жағынан, одан да жақсы әйелдерді ауылда кездестіру қиын" дейді. Ол ағылшын тіліндегі кез келген кітапты көп қатесіз оқи алады, бірақ тұздау, консервілеу және тамақ дайындау ісінде одан жақсы білетін адам жоқ. Ол күйеуінен гөрі балаларымен, әсіресе әдемі қыздарымен мақтанады.

Оливия мен София Примроуз

Әкелері бастапқыда олардың әрқайсысына әпкелері Грисельдің есімін қоюды жоспарлаған, бірақ басқа жағдайлар оған мүмкіндік бермеді. Олардың екеуі де мейірімді, көбінесе мінелі қыздар. Викарий олардың қыздары туралы былай дейді: "Оливия суретшілердің Хебе бейнесін салғандай, керемет сұлулыққа ие болды; ашық, көңілді және әмірі бар. Софияның сыртқы келбеті алғашқыда көзге түспесе де, бірақ одан да әсерлі болды; себебі оның мінезі жұмсақ, тартымды және қарапайым еді. Бірі бір кезде жеңіліп қалды, екіншісіне жеңіске жету үшін бірнеше рет күш салу қажет болды. Оливия көптеген жандардың махаббатын күтті, ал София тек біреуін ғана бағындыруды қалады. Оливия көбінесе жағынуға тырысып, шаршап қалады. София тіпті өзін кінәлаудан қорқып, өзінің жақсы қасиеттерін де жасырады". Олардың екеуі де әкесінің жақсы мінезді екенін көрсетеді, бірақ кейде қателіктерге бой ұрынады; Оливия мырза Торнхиллмен бірге сезімге беріліп қашып кетеді, тіпті ең ақылды София да өзіне "жуындырып", әсем киімдерге киінеді.

Қабылдау

Әдебиет тарихы кітаптарында «Уэйкфилдтің викарі» көбінесе сезімтал роман ретінде сипатталады, ол адамның туа біткен жақсылығына сенімін көрсетеді. Бірақ оны сезімтал роман мен оның құндылықтарын сатиралайтын туынды ретінде де қарастыруға болады, себебі викарийдің құндылықтары шынайы «күнәлі» әлеммен үйлеспейді. Ол тек сэр Уильям Торнхиллдің көмегімен ғана өз қиындықтарынан шыға алады. Сонымен қатар, мырза Примроуздың күйзелісі мен Әйүп кітабы арасында параллель жүргізуге болады. Бұл, әсіресе, зұлымдықтың неге пайда болатыны туралы сұраққа қатысты. Роман Генри Джеймстің «Кейбір ескі киімдердің романтикасы», Джордж Элиоттың «Миддлмарч», Стендальдың «Генри Брулардтың өмірі», Артур Шопенгауэрдің «Дұрыс болу өнері», Джейн Остіннің «Эмма», Чарльз Диккенстің «Екі қаланың тарихы» және «Дэвид Копперфилд», Мэри Шеллидің «Франкенштейн», Сара Грандтың «Жеңістік егіздер», Шарлотта Бронтенің «Профессор» және «Виллет», Луиза Мэй Алкоттың «Кішкентай әйелдер» және Иоганн Вольфганг фон Гётенің «Жас Вертердің қайғысы», сондай-ақ оның «Шиғармашылық және шындық» еңбегінде де еске алынады. Гёте былай деп жазды:

«Содан кейін Хердер келді, және ол өте кең білімімен бірге көптеген басқа да көмекші құралдар мен жаңа басылымдарды әкелді. Олардың арасында ол бізге «Уэйкфилдтің викарі» атты тамаша туындыны таныстырды, оны неміс тіліне аударған нұсқасын оқып берді. Протестант елдің дін қызметкері, мүмкін, қазіргі заманғы идиллия үшін ең лайықты тақырып; ол Мәліксадықтай, бір кісіде дін қызметкері де, патша да болып көрінеді». Иоганн Гётедің автобиографиясы, 368-беттен бастап.

Бейімделулер

"Уэйкфилдтің викарі" пьесасы: Джозеф Стирлинг Койннің 3 бөлімді драмасы (1850). Романның нұсқасы 1910, 1913 және 1916 жылдары үнсіз фильм түрінде бейімделді. 1959 жылы итальяндық телесериал "The Vicar of Wakefield" көрсетілді. Композитор Лиза Леманн 1906 жылы Лоренс Хаусманның либреттосына "Уэйкфилдтің викарі" атты комикалық жеңіл операсын жазды.