Кіріспе

География мен геодезияда меридиан – бірдей бойлықтағы нүктелерді қосатын сызық. Бұл белгілі бір бастапқы меридианға (қазіргі уақытта IERS анықтамалық меридианы) қатысты шығыс немесе батысқа қарайғы бұрыш (дәрежелерде немесе басқа бірліктерде) болып табылады. Басқаша айтқанда, бұл бойлық сызығы. Мердиан бойындағы нүктенің орны сол бойлық және ендік арқылы анықталады, ендік экватордан солтүстікке немесе оңтүстікке қарай бұрыштық дәрежелермен өлшенеді. Меркатор проекциясында немесе Галл-Петерс проекциясында әр меридиан ендік шеңберлерінің барлығына перпендикуляр болады. Мердиан – Жер бетіндегі үлкен шеңбердің жартысы. Жердің қазіргі эллипсоидты моделіндегі (WGS 84) меридианның ұзындығы шамамен .

Гринвичке дейінгі

Алғашқы негізгі меридианды Эратосфен б.з.б. 200 жылы белгілеген. Бұл негізгі меридиан Жерді өлшеу үшін қолданылды, бірақ ендіктің дәл өлшенбеуінен көптеген қиындықтар туды. Сол сияқты, Күн де аспан меридианынан бір уақытта өтеді. Осы латын түбірінен күндізгі сағаттарды ажырату үшін қолданылатын a.m. (ante meridiem) және p.m. (post meridiem) терминдері шыққан.

Халықаралық меридиандық конференция

Халықаралық экономиканың өркендеуіне байланысты, әлемдік саяхаттарды жеңілдету үшін бірыңғай халықаралық негізгі меридиан қажеттігі туды, бұл өз кезегінде елдер арасындағы халықаралық сауданы дамытуға ықпал етер еді. Осының нәтижесінде 1884 жылы Вашингтон қаласында конференция өтті. Халықаралық меридиан конференциясына жиырма алты ел қатысып, халықаралық негізгі меридианды бекіту үшін дауыс берді. Ақырында мынадай шешім қабылданды: тек бір ғана негізгі меридиан болады, ол Гринвичтен өтеді (ол 0° болып белгіленеді), 180° дейін екі бағыттағы бойлықтар болады (шығыс – плюс, батыс – минус), бүкіләлемдік күн болады және күн бастапқы меридианның орташа түнгі уақытынан басталады.

Географиялық

12 ғасырдың соңына қарай меридианның географиялық орналасуы ретінде Франция мен Ұлыбритания екі негізгі орын ретінде мойындалды. Бұл екі орын жиі қайшылыққа ұшырасып, тек Халықаралық меридиандық конференция өткеннен кейін ғана келісімге қол жеткізілді, онда Гринвич 0° ретінде танылды. Англиядағы Гринвич паркі ішінде орналасқан Гринвич меридианы, Басты меридиан деп аталады, ол ұзындығының нөлдік градусына бекітілді, ал басқа меридиандар Жер ортасындағы бұрыш арқылы анықталды. Дөңгелекте 360 градус болғандықтан, Гринвичке қарама-қарсы жағындағы антимеридиан, Гринвич арқылы өтетін дөңгелектің екінші жартысын құрайды және Халықаралық дата сызығының жанында 180° бойлықта орналасқан (шекаралық себептерге байланысты құрлық және аралдардың ауытқуларымен). Гринвичтен (0°) батысқа қарай антимеридианға (180°) дейінгі меридиандар Батыс жарты шарды, ал Гринвичтен (0°) шығысқа қарай антимеридианға (180°) дейінгі меридиандар Шығыс жарты шарды анықтайды. Сенімсіз дереккөз: белгілі= Көптеген карталар бойлық сызықтарын көрсетеді. Басты меридианның орны тарих бойы бірнеше рет өзгерді, әсіресе кеме қатынасына қызмет көрсету үшін бұрынғы обсерваторияның жанына жаңа транзиттік обсерватория салынғандықтан. Мұндай өзгерістердің маңызды практикалық әсері болған жоқ. Тарихи тұрғыдан алғанда, бойлықты анықтаудағы орташа қателік орнының өзгеруінен әлдеқайда жоғары болды. 84" (WGS84) әлемдік геодезиялық жүйені орналастыру жүйесі ретінде қабылдау геодезиялық басты меридианды соңғы астрономиялық орнынан (Гринвичте өлшенген) шығысқа қарай 102,478 метрге жылжытты. Қазіргі геодезиялық басты меридианның орны Гринвичте ешқандай белгілермен көрсетілмейді (ескі астрономиялық орны сияқты), бірақ GPS қабылдағышын пайдалану арқылы анықталуы мүмкін.

Шынайы меридиан

Шынайы меридиан – бақылаушы арқылы өтіп, бір полюстен екінші полюске дейінгі хорда, ал магниттік меридиан магниттік полюстер мен бақылаушы арқылы өтеді. Шынайы меридианды мұқият астрономиялық бақылаулар арқылы анықтауға болады, ал магниттік меридиан компас тіліне параллель болып келеді. Шынайы және магниттік меридиандар арасындағы арифметикалық айырмашылық магниттік жатқыру деп аталады, бұл компастарды калибрлеу үшін маңызды. Генри Д. Торо осы шынайы меридианды магниттік меридианнан ажыратып, сапалырақ, интуитивті және абстрактілі функция алу үшін жіктеді. Оның компасы бірнеше градусқа өзгеше болғандықтан ол шынайы меридианды пайдаланды. Кейбір ауытқулар болды. Ол отбасы үйінен депоға дейінгі көру сызығын Шынайы меридиан ретінде белгілеп, күні бойына жерді өлшегеннен кейін компасының жатқыруын тексеруге болатын. Ол осы ауытқуды жазып алды.

Стандартты меридиан

Стандартты меридиан – стандартты уақытты анықтауға қолданылатын меридиан. Мысалы, 30-шы шығыс меридиан (UTC+02:00) Шығыс Еуропа уақыты үшін стандартты меридиан болып табылады. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында уақыт белдеулері қабылдалғаннан бастап, жергілікті орташа уақытқа немесе күн уақытына қарағанда, көптеген елдер 1884 жылғы Халықаралық меридиандық конференцияда шешілгендей, географиялық орналасуына ең жақын 24 меридианның бірінің стандартты уақытын қабылдады. Дегенмен, кейбір уақыт белдеулері қосымша 30 немесе 45 минутқа қабаттасады, мысалы Чатем аралдарында, Оңтүстік Австралияда және Непалда.

Жердің айналуын өлшеу

Бұл аспаптардың көптегені Жердің бойлық және ендік координаталарын өлшеу мүмкіндігіне тіреледі. Бұл аспаптарға жергілікті гравитация да әсер ететін, ол магниттік меридиан сияқты қолданыстағы технологиялармен үйлесімді болатын.